Кіріспе
Шахматтың соңғы ойыны теориясы
Мұнара мен пішке қарсы мұнараның соңғы ойыны – шахматтағы маңызды және көп зерттелген соңғы ойынның бірі. Бұл позицияларда көбінесе нақты ойын қажет болады. Оптималды ойынмен, кейбір күрделі жеңістерге шахмат қоюға, қорғаныстағы мұнараны ұстауға немесе пішкені сәтті түрлендіруге алпыс жүріс қажет болуы мүмкін. Кейде пішкені бір рет жылжу үшін отыз бес жүріс керек. Осы типтегі соңғы ойынның бастысы – пішкені түрлендіруге бола ма, әлде қорғаныстағы мұнараны құрбан ету қажет пе дегенге байланысты. Егер пішке түрленсе, сол тарап үлкен артықшылыққа ие болады. Пішке түрленуге жақын болса, қорғанысшы тарап мұнарасын пішке беріп, нәтижесінде басым тарап жеңіске жетеді (негізгі шахмат). Кейбір жағдайларда, басым тарап пішкені түрлендіру үшін мұнарасынан бас тартады, нәтижесінде патшайым мен мұнараның арасында жеңіске жетеді (қараңыз). Бас ереже (көбінесе) мынадай: пішкені бар тарап қарсыластың патшасын бөліп тастауға немесе жеңіске жеткізетін Лусена позициясына ұмтылуға болады. Қорғаушы Филидор позициясын (теңдік) немесе теңдікке әкелетін басқа қорғаныс тәсілдерін құруға тырысуы мүмкін. Мұнара мен екі пішке көбінесе мұнараға қарсы жеңіске жетеді, бірақ көптеген ерекшеліктер бар.
Терминология
Келесі талқылауда және позицияларда, пешкасы бар тарапты Ақ деп есептейміз. Ақ жеңіске жетуге, ал Қара тең ойнауға тырысады. Қатарлар сол ойыншының тақта жағынан саналады. Осылайша, "мүнараның үшінші қатары" – сол ойыншының тақта жағынан саналған үшінші қатар болады. Ақ фигуралардың қатарлары алгебралық нотациядағы қатарлармен сәйкес келеді, ал Қара фигуралардың қатарлары кері есептеледі. Бір пешкасы бар позицияларда пешканың жолы тақтаны қысқа және ұзақ жаққа бөледі, мұнда ұзақ жақ қысқа жақтан көбірек жолдардан тұрады. Пешка оның тұрған жолымен аталады: мүнара пешкасы – a немесе h жолында, жылқы пешкасы – b немесе g жолында, піл пешкасы – c немесе f жолында. Орталық пешка – d немесе e жолындағы пешка. Позицияны жеңіс немесе теңдік деп белгілегенде, екі тараптың да ең жақсы ойыны ескеріледі.
Жеңіс әдістері
Қосымша пешкамен жеңіске қол жеткізу үшін, әдетте, қара патшаны ақ мұнарамен пешкадан бөліп тастау қажет, бірақ мұндай жағдайда жеткілікті нәтижеге қол жеткізілмейді.
Қара патша пештің файлынан ажыратылады
Қара патша пешканың қатарынан бөлінген кезде, нәтиже қара патшаның пешкаға қатысты орналасуына байланысты болады. Қара патша көбінесе пешканың қатары бойымен бөлінеді. Кейбір жалпы ережелер (ескеретін жағдайлармен) мыналар:
Егер пешка мұнаралық пешка болса, позиция әдетте тең болады. Егер пешка өзінің патшасына жақын бесінші қатарда (немесе алтыншы немесе жетінші қатарда) болса және қара патша пешканың қатарынан бөлінген болса, ақтардың жеңіске жету мүмкіндігі зор. Егер пешка үшінші немесе төртінші қатарда болса, (а) егер ол a немесе b пешкасы болса, ақтар әрқашан жеңеді, егер қара патша төртінші қатардағы пешка үшін екі қатармен, ал үшінші қатардағы пешка үшін үш қатармен бөлінген болса (төмендегі "Бес қағидасын" қараңыз) (яғни ақ мұнара пешкасынан екі қатар алыс тұрса және қара патша қарсы жақта болса), және (б) егер пешка c пешкасы болса, ақтар әрқашан жеңеді, егер қара патша үш қатармен бөлінген болса. Егер пешка екінші қатарда болса және қара патша төртінші немесе бесінші қатарда болса, ақтар қарсы патша пешкадан бес қатармен бөлінген жағдайда ғана жеңіске жетеді. Кейбір жағдайларда ақтар қара патша жақынырақ болса да жеңеді.
Бес қағидасы
Бес ережесі – бұл қалыпты орналасқан және қарсыластың королі файлдармен бөлінген позициялар үшін: қалыптың қатарының нөмірін қорғаушы королі бөлінген файлдардың санына қосыңыз. Егер қосындысы бесеуден көп болса, әдетте жеңіс болады. Әйтпесе, әдетте тең болады. Мысалы, диаграммада ақ жеңеді:
1. Kc4 Rc8+
2. Kb5
The white king must have this file available. 2 Rd8
3. Kc5 Rc8+
4. Kb6! Rd8
5. Rd1! Kf6
6. Kc7 Ra8
7. d5
and White will win. The position by Chéron is basically the same, except moved over two files. Now the white king has less room to maneuver on the left of the pawn's file, and Black can prevent the advance of the pawn and draw. If White starts with 1. Ka4, the rook checks the king, and the king is forced back to b3. White can try:
1. Rd4 Ke5
2. Kc3 Rc8+
3. Rc4 Rb8
4. Rc6 Kd5
5. Ra6 Rc8+
6. Kb3 Rc6! 7. Ra8 Kd6
Or 7. Ra7 Rc1, and the black king reaches the pawn's file, for a draw. Another try for White is:
1. Rd2 Ke5
2. Rd7 Ke6
3. Rc7 Kd6
4. Rc5 Kd7
5. Ka4 Ra8+
6. Ra5 Rb8
7. Ra7+ Kc6
8. Ka5 Rb5+
9. Ka4 Rb8
and the position is drawn. If the pieces are moved one file to the right, White has a win. In the discussion above about the defending king being cut off by files, it is assumed that the defending rook is already in position to check the attacking king along files (usually from its first rank). In this position by José Capablanca, White wins because the white pawn can reach its fourth rank before the black rook can check along files. If the black rook were already at h8 and it were Black's move, Black would draw by checking the king and by playing Rf8 when the white king moves to f1. With White to move in the diagrammed position:
1. Rd1 Rh8
2. f4 Re8+
3. Kf3 Rf8
4. Kg4 Rg8+
5. Kh5 Rh8+
6. Kg6 etc.,
and White will win. With Black to move,
1 Kc6
2. Rd8 Rh7
3. f3
3. f4 draws after 3 Rd7 or 3 Kc7. 3 Re7+
4. Kf2 Rf7
5. Kg3 etc.,
and White wins.
1. Kc4 Rc8+
2. Kb5
Ақ корольдің бұл файлға қол жеткізуі керек. 2 Rd8
3. Kc5 Rc8+
4. Kb6! Rd8
5. Rd1! Kf6
6. Kc7 Ra8
7. d5
және ақ жеңіп алады. Шеронның позициясы негізінен бірдей, тек екі файлға жылжытылған. Енді ақ корольдің қалыптың сол жағында маневр жасауға мүмкіндігі азайды, ал қаралар қалыптың жылжуына кедергі келтіріп, теңдікке жеткізе алады. Егер ақ 1. Ka4-тен бастаса, мұнара корольді тексереді, және король b3-ке қайта оралады. Ақ мыналарды тырыса алады:
1. Kc4 Rc8+
2. Kb5
The white king must have this file available. 2 Rd8
3. Kc5 Rc8+
4. Kb6! Rd8
5. Rd1! Kf6
6. Kc7 Ra8
7. d5
and White will win. The position by Chéron is basically the same, except moved over two files. Now the white king has less room to maneuver on the left of the pawn's file, and Black can prevent the advance of the pawn and draw. If White starts with 1. Ka4, the rook checks the king, and the king is forced back to b3. White can try:
1. Rd4 Ke5
2. Kc3 Rc8+
3. Rc4 Rb8
4. Rc6 Kd5
5. Ra6 Rc8+
6. Kb3 Rc6! 7. Ra8 Kd6
Or 7. Ra7 Rc1, and the black king reaches the pawn's file, for a draw. Another try for White is:
1. Rd2 Ke5
2. Rd7 Ke6
3. Rc7 Kd6
4. Rc5 Kd7
5. Ka4 Ra8+
6. Ra5 Rb8
7. Ra7+ Kc6
8. Ka5 Rb5+
9. Ka4 Rb8
and the position is drawn. If the pieces are moved one file to the right, White has a win. In the discussion above about the defending king being cut off by files, it is assumed that the defending rook is already in position to check the attacking king along files (usually from its first rank). In this position by José Capablanca, White wins because the white pawn can reach its fourth rank before the black rook can check along files. If the black rook were already at h8 and it were Black's move, Black would draw by checking the king and by playing Rf8 when the white king moves to f1. With White to move in the diagrammed position:
1. Rd1 Rh8
2. f4 Re8+
3. Kf3 Rf8
4. Kg4 Rg8+
5. Kh5 Rh8+
6. Kg6 etc.,
and White will win. With Black to move,
1 Kc6
2. Rd8 Rh7
3. f3
3. f4 draws after 3 Rd7 or 3 Kc7. 3 Re7+
4. Kf2 Rf7
5. Kg3 etc.,
and White wins.
1. Rd4 Ke5
2. Kc3 Rc8+
3. Rc4 Rb8
4. Rc6 Kd5
5. Ra6 Rc8+
6. Kb3 Rc6! 7. Ra8 Kd6
немесе 7. Ra7 Rc1, және қара король қалыптың файлына жетеді, теңдікке жеткізеді. Ақ үшін тағы бір әрекет:
1. Kc4 Rc8+
2. Kb5
The white king must have this file available. 2 Rd8
3. Kc5 Rc8+
4. Kb6! Rd8
5. Rd1! Kf6
6. Kc7 Ra8
7. d5
and White will win. The position by Chéron is basically the same, except moved over two files. Now the white king has less room to maneuver on the left of the pawn's file, and Black can prevent the advance of the pawn and draw. If White starts with 1. Ka4, the rook checks the king, and the king is forced back to b3. White can try:
1. Rd4 Ke5
2. Kc3 Rc8+
3. Rc4 Rb8
4. Rc6 Kd5
5. Ra6 Rc8+
6. Kb3 Rc6! 7. Ra8 Kd6
Or 7. Ra7 Rc1, and the black king reaches the pawn's file, for a draw. Another try for White is:
1. Rd2 Ke5
2. Rd7 Ke6
3. Rc7 Kd6
4. Rc5 Kd7
5. Ka4 Ra8+
6. Ra5 Rb8
7. Ra7+ Kc6
8. Ka5 Rb5+
9. Ka4 Rb8
and the position is drawn. If the pieces are moved one file to the right, White has a win. In the discussion above about the defending king being cut off by files, it is assumed that the defending rook is already in position to check the attacking king along files (usually from its first rank). In this position by José Capablanca, White wins because the white pawn can reach its fourth rank before the black rook can check along files. If the black rook were already at h8 and it were Black's move, Black would draw by checking the king and by playing Rf8 when the white king moves to f1. With White to move in the diagrammed position:
1. Rd1 Rh8
2. f4 Re8+
3. Kf3 Rf8
4. Kg4 Rg8+
5. Kh5 Rh8+
6. Kg6 etc.,
and White will win. With Black to move,
1 Kc6
2. Rd8 Rh7
3. f3
3. f4 draws after 3 Rd7 or 3 Kc7. 3 Re7+
4. Kf2 Rf7
5. Kg3 etc.,
and White wins.
1. Rd2 Ke5
2. Rd7 Ke6
3. Rc7 Kd6
4. Rc5 Kd7
5. Ka4 Ra8+
6. Ra5 Rb8
7. Ra7+ Kc6
8. Ka5 Rb5+
9. Ka4 Rb8
және позиция тең болады. Егер фигуралар бір файл оңға жылса, ақ жеңіп шығады. Жоғарыда айтылғандай, қорғаушы корольдің файлдармен бөлінуі туралы талқылауда, қорғаушы мұнара шабуылдаушы корольді файлдармен (әдетте бірінші қатардан) тексеруге дайын деп есептеледі. Жозе Капабланканың бұл позициясында ақ қалып төртінші қатарға жете алады, өйткені қара мұнара файлдармен тексеруге үлкермейді. Егер қара мұнара h8-де болса және қараның кезегі болса, қара корольді тексеріп, Rf8 ойнап, ақ король f1-ге жылса, теңдікке жеткізе алады. Ақ диаграммадағы позицияда қозғалса:
1. Kc4 Rc8+
2. Kb5
The white king must have this file available. 2 Rd8
3. Kc5 Rc8+
4. Kb6! Rd8
5. Rd1! Kf6
6. Kc7 Ra8
7. d5
and White will win. The position by Chéron is basically the same, except moved over two files. Now the white king has less room to maneuver on the left of the pawn's file, and Black can prevent the advance of the pawn and draw. If White starts with 1. Ka4, the rook checks the king, and the king is forced back to b3. White can try:
1. Rd4 Ke5
2. Kc3 Rc8+
3. Rc4 Rb8
4. Rc6 Kd5
5. Ra6 Rc8+
6. Kb3 Rc6! 7. Ra8 Kd6
Or 7. Ra7 Rc1, and the black king reaches the pawn's file, for a draw. Another try for White is:
1. Rd2 Ke5
2. Rd7 Ke6
3. Rc7 Kd6
4. Rc5 Kd7
5. Ka4 Ra8+
6. Ra5 Rb8
7. Ra7+ Kc6
8. Ka5 Rb5+
9. Ka4 Rb8
and the position is drawn. If the pieces are moved one file to the right, White has a win. In the discussion above about the defending king being cut off by files, it is assumed that the defending rook is already in position to check the attacking king along files (usually from its first rank). In this position by José Capablanca, White wins because the white pawn can reach its fourth rank before the black rook can check along files. If the black rook were already at h8 and it were Black's move, Black would draw by checking the king and by playing Rf8 when the white king moves to f1. With White to move in the diagrammed position:
1. Rd1 Rh8
2. f4 Re8+
3. Kf3 Rf8
4. Kg4 Rg8+
5. Kh5 Rh8+
6. Kg6 etc.,
and White will win. With Black to move,
1 Kc6
2. Rd8 Rh7
3. f3
3. f4 draws after 3 Rd7 or 3 Kc7. 3 Re7+
4. Kf2 Rf7
5. Kg3 etc.,
and White wins.
1. Rd1 Rh8
2. f4 Re8+
3. Kf3 Rf8
4. Kg4 Rg8+
5. Kh5 Rh8+
6. Kg6 т.б.,
және ақ жеңіп алады. Қара қозғалса,
1. Kc4 Rc8+
2. Kb5
The white king must have this file available. 2 Rd8
3. Kc5 Rc8+
4. Kb6! Rd8
5. Rd1! Kf6
6. Kc7 Ra8
7. d5
and White will win. The position by Chéron is basically the same, except moved over two files. Now the white king has less room to maneuver on the left of the pawn's file, and Black can prevent the advance of the pawn and draw. If White starts with 1. Ka4, the rook checks the king, and the king is forced back to b3. White can try:
1. Rd4 Ke5
2. Kc3 Rc8+
3. Rc4 Rb8
4. Rc6 Kd5
5. Ra6 Rc8+
6. Kb3 Rc6! 7. Ra8 Kd6
Or 7. Ra7 Rc1, and the black king reaches the pawn's file, for a draw. Another try for White is:
1. Rd2 Ke5
2. Rd7 Ke6
3. Rc7 Kd6
4. Rc5 Kd7
5. Ka4 Ra8+
6. Ra5 Rb8
7. Ra7+ Kc6
8. Ka5 Rb5+
9. Ka4 Rb8
and the position is drawn. If the pieces are moved one file to the right, White has a win. In the discussion above about the defending king being cut off by files, it is assumed that the defending rook is already in position to check the attacking king along files (usually from its first rank). In this position by José Capablanca, White wins because the white pawn can reach its fourth rank before the black rook can check along files. If the black rook were already at h8 and it were Black's move, Black would draw by checking the king and by playing Rf8 when the white king moves to f1. With White to move in the diagrammed position:
1. Rd1 Rh8
2. f4 Re8+
3. Kf3 Rf8
4. Kg4 Rg8+
5. Kh5 Rh8+
6. Kg6 etc.,
and White will win. With Black to move,
1 Kc6
2. Rd8 Rh7
3. f3
3. f4 draws after 3 Rd7 or 3 Kc7. 3 Re7+
4. Kf2 Rf7
5. Kg3 etc.,
and White wins.
1. Kc6
2. Rd8 Rh7
3. f3
3. f4 3 Rd7 немесе 3 Kc7 ойналғаннан кейін теңдікке жеткізеді. 3 Re7+
4. Kf2 Rf7
5. Kg3 т.б.,
және ақ жеңіп алады.
1. Kc4 Rc8+
2. Kb5
The white king must have this file available. 2 Rd8
3. Kc5 Rc8+
4. Kb6! Rd8
5. Rd1! Kf6
6. Kc7 Ra8
7. d5
and White will win. The position by Chéron is basically the same, except moved over two files. Now the white king has less room to maneuver on the left of the pawn's file, and Black can prevent the advance of the pawn and draw. If White starts with 1. Ka4, the rook checks the king, and the king is forced back to b3. White can try:
1. Rd4 Ke5
2. Kc3 Rc8+
3. Rc4 Rb8
4. Rc6 Kd5
5. Ra6 Rc8+
6. Kb3 Rc6! 7. Ra8 Kd6
Or 7. Ra7 Rc1, and the black king reaches the pawn's file, for a draw. Another try for White is:
1. Rd2 Ke5
2. Rd7 Ke6
3. Rc7 Kd6
4. Rc5 Kd7
5. Ka4 Ra8+
6. Ra5 Rb8
7. Ra7+ Kc6
8. Ka5 Rb5+
9. Ka4 Rb8
and the position is drawn. If the pieces are moved one file to the right, White has a win. In the discussion above about the defending king being cut off by files, it is assumed that the defending rook is already in position to check the attacking king along files (usually from its first rank). In this position by José Capablanca, White wins because the white pawn can reach its fourth rank before the black rook can check along files. If the black rook were already at h8 and it were Black's move, Black would draw by checking the king and by playing Rf8 when the white king moves to f1. With White to move in the diagrammed position:
1. Rd1 Rh8
2. f4 Re8+
3. Kf3 Rf8
4. Kg4 Rg8+
5. Kh5 Rh8+
6. Kg6 etc.,
and White will win. With Black to move,
1 Kc6
2. Rd8 Rh7
3. f3
3. f4 draws after 3 Rd7 or 3 Kc7. 3 Re7+
4. Kf2 Rf7
5. Kg3 etc.,
and White wins.
Қорғаушы мұнара көпірдің өтуіне кедергі жасайды
Егер қорғаныс мұнарасы күшті тараптың төртінші қатарында болса, ол сол қатарда көпір салуына кедергі келтіреді. Бұл жағдайда жеңіс тікелей болады. 1. Rc1+ Kb7 2. Kd7! Қара мұнара ақ патшадан қауіпсіз тексеру үшін жеткілікті қашықтықта емес. 2 Rd4+ 3. Ke6 Re4+ 4. Kd6 Kb6. Қараның басқа төртінші қимылдары да жақсырақ емес. Егер 4 Rd4+ болса, онда 5. Ke5 жеңіске жетеді, себебі мұнара піяданы тоқтатай алмайды. Егер қаралар басқа қозғалыс жасаса, мысалы 4 Re2, онда ақтар 5. Rc5 қозғалысын жасайды және бесінші қатарда көпір салады. 5. Rd1 Kb5 6. Rd5+ Kb6 7. Re5 және қара піяданы тоқтатай алмайды.
2. Kd7! The black rook is not far enough away from the white king to keep safely checking. 2 Rd4+
3. Ke6 Re4+
4. Kd6 Kb6
Other fourth moves by Black are no better. If 4 Rd4+ then 5. Ke5 wins, as the rook cannot stop the pawn. If Black tries a different move, say 4 Re2 then White moves 5. Rc5 and builds a bridge on the fifth rank. 5. Rd1 Kb5
6. Rd5+ Kb6
7. Re5
and Black cannot stop the pawn.
Басқа әдістер
Егер патша өзінің пешкенінің жоғарылау алаңында болса, жеңу үшін көпір салу қажет болмауы мүмкін (Лусена позициясында). Ақ бұл жағдайда жеңіп алады: 1. Rc2+ Kb7 немесе 1. Kd6 2. Kd8 Rxe7 3. Rd2+ Ke6 4. Re2+ мұнараны жеңіп алады. 2. Rf2 Rh1 3. Kf7 Rh7+ 4. Ke6 Rh8 5. Kd7 Rh7 6. Kd8 жеңіске жетеді.
1. Rc2+ Kb7
Or 1 Kd6 2. Kd8 Rxe7 3. Rd2+ Ke6 4. Re2+ wins the rook. 2. Rf2 Rh1
3. Kf7 Rh7+
4. Ke6 Rh8
5. Kd7 Rh7
6. Kd8 wins.
Қорғау әдістері
Көбінесе ақ түстілер жеңіске жетудің бір жолын қолдана алмайды. Қараның қорғануға бірнеше әдісі бар, олар негізінен пешка мен оның патшасының орналасуына байланысты. Егер қорғаныстағы патша пешканың алдында тұрса және шабуылдаушы патша мен пешка әлі жетінші қатарға жетпесе, Филидор позициясы (немесе Филидор қорғанысы) теңдікке қол жеткізуге оңай көмектеседі. Егер қорғаныстағы патша пешканың алдына шыға алмаса, бірақ кесіліп қалмаса, қысқа жақтан қорғануға болады. Егер пешка мұнара немесе жылқы пешкасы болса, артқы қатардан қорғануға болады. Шабуылдаушы патша жетінші қатарға жетпесе, пешка басқа бағанда тұрғанда да артқы қатардан қорғануға болады. Егер патша баған бойында кесіліп қалса, фронталды қорғаныс жұмыс істеуі мүмкін, бұл пешканың қай бағанда тұрғанына және оның қаншалықты алға жылжығанына байланысты.
Патша пештің алдында, бірақ Филидор позициясына жете алмайды
Кейде қорғаушының патшасы пешканың алдында болады, бірақ мұнара Филидор позициясына жету үшін үшінші қатарға жете алмайды. Осылайша, олардың екі мүмкіндігі бар: арт жағынан шабуыл жасауға тырысу немесе жұптасу қаупін болдырмау үшін мұнараларымен артқы қатарға шегіну. Диаграммаларда осындай артқы қатардағы позициялар көрсетілген. Егер қорғаушының мұнарасы артқы қатарға тікелей байланған болса, мысалы, (бірінші диаграмманы қараңыз) немесе , қорғаушы жеңіледі:
1. Rg7+ Kf8 (немесе Kh8)
2. Rh7! Kg8
3. f7+ Kf8
4. Rh8+
мұнараны ұтып алу. Бірақ қорғаушы, пешка әлі бесінші қатарда тұрғанда, корольді қысқа жаққа жылжытып, дәл жүргізілген «белсенді қорғаныс» арқылы теңдікті сақтай алады (келесі бөлімді қараңыз). Дегенмен, (екінші диаграмманы қараңыз) жағдайында шабуылшыда 2. Rh7-ге балама файл болмайды, сондықтан олар алға жылжуға мүмкіндік алмайды. Мұнда қорғаушы белсенді қорғаныстан (пешка бесінші қатарда тұрғанда арт жағынан шабуылдау) аулақ болуы керек. Бұл сәтсіз аяқталады, өйткені олардың патшасы ұзақ жаққа итеріледі (басқа жаққа қадам басқан жағдайда бұрыштан тікелей мат болады). Қорғаушы екі жағдайда да теңдік сақтай алады, өйткені көптеген король мен пешкаға қарсы король позициялары мұнара пешкасымен тең аяқталады (қараңыз).
2. Rh7! Kg8
3. f7+ Kf8
4. Rh8+
winning the rook. But the defender can hold the draw with an accurately conducted "active defense" from behind the pawn while it is still on the fifth rank, with the king moving to the short side (see next section). With a (see second diagram), however, the attacker has no file equivalent to 2. Rh7, so they cannot make progress. Here, the defender should avoid the active defense (attacking the pawn from behind while it is on the fifth with the rook). It fails because their king will be forced to the long side (stepping the other way would lose immediately because of the corner, allowing immediate mate). The defender can draw against the either way, because most king and pawn versus king positions are drawn with the rook pawn (see ).
"Қысқа жақты" қорғаныс
Жоғарыдағы Лусена позициясына ұқсас барлық позициялар үстем жақ үшін жеңіс емес – бұл қараның мұнарасы мен патшасының орналасуына (ақтың пешесіне қатысты) және кімнің жүру керектігіне байланысты. Осы диаграммадағы позиция сияқты жағдайларда, қорғаныс жұмыс істеуі үшін қорғаныстағы мұнара пештен «ұзын жағында» кем дегенде төрт қадам алыс болуы керек («тексеру қашықтығы»); әйтпесе ақ патша өзінің пешесін қолдап, қара мұнараны қуу үшін оған жақындауы мүмкін. Қара патша «қысқа жағында» болуы керек, өйткені ол өзінің мұнарасының тексерулерін кедергілемеуі тиіс. Мысалы, қара жүрсе, осы диаграммада тең болады. Себебі, қаралар мұнарасымен ақ патшаны бір жағынан тексеріп алады, ал мұнара ақ патшадан жеткілікті қашықтықта, егер ол тексеруді тоқтату үшін мұнараға жақындасса, мұнара пешенің артына өтіп, оны жеңіп алады, нәтижесінде теңестірілген жағдай туады. Мысалы:
1. Ra8+
2. Kd7 Ra7+
3. Kd6 Ra6+
4. Kd5 Ra5+
5. Kc6 Ra6+
Егер 5. Ra8 6. Ra1! (Қара мұнараны алып, ақ пеше патшайымға айналады, немесе қарсыластың мұнарасын «тексеру қашықтығы» бар маңызды a қатарынан ығыстырады, мұнара артқы қатарда жүреді, содан кейін 7. Kd7, және пеше патшайымға айналады.) 6. Kb7 Re6 – пешені жеңгеннен кейін теңестіріледі, оны патшасы қорғай алмайды. Егер ақ патша мен пеше солға жылса, Lucena позициясындағыдай, ақтар жеңіске жетеді. Көптеген ерекшеліктерді қоспағанда, осы қорғаныс жұмыс істеуі үшін қорғаныстағы мұнара пештен кем дегенде төрт қадам алыс болуы керек (сондықтан қорғаныстағы патша тексерулерді кедергілемеу үшін қысқа жаққа өтуі керек). 1. Ra8+
1. Rc2 Лусена позициясына алып келеді. 2. Kc7 Ra7+
3. Kc8 Ra8+
4. Kb7 Rd8
5. Kc7! және ақтар жеңіп шығады. Мұнара пешке тым жақын болды, сондықтан ақ патша тексеруге жол бермеу үшін мұнараға жақындап, содан кейін пешені қорғау үшін қайта орала алады.
2. Kd7 Ra7+
3. Kd6 Ra6+
4. Kd5 Ra5+
5. Kc6 Ra6+
If 5 Ra8 6. Ra1! (Either Black takes the rook and the white pawn queens, or it forces the enemy rook off the vital a file that has "checking distance", the rook moves on the back rank, followed by 7. Kd7, and the pawn promotes.) 6. Kb7 Re6
with a draw after winning the pawn, which can no longer be defended by its king. If White's king and pawn are moved to the left, White wins as in the Lucena position above. With a few exceptions, the defending rook must be at least four over from the pawn for this defense to work (which is why the defending king should go to the short side, to not block checks by their rook). 1 Ra8+
1 Rc2 leads to a Lucena position. 2. Kc7 Ra7+
3. Kc8 Ra8+
4. Kb7 Rd8
5. Kc7! and White wins. The rook was too close to the pawn, so White's king could both approach the rook to prevent checks and return to protect the pawn.
Ұзақ жақтағы қате
Егер қара патша ұзын жаққа өтсе, қараның жағынан шабуылдау мүмкіндігі болмайды. Мысалы, жоғарыдағы екінші суреттен, 2. Kg8! көрсетілгендей тең түседі: 2. Ke8? 3. Ra8+ Kd7 4. Rf8! – бұл маңызды. 4. Rf8 нүктесі – 5. Rg1+ болған жағдайда 6. Kf7, сосын f6. 6. f6+ 6. Kd7 6. Ke6 7. Re8+ Kd7 8. Re2 және Лусена позициясына өтеді, келесі бөлімде. 7. Kf7, сосын Ra8, сосын Ra2 d2+ (немесе d қатарындағы басқа да қауіпсіз шабуыл). Осыдан кейін, егер қаралар d қатарына өз мұнарасын қойып шабуылды болдырмаса, ақтар Kg7 Rg(кез келген)+; Kf8, сосын f7 ойнап Лусена позициясына жетеді. Егер піл орталық піл болса, қорғаныстағы патшамен ұзын жаққа өту кейде мұнараға шабуыл үшін жеткілікті қашықтық береді, егер ол пілдің қарама-қарсы жағындағы мұнара қатарында болса. Осылай қорғану әлдеқайда қиын, сондықтан қорғаныстағы патшаны қысқа жаққа жылжыту әрқашан ұсынылады. Қорғаушы мұнара пілден үш қатар қашықтықта болғанда, шабуылшы көбінесе жеңеді, бірақ шабуылшы мұнараның орналасуына байланысты ерекшеліктер болуы мүмкін.
2 Ke8? 3. Ra8+ Kd7
4. Rf8! Rh1
5. Kg7 Ke7
There is no room to check on the side. If 5 Rg1+ then 6. Kf7 followed by f6. 6. f6+
The point of 4. Rf8. 6 Kd7
6 Ke6 7. Re8+ Kd7 8. Re2 and converts to Lucena position, next section. 7. Kf7
followed by Ra8 then Ra2 d2+ (or any other safe check on the d file). After this, and the same if Black prevents the check by placing their own rook on the d file, White plays Kg7 Rg(any)+; Kf8 then f7, reaching the Lucena position. If the pawn is a central pawn, going to the long side with the defending king will sometimes give the rook just enough checking distance if it is on the rook file on the opposite side of the pawn. Defending this way is a far more arduous task, so moving the defending king to the short side is always recommended. With the defending rook three files over from the pawn, the attacker usually wins, but there are exceptions, depending on the location of the attacking rook.
Қалқалы пеш
Көбінесе топырақ пештермен аяқталады, себебі олар соңғы қалған пеш болуы мүмкін. Егер пеш топырақ пеш болса, теңдікке қол жеткізу мүмкіндігі әлдеқайда жоғары. Тіпті Лусена позициясына балама жағдай да жеңіске кепілдік бермейді (бұл ақ мұнараның орналасуына және кімнің жүргізілетініне байланысты). Бұл аяқталулардың теңдікке ұшырау ықтималдығы жоғары, себебі (1) пеш корольді тек арт жағынан ғана, бірақ бүйірінен қорғай алмайды, және (2) тақта жиегі корольдың пешті қолдауға тырысудағы қозғалыс мүмкіндігін шектейді. Топырақ пеш болған жағдайда, әдетте нақты ойын кезінде қорғаныстағы мұнара немесе король пештің алдына шыға алады. Егер қорғаныстағы король пештің алдына келсе, ойын тең болады. Егер қорғаныстағы мұнара пештің алдына келсе, нәтиже қай корольдың бірінші келгеніне байланысты болады. Шабуылдаушы король немесе мұнара пештің алдында болуы мүмкін.
Баспалдақтың алдындағы тұғыр
Бұл жағдайда қара патша тең ойнау үшін белгіленген алаңдардың біріне жетуі керек. Егер ол "x" белгісі қойылған алаңдардың біріне келсе, патша пешке жақын тұрып, мұнара пешті соққыға алып тең ойнауға мүмкіндік алады. Әйтпесе, патша нүктелермен белгіленген g7 және h7 алаңдарында қалуы керек. Себебі, егер қара патша басқа қатарда болса, ақ мұнара шабуылдай алады, содан кейін пеш патша болып өседі және жеңіске жетеді. Мысалы, егер қара патша f6-да болса, ал аққа жүруге кезегі келсе, 1. Rf8+ соққысынан кейін 2. a8=Q патша болып өсіп жеңіске жетеді. Сондай-ақ, қара патша d7, e7 немесе f7 емес, g7 немесе h7 алаңдарында болуы керек. Егер осы позицияда ақ жүрсе, 1. Rh8 Rxa7 (әйтпесе пеш патша болып өсіп жеңіске жетеді) 2. Rh7+ соққысымен мұнараны тістеп тастап жеңіске жетеді. Егер қара патша g7 немесе h7 алаңдарында болса және ақ патша пешке жақындаса (мұнараның жолын кесу үшін оны қорғауға тырысса), қара мұнара арт жағынан шабуылдайды және патшаның шабуылдардан қорғануы мүмкін емес.
Ванчура позициясы
Ванчура позициясы (диаграмманы қараңыз) – бұл мұнара мен мұнараның пішігінің мұнараға қарсы тартылатын позициясы, онда пішін алтыншы қатардан аспайды, ал күшті жақтың мұнарасы пішіннің алдында болады. Оны 1924 жылы жарық көрген Йозеф Ванчура (1898–1921) зерттеді. Қараның мұнарасы пішінге қашықтықтан шабуылдайды, сонымен бірге ақ патшаның тексеруден қорғануына кедергі келтіреді. Қара патша шабуылдарды тоқтату үшін пішінмен қатар мұнарасының қарама-қарсы жағында болуы керек. Қара мұнара пішін жетінші қатарға жеткен кезде, пішіннің артына өтеді. Сондай-ақ, егер пішін жетінші қатарға жылжуға дайын болса, қара патша тақтаның қарама-қарсы жағындағы бұрышқа жақын болуы керек, сонда ақ мұнара қара патшаны тексеріп, пішіннің жылжуын қолдамайды немесе пішінін құрбан етіп, жетінші қатардағы қара патша мен мұнараны тікелей шабуылдай алмайды, жоғарыдағы бөлімдегідей. 1. Kb5
Пішіннің қозғалуына бостандық беру үшін пішіннің қорғауы. Егер 1. a7 Ra6! 2. Kb5 Ra1 3. Kb6 Rb1+ 4. Kc7 Rc1+ 5. Kd7 Ra1, және ақ жеңе алмайды. Егер қара патша g6-да болса, онда 2. Rg8+ және 3. a8=Q болады, ал егер ол f7-де болса, ақ 2. Rh8! Rxa7 3. Rh7+ жеңіске жетеді. 1. Rf5+! 2. Kc6 Rf6+! Мұнара үшін маңызды квадрат. Қара енді f қатарымен тексеріп, пішінге қарсы бүйірден шабуылды сақтап қалуға тырысады. 3. Kd5 Rf5+
4. Ke6 Rf6+
5. Ke5 Rb6
Пішінмен жанама байланысты сақтап тұру. 6. Kd5 Rf6
7. Kd4 Rb6
Бірақ 7. Rf4+? емес, 8. Ke5! және ақ жеңіп шығады. 8. Kc5 Rf6
9. Ra7+
Немесе 9. a7 Ra6! теңдікке алып келеді. 9. Kg6
10. Ra8 Kg7
және ақ жеңе алмайды. Ақ патша тексерулердің кесірінен алға жылжуға мүмкіндік алмайды, ал пішін жылжуға мүмкіндік алмайды, себебі қара мұнара пішіннің артына өтеді. 1950 жылы «Шахматы в СССР» журналында Петр Романовский теңдік аймағын жариялады (диаграмманы қараңыз). Егер қара қозғалса және ақ патша белгіленген квадраттардың бірінде болса, қара Ванчура позициясына жетіп, теңдікке қол жеткізеді. Әйтпесе ақ жеңіп шығады.
Protecting the pawn in order to free the rook to move. If 1. a7 Ra6! 2. Kb5 Ra1 3. Kb6 Rb1+ 4. Kc7 Rc1+ 5. Kd7 Ra1, and White cannot win. Note that if Black's king were on g6 there would follow 2. Rg8+ with 3. a8=Q, and if it were on f7 White would win with 2. Rh8! Rxa7 3. Rh7+. 1 Rf5+! 2. Kc6 Rf6+! An important square for the rook. Black now checks on the f file and aims to maintain a sideways attack on the pawn. 3. Kd5 Rf5+
4. Ke6 Rf6+
5. Ke5 Rb6
Maintaining sideways contact with the pawn. 6. Kd5 Rf6
7. Kd4 Rb6
But not 7 Rf4+? 8. Ke5! and White wins. 8. Kc5 Rf6
9. Ra7+
Or 9. a7 Ra6! with a draw. 9 Kg6
10. Ra8 Kg7
and White cannot win. The white king cannot advance because of the checks and the pawn cannot advance because the black rook gets behind the pawn. In Shakhmaty v SSSR in 1950, Peter Romanovsky published a drawing zone (see diagram). If Black is to move and the white king is on one of the marked squares, Black draws by reaching the Vančura position. Otherwise White wins.
Ойын шеберлерінің үлгілері
Жоғарыда талқыланған позициялар белгілі бір деңгейде идеалданған, бірақ олар нақты ойын үшін негізгі болып табылады. Міне, осы ойын соңынан алынған шеберлер ойындарының мысалдары.
Ларсен Браунға қарсы, 1982 жыл
+ Ларсен Браунға қарсы, 1982
Бент Ларсен – Уолтер Браун ойыны, Лас-Пальмас, 1982 жыл, атпен пешканы қолданып жеңудің басқа бір жолын көрсетеді. Ходтардың басқаша тізбегі «көпір салу» әдісіне алып келуі мүмкін еді. 65. Rg7+ 66. Kf4 Rf7+ 67. Kg5 Ke5 68. g4 Rf8 69. Kh5 Rf7 70. g5 Kf5 71. Rh8 Ke6 72. Re8+ Kf5 73. g6 Ra7 74. Rf8+ Ke6 75. Rf1 Ra2 76. Kh6 Ke7 77. g7 Rh2+ 78. Kg6 Rg2+ 79. Kh7 Rh2+ 80. Kg8 (екінші сурет) Ra2
Немесе егер 80. Rh3 болса, онда 81. Re1+ Kd7 82. Re4 Rh2 83. Kf7 Rf2+ 84. Kg6 Rg2+ 85. Kf6 Rf2+ 86. Kg5 Rg2+ 87. Rg4 және ақ көпір салу арқылы жеңеді. 81. Rh1
Or if 80 Rh3, then 81. Re1+ Kd7 82. Re4 Rh2 83. Kf7 Rf2+ 84. Kg6 Rg2+ 85. Kf6 Rf2+ 86. Kg5 Rg2+ 87. Rg4 and White will win by building a bridge. 81. Rh1
Пейн Уордқа қарсы, 1997
60 Ре2! (ақ патшаны оқшаулау) 61. Kf3 Re7 62. Kf2 Kc6 63. Kf3 Kb6 64. Rd5 c3 65. Rh5 c2 66. Rh1 Rc7 67. Rc1 Kb5 68. Ke2 Kb4 69. Kd2 Kb3 70. Rh1 Kb2! 0–1
Уорд Аркелге қарсы, 1994 жыл
Қара Филидор позициясына жете алмайды, бірақ бәрібір тең ойнайды. 45. Rf4!! 46. Ra8+ Kh7 47. Ke6 Kg7 48. Ra7+ Kf8 49. Kf6 Kg8 50. Ra8+ Kh7 51. Rf8 Ra4! 52. Rf7+ Kg8 53. Re7 Kf8 54. Re6 Ra7 55. Rb6 Rf7+ 56. Kg5 Ra7 57. f6 Kf7 ½–½
Уорд пен Эммс арасындағы іс, 1997 жыл
95 Rb4+ 96. Kg3 Kh5 97. Ra3 Rg4+ 98. Kh3 Rh4+ 99. Kg3 Rb4 100. Re3 Rb5 101. Ra3 g4 102. Rc3 Kg5 103. Ra3 Rc5 ½–½
Кішкене айырмашылықтар
Орындарындағы көзге көрінбейтін айырмашылықтар жеңіс пен теңдіктің арасын шешуі мүмкін. Мұндай екі мысал диаграммаларда көрсетілген.
Зугцванг
Қалқа мен пілдің өзара зиянды (zugzwang) аяқ ойынында дәл 209 позиция бар. Олардың бәрі тізімделді және жарияланды. Толық тізімді интернеттен табуға болады. Кейбір zugzwang-тарды түсіну оңай (ортадағы позицияны қараңыз); ал кейбіреулері жеңу үшін 54 ходқа дейін талап етеді. Сол жақтағы позиция 1961 жылы Вьячеслав Калашников пен жас Анатолий Карпов арасындағы ойында кездесуі мүмкін. Бұл позицияда ақтар жүрсе тең болады, ал қаралар жүрсе ұтылады. Карповтың нақты ойындағы 49-шы ходы zugzwang-тан сақтады және ойын тең аяқталды.
Қалқа мен екі пешке қарсы Қалқа
Тұғыр мен екі пілон әдетте тұғырға қарсы жеңіске жетеді, бірақ ерекшеліктер бар. Нақты ойындарда пілондары бар тарап 82% жағдайда жеңіске жетеді. Екі еселенген пілонмен позициялар, егер қорғаныстағы патша пілонның алдына шыға алса, көбінесе тең болады. Егер қорғаныстағы патша пілонның алдына шыға алмаса, нәтиже пілонның қай қатарда тұрғанына және қорғаныстағы патшаның қай жерде қиылып қалғанына байланысты болады. Егер қорғаныстағы патша бірден көп қатармен қиылып қалса, пілон жеңіске жетеді, егер олар бұрыштық пілон болмаса. Егер пілон c-ден f қатарына дейін орналасса, қарсыластың патшасы бір қатармен (немесе одан да көп) қиылып қалған жағдайда, олар жеңеді, әйтпесе тең түседі. Екі байланысқан пілонмен позициялар көбінесе оңай жеңіледі, бірақ егер бір пілон болса, қиындықтар тууы мүмкін. Қорғаушы пілонды тоқтату арқылы тең түсуге мүмкіндік беретін позициялар да бар, сондай-ақ басқа да тең түсетін позициялар да кездеседі. Оқшауланған пілонмен позициялардың жеңіске жету мүмкіндігі байланысқан пілонға қарағанда азырақ. Екі тұғыр пілонымен позициялар көбінесе тең түседі. Егер олар бір-біріне жақын және бір жаққа орналасса, онда теңдік болады, бірақ қорғану қиын. Жалпы, тұғыр пілоны мен епископ пілоны 61% ойында жеңіске жетеді. Тұғыр пілоны мен епископ пілоны екеуі де алтыншы қатарға жетсе, көбінесе жеңіске жетеді. Басқа да тең түсетін позициялар бар.