Кіріспе

Сметана – Орта, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Еуропада дәстүрлі түрде кең таралған қышқыл майдың ағылшын тіліндегі атауы. Ол қалың қаймақты қышқылту арқылы жасалатын сүт өнімі. Ол крем-фреш сияқты, бірақ қазіргі уақытта елдерге байланысты негізінен 9%-дан 42%-ға дейін майлылығымен сатылады. Оның тағам дайындау қасиеттері АҚШ-та сатылатын 12-16% майлы крем-фреш пен жеңіл қышқыл майдан өзгеше. Ол тамақ және нан пісіруде кеңінен қолданылады.

Пайдалануы мен таралуы

Сметана сонымен қатар Орталық, Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Еуропа асханаларында апетиттерде, негізгі тағамдарда, сорпаларда және десерттерде қолданылады. Мысалы, оны сорпалармен, көкөніс салаттарымен, капуста салатымен және ет тағамдарымен бірге беруге болады. Ол пельмендермен (пельмени, пироги, вареники), немесе блиндермен (блины, палачинка, налесники, оладьи, сырники) қосылады. Сондай-ақ, оны дәмді пирожоктардың ішіне салатын ретінде де пайдаланады. Сметананы Липтауэр сияқты ірімшікпен араластырып, құрқ немесе айран, пияз, паприка және басқа да дәмдеуіштермен қосып, нанмен жеуге болады. Сметана көбінесе тамақ дайындауда қолданылады, себебі оның майлылығы жоғары болғандықтан, жоғары температурада түйірленбейді. Ол еттен жасалған сорпаларға, мысалы, сиыр еті Строгановқа, көкөніс сорпаларына, қазандыққа немесе пеште ұзақ пісіруді қажет ететін басқа да тағамдарға қолданылады. Сметана пеште ерімейді. Венгр аспаздары оны паприка сияқты соустарда және ветчинамен немесе майдаланған етпен толтырылған палачинка (креп) сияқты рецепттерде пайдаланады (осындай қолданыс Шығыс Еуропалық еврей асханаларында да кең таралған, бірақ smetana ет тағамдарымен бірге қолданылмайды, себебі дәстүрлі еврей діни шектеулеріне сәйкес, сүт өнімдерін етпен араластыруға рұқсат жоқ). Қазіргі кезде майлылығы төмендетілген өнімнің сапасы нашарлап кеткеніне сенімді. Венгр асханасының дәстүрін сақтау және сметананы (венгр тілінде тейфөл деп аталады) қолдану үшін венгр аспаздық кітаптары батыс қышқыл қаймағын қалың қаймақпен (сүт майлылығы 38–40%) араластырып қолдануды ұсынады. Қышқыл қаймақ пен қаймақтың қоспасынан айырмашылығы, сметана гомогенді өнім емес. Орталық Еуропа елдерінде, мысалы, Чехия, Венгрия, Словакия және Польшада сметана тәтті немесе қышқыл қаймаққа қатысты болуы мүмкін. Оның құрамында кемінде 10% май болуы керек. Кемінде 30% майлы сметана ке шлехани (шабуға арналған қаймақ) деп аталады және шлехачка (шабылған қаймақ) дайындау үшін қолданылады. Украин, белорусь және ресей асханаларында қышқыл қаймақ көбінесе борщ пен басқа да сорпаларға қосылады, сонымен қатар салатқа соус ретінде және вареники және пельмени сияқты қамырлы бұйымдарға дәм беру үшін қолданылады. Польша асханасында пирогиге дәстүрлі түрде сметана қосылады. Ол сондай-ақ богемиялық (чех) асханасындағы, мысалы, маринадталған сиыр еті свѝчковаға берілетін соустарда қолданылады. Словакия асханасында смотана (сметананың туысы) жиі Бриндзове халушки және пирогиге қосылады. Шманд мит глюмсе (құрқпен шабылған қаймақ) пруссиялық және басқа да германдық асханаларда қолданылады. Ескере кететін нәрсе, ол тек дәмді тағамдарда ғана емес, сонымен қатар Schmandkuchen деп аталатын торттар мен десерттерде де қолданылады. 1677 жылы жарық көрген неміс медициналық кітабы сүттің ең жақсы бөлігі ретінде Шмант немесе Милкрамды ұсынды. Шманд – сүттің қаймағы, немесе көтерілген көбік, сыраның үстіндегі ақ көбік сияқты. Шманд немесе Шмант басқа майлы көбікті материалдарды да сипаттайды және мысалы, витриол өндірісіндегі тау-кен өндірісінің (Grubenschmant) қосалқы өнімі ретінде белгілі. Балқандағы майлы сметананың сорттарының атауы, милерам, бұрынғы бавариялық атаудың, Millirahm, өзгеруі болуы мүмкін, ол "сүт қаймағы" дегенді білдіреді. Сметананың брендтерін немесе жеткізушілерін салыстырған кезде, польша және ресей тәжірибесінде сорттардың майлылығын салыстыру қалыпты. Майлылығы 10% (сұйық) пен 70% (тығыз) аралығында болуы мүмкін. Супермаркеттегі ең көп таралған сметананың майлылығы 10% -дан 40% -қа дейін (нағыз өнім үшін тек сүт майы). Желатин сияқты қалыңдатқыштардың қосылуына қатысты ережелерде тыйым салынбағандықтан, бүгінгі күні қалыңдатқышсыз сметананы табу қиын, оны сатып алушылар алдау деп санайды және өнімді сапасыз және тамақ дайындауға жарамсыз деп есептейді, себебі кейбір рецепттер қалыңдатқыш қосылғанда бұзылуы мүмкін. Оның орнына фермерлік сметана қолдану керек.

Этимология

"Сметана" сөзі ортақ славян тіліндегі "sъmętana" сөзінен, ал ол өз кезегінде "sъmětati" етістігінен – "алыстыру", "құйып тастау" мағынасынан пайда болған. Осы атаумен бұл өнім көптеген тілдерде таралды: Ресейде (смета́на, "смиetana"), Украинада (смета́на, "smetana"), Беларусьте (смята́на, "smyatana / śmiatana"), Финляндияда ("smetana" және "crème fraîche"), неміс тілінде ("saure sahne" және "schmand"), армян тілінде (թթվասեր, "t't'vaser"), словен тілінде ("kisla smetana"), поляк тілінде ("śmietana"), болгар тілінде (заквасена сметана, "zakvasena smetana"), словак тілінде ("smotana"), чех тілінде ("zakysaná smetana") және румын тілінде ("smântână"). Финляндияда "smetana" атауы тек майлылығы жоғары (30% немесе одан жоғары) өнімге қолданылады, ал қарапайым сметана "hapankerma" ("қышқыл май") деп аталады.

Смантан

Smântână – сүтті декантациялау арқылы майын бөліп, қаймағын сақтап алынатын румыниялық сүт өнімі. Оны пісіргенде немесе ыстық тағамға қосқанда ұйымайды. Smântână-ның дәмі қышқыл және тәтті; қышқан Smântână бұзылған деп есептеледі. Бұл сөз славян тіліндегі smetana (чех тілінде "қаймақ", орыс тілінде "қышқыл қаймақ") сөзімен туыс. Smântână румыниялық ас ішілігінде, әсіресе, алғашқылерде, негізгі тағамдарда, сорпаларда және десерттерде кеңінен қолданылады. Ол көбінесе циорба және басқа да сорпаларға қосылады, сондай-ақ мамэлига мен сармале сияқты тағамдарға дәмдеуіш ретінде пайдаланылады.