Кіріспе
Сан-Томе және Принсипи португал диалектісі Сан-Томе португал тілі (português santomense немесе português de São Tomé) – Сан-Томе және Принсипиде қолданылатын португал тілінің диалектісі. Онда анголалық португал тіліне ұқсас, айтылуы, сөздік қоры, грамматикасы және синтаксисі жағынан көне нұсқаларының көптеген белгілері бар. Бұл диалект бір кезде росас иелері мен орта таптың тілі болған, бірақ қазір төменгі және орта таптар қолданады, себебі жоғарғы тап көбінесе заманауи еуропалық португал тілінің стандартты айтылуын пайдаланады, және қазір төменгі мен орта таптар да осы тілді қолданады. Сан-Томе португал тілін меңгергендер саны бойынша үшінші ел (Португалия мен Бразилиядан кейін), халықтың 95% астамы португал тілінде сөйлейді, ал 50% астамы оны ана тілі ретінде қолданады. Халықтың қалған бөлігі португал креол тілінде сөйлейді. Португал тілі архипелагта ең көп таралған және қолданылатын тіл болып табылады, оны халықтың 98,4% -ы, соның ішінде ресми түрде де қолданады. Дегенмен, мақсат етіліп, әлеуметтік мәртебесі жоғары сорт әлі де еуропалық португал тілі болып табылады, бұл бірқатар мәселелерді тудырады, себебі ол тілде сөйлейтін адамдардың күнделікті өмірінде қолданылатын тілден өзгеше. Сан-Томе және Принсипиде португал тілінің түрлері жергілікті тілдермен байланыс пен қолдану нәтижесінде пайда болады. Еуропалық португал тілі көбінесе ресми жағдайларда, БАҚ-та, бизнесте, білім беруде, сот жүйесінде және заң шығарушы органдарда қолданылады, ал Сан-Томе португал тілі және португал креолдары – Форро креолы, Принсипенс креолы және Анголар креолы күнделікті өмірде және күнделікті іс-әрекеттерде бейресми жағдайларда, жергілікті тіл ретінде қолданылады, тіпті креол тілдері, стандартты еуропалық португал тілі және Сан-Томе португал тілі арасында ауысу да болады.
São Toméan Portuguese (português santomense or português de São Tomé) is a dialect of Portuguese spoken in São Tomé and Príncipe. It contains many archaic features in pronunciation, vocabulary, grammar, and syntax, similar to Angolan Portuguese. It was once the dialect of the owners of the roças and the middle class, but now it is the dialect of the lower and middle classes, as the upper class often uses modern European Portuguese standard pronunciation, which is now also used by lower and middle classes. São Tomé is the third country in order of percentage of Portuguese speakers (after Portugal and Brazil), with more than 95% of the population speaking Portuguese, and more than 50% using it as their first language. The rest of the population speaks Portuguese creoles. The Portuguese language is undeniably the most spoken and promoted language in the
archipelago, being spoken by 98.4% of the population, including by official means. However, the variety chosen as target and
loaded with social prestige is still European Portuguese, which generates a series of problems,
considering that it is a different variety from that current in the everyday life of speakers. So much in
São Tomé and Príncipe, varieties of the Portuguese language emerge from the use and also contact with local languages. European Portuguese is mostly spoken in formal situations, in the media, business, education, judicial system and legislature, while Sao Tomean Portuguese and Portuguese Creoles Forro Creole, Principense Creole, and Angolar Creole are preferred for informal situations as a vernacular language in day to day life and daily activities, and code switching even occurs between the Creoles, standard European Portuguese, and São Tomean Portuguese in informal speech.
Фоналогия
Португал тіліндегі дауыстылар тізімі тоникалық контексте 7 дауыстыдан тұрады [i, u, e, o, ɛ, ɔ, a], бұл оны Еуропалық португал тілінен (EP) алыстатып, Бразилиялық португал тіліне (BP) жақындатады. Ал претоникалық позицияда Сан-Томе және Принсипиде сөйленетін португал тілінде 5 дауысты бар, олар BP-дегідей [i, u, o, e, a]. Дегенмен, жоғары ортаңғы дауыстылар көтеріліп, [i, u] ретінде естілуі мүмкін. Осы дауыстылардың көтерілуі сөйлеушінің жас тобымен байланысты, көбінесе жастар осы процесті орындайды, бұл үзіліссіз өзгерісті көрсетеді. Сан-Томе және Принсипи португал тіліндегі претоникалық позицияда тек 3 дауыстыға қалау бар [i, u, a]. Автордың мәліметінше, соңғы емес посттоникада да жоғары ортаңғы дауыстылардың саны артады. Осылайша, Сан-Томе португал тілінде осы позицияда 3 дауысты бар [i, u, a]. Соңғы посттоникада, Еуропалық және Бразилиялық португал тілдеріндегідей, тек 3 дауысты бар, олардың барлығы қысқартылған түрінде айтылады [ɪ, ʊ, ɐ]. Сан-Томе португал тіліндегі дифтонгтарды зерттеу үшін, құрамында дифтонгтары бар 3017 сөзден тұратын корпусты талдау нәтижесінде, деректердің 49%-ында монофтонгизация орын алғандығы анықталды. Сан-Томе португал тіліндегі ротикалық дыбыстардың қолданылуы – бұл ерекшелік, ол осы тілді Бразилиялық және Лузитандық португал тілі сияқты басқа түрлерден ерекшелендіреді. Кейбір сөйлеушілер сөз ішінде Бразилия мен Португалияда кездеспейтін [r] трилді альвеолалық дауыссыз дыбысын жасайды. Бұған қоса, [ʁ] дыбысты дауысты ұвулярлық фрикативтің пайда болуы екі буынды – 39 жасқа дейінгілер мен 40 жастан асқандарды, немесе ел тәуелсіздігіне дейін және кейін туғандарды анық ажыратады. Тәуелсіздіктен кейін туғандардың осы дыбысты жиі қолдануы Сантомелік жекелікті құрумен байланысты, бұл бұрынғы отарлаушылар қолданған Еуропалық португал тілінен португал тілін ажыратудың бір жолы. Сан-Томеліктер арасында [ʁ] дыбысты дауысты ұвулярлық фрикативтің қолданылуына қатысты теріс пікірлер бар, ол ұлттық жекелік мәселелерімен байланысты.