Кіріспе

Амфибия түрлері

Пацкуаро көлі саламандрасы, жергілікті жерде ахоке (Ambystoma dumerilii) деп аталады, Мексиканың Мичоакан штатындағы биік таулы Пацкуаро көлінде ғана кездесетін саламандралардың педоморфтық түрі. Алғаш рет 1870 жылы Альфредо Дугес сипаттаған, бұл түр француз герпетологы Огюст Дюмерилдің құрметіне аталған. Дегенмен, Пурепеча халқы Колумбтан бұрынғы дәуірден бері саламандраны тамақ ретінде және дәстүрлі медицинада қолданып келген. Ambystoma dumerilii неотениялық, яғни олар өмір бойына дерлік личинкалық белгілерін сақтайды. Бұл олардың ересек кезінде ұзын, тығыз жіп тәрізді сыртқы жамбас қанаттары, тіс тәрізді жамбас тістілерімен қапталған жамбас ойықтары және құйрық қанаттары болуына себеп болады. Стресске ұшырағанда Ambystoma dumerilii толық емес метаморфозға түсуі мүмкін, бірақ бұл процесс олардың өмір сүру ұзақтығын едәуір қысқартады және көбінесе өлімге алып келеді. Ахокелердің морфологиясы, таксономиясы және мінез-құлқы аксолотльдерге ұқсас болғандықтан, олар жиі салыстырылады. Табиғатта географиялық оқшауланған болса да, ахокелер мен аксолотльдер тұтқында жұптаса алады. Бұған қоса, ахокелердің жолбарыс саламандрасына ұқсастығы олардың Ambystoma tigrinum түрлер тобына жатқызылуына әкелді. Ambystoma dumerilii IUCN қызыл тізімінде және CITES II қосымшасында ластану, шамадан тыс балық аулау, эвтрофикация және инвазивті түрлердің салдарынан жоғары қауіпті түр ретінде тіркелген. Қазіргі уақытта табиғатта 100-ден аз жеке тұлға қалған деп есептеледі және бұл түрдің алдағы 20-30 жылда жойылып кетуі мүмкін. Қазіргі уақытта Мексикада 4 in situ колониясы және түрдің популяциясын сақтау үшін шетелде қосымша колониялар бар. Олардың ең танымалсы – Доминикан орденінің қарындастары басқаратын Базилика де Нуэстра Сеньора де ла Салудтағы (Патзкуаро) колониясы, онда қазіргі уақытта 300 мүшеден тұратын, әлемдегі ең ірі белгілі популяция сақталуда.

Таксономия және эволюция

Ambystoma dumerilii – Salamandroidea (соңғы қатарлы саламандралар) деп те аталатын саламандралар тобының бір түрі. Бұл түрді алғаш рет 1870 жылы Альфредо Дугес сипаттады, ол түрді Siredon dumerilii деп атады. Түрлік атау "dumerilii" француз герпетологы Огюст Дюмерильдің құрметіне берілген. 1889 жылы Эдвард Дринкер Коуп түрді Amblystoma dumerili деп қайта жіктеді, ал 1930 жылы Карл Лафренц бұл жіктемені қолдады. Эметт Рид Данн 1939 жылы түрді Bathysiredon dumerilii деп қайта атады, сондай-ақ Хобарт Мьюр Смит сол жылы Siredon dumerilii атауын қолданды. 1948 жылы Мануэль Малдонадо Корделл Bathysiredon dumerilii queretarensis және Bathysiredon dumerilii dumerilii подвидтерін сипаттады. 1958 жылы Джозеф Антон Тихен түрді Ambystoma (Bathysiredon) dumerilii деп жіктеді. 1976 жылы Хобарт М. Смит пен Розелла Б. Смит түрді қайтадан Ambystoma queretarense деп жіктеді, бірақ 1992 жылы Оңтүстік Иллинойс университетінің герпетологы Рональд А. Брэндон бұл жіктемені қабылдамады. 2012 жылы Ален Дюбуа мен Жан Рафаэльли түрді соңғы рет Ambystoma (Heterotriton) dumerilii деп қайта жіктеді. Бұл түрді жергілікті халық ахоку деп атайды.

Эволюция

Амбистома думериллии шамамен 10-12 миллион жыл бұрын неоген дәуірінде пайда болды. Амбистома туысы Транс-Мексикалық жанартау белдеуінің көтерілуінен кейін, Мексика платосы Сьерра-Мадреден бөлініп, ата-бабалар түрлерін оқшаулағанда айырыққа шықты. Одан кейін Мексика платосындағы түрлер платоның су желісінің схемаларына сәйкес 3 ерекше тарамға бөлінді. Ambystoma tigrinum түрлер тобының сақталуына осы түрлер тобының географиялық тұрғыдан оқшауланған өкілдерін мерзімік түрде байланыстыратын, толық түрленуге жол бермейтін жер асты сулары деңгейінің өзгеруі көмектесуі мүмкін.

Сипаттама

Ambystoma dumerilii – ірі, эктотермиялық саламандралар; ересектердің мұрын-дене ұзындығы және өлшемдері Ачокеге дейін жетеді. Олар аксолотль және Тейлор саламандрасымен салыстырылады, себебі бұл үш түрдің географиялық орналасуы, таксономиялық жіктелуі және морфологиялық ерекшеліктері ұқсас. Тропиктік саламандралардың басқа түрлерінен өзгеше, Ambystoma dumerilii сперматогенезі жылдық циклді ұстанады. Еркектер құйрықтарының табанын иіп, аналықтың айналасын жүзу арқылы көсеуді бастайды; олар клоакасын көрсету үшін құйрықтарын одан да көтереді. Егер аналық ұрықтануға дайын болса, ол еркекті көбейтін орынға іздейді, онда еркектер 16-ға дейін сперматофор шығарады. Жұмыртқа салу шамамен 24-72 сағатқа созылады, ал жеке жұмыртқалар өсімдіктерге немесе тастарға бекітіледі. Аналықтары бір ретте 1000-нан астам жұмыртқа сала алады және жұмыртқалардың диаметрі дейін жетеді. Жыныстық пісілу шамамен 18-24 айлық жасқа жеткенде болады, бірақ кейбір үлгілер 8-12 айлық шақта да пісе алады. Мұрын-дене ұзындығы жыныстық пісілудің басталуын көрсетеді, ал мұрын-дене ұзындығы толық жыныстық пісілгендік деп есептеледі. Еркектер аналықтардан тез піседі және көбейтін маусымда клоакасы ісінуі арқылы анықталады. Аналықтар одан ертерек көбейе алады, бірақ нәтижесіндегі жұмыртқалардың көпшілігі тірі қалуға жарамсыз болады. Бұл түрдің өмір сүру ұзақтығы белгісіз, бірақ тұтқында ұсталатын үлгілер 16 жылға дейін өмір сүре алады.

Диета

Ambystoma dumerilii, тамақ іздеу үшін желбезек тісті қозғалыстар жасап, соның көмегімен азығын сорып алады.

Инвазивті түрлермен өзара әрекеттесу

Пацкуаро көлінің жағасындағы инвазивті гиацинт түрі саламандраның денсаулығына зиян келтіретін уытты заттардың көзі болып табылады. 1930-1970 жылдар аралығында Ореохромис aureus, Cyprinus carpio (сазан), Micropterus salmoides (ірі ауызды шабақ) және Ctenopharyngodon idella балықтары Пацкуаро көліне қасақана жіберілді; осы балықтардың барлығы ахокелердің жұмыртқаларымен және дернәсілдерімен қоректенеді. Сазан Cambarellus patzcuarensis үшін ахокелермен тікелей бәсекелеседі.

Тарату және қауіптер

Амбистома думерилли Мексиканың Мичоакан штатындағы Патзкуаро көліне ғана тән, биік таулы көлде (теңіз деңгейінен биіктігі бойынша) таралған. Бұл түр IUCN қызыл тізімінде, CITES II қосымшасында аса қауіпті түр ретінде тіркелген және Мексиканың Қоршаған орта және табиғи ресурстар министрлігі оны қорғалатын түр (PR санаты) деп жіктеген. Бұл ретте, Мексика үкіметі осы түрді немесе Патзкуаро көлін қорғауға ешқандай шара қолданбаған.

Өркеннің жоғалуы

Пацкуаро көлінің жағасында орналасқан Пацкуаро қаласының халқының өсуіне байланысты туындаған ортаның жойылуы мен ластану салдарынан, соңғы онжылдықтарда ахоке популяциясы күрт азайды. Пацкуаро көлі үлкен алаптың бөлігі болып табылады, сондықтан көл қоршаған ауылдардан келген барлық ағынды судың соңғы қабылдаушысы болып табылады. Жергілікті орманды жоюға байланысты күшейген саз, тыңайтқыштар, канализация, сиыр қоқысы және ластану ағындары судың сапасына теріс әсер етіп, көлде эвтрофикацияға алып келді. Бұған қоса, 1982 жылдан 2010 жылға дейін Пацкуаро көлі жалпы көлемінің ширегін жоғалтты және су температурасы айтарлықтай жоғарылады, бұл саламандрдің мекендеу ортасын одан әрі шектеді. Бұл көлдің тереңдігін шамамен төмендеткен шөгінділердің нәтижесі. 1990-2000 жылдар аралығында ортаны жақсартуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды.

Адамдармен қарым-қатынас

Тарихи тұрғыдан алғанда, балықшылар Амбистома думериллиді Колумбтан бұрынғы дәуірден бері аулап келеді. Пурéпеча халқы ақшоқтарды тұтынып, оларды дәстүрлі медицинада жиі пайдаланған. Бұл медицина, көбінесе "Ахоке сорпасы" деп аталады, тыныс алу ауруларын емдейді, анемияны жояды, балаларға қуат береді және көбінесе бала емізетін әйелдерге беріледі. Ақшоқтар 1970-ші және 1980-ші жылдардың басында Пацкуаро көлінің жағдайы нашарлағанға дейін кеңінен ауланды. 1987 мен 2000 жылдар аралығында балықшылар ауланған өнімдерін жылдық килограмммен тіркеді, бірақ 2000 жылы популяцияның төмендеуіне байланысты жабайы аулау туралы ресми есеп беру тоқтатылды. 2004 жылы балықшылар шамадан тыс аулау салдарынан тек кішкентай өкілдерін ғана ұстай алатындарын мәлімдеді. Ambystoma dumerilii түрi заңсыз жануар саудасына қатысты.

Қорғау жұмыстары

Жер бетінде жойылудың алдын алу мақсатында құрылған төрт жергілікті, табиғи ортада көбейтілетін колония бар. Олардың екеуі түрлерді сақтауға, біреуі білім беруге, ал біреуі коммерциялық мақсаттарға бағытталған. EAZA және Солтүстік Америка зоопарктары мен аквариумдарының қауымдастығы шетелде де популяцияларды ұстап тұрады.

Нуасра-Сеньора-де-ла-Салюд базиликасы

Ең танымал ин-ситу колониясын Доминикан орденінің қарындастары басқарады, Пацкуаро қаласындағы Базилика де Нуэстра Сеньора де ла Сальду (Патцкуаро) монастырінде. Бұл колония Честер зообағы мен Мичоакан университетімен серіктестікте жұмыс істейді. Қарындастар 150 жыл бойы *Ambystoma dumerilii*-ді дәстүрлі медицинада қолдану үшін жинап, оның терісін "жарабе" – жөтелге арналған сироп жасауға пайдаланады. Рецептінің шығу тегі белгісіз, бірақ Пурепеча халқынан тараған болуы мүмкін. Пацкуаро және Мексиканың басқа да тұтқындық колониялары болғанымен, монастырь колониясы қазіргі уақытта түрдің ең ірі белгілі популяциясы болып табылады. Бастапқыда қарындастар Пацкуаро көліндегі ахокеден сироп жасаған, бірақ 1985 жылы популяция азайғаннан кейін, қарындастар өздерінің "жарабе" бизнесін сақтау және түрді қорғау үшін колония құрды. 2000 жылға қарай, колония тұтқындықта көбейту арқылы өзін-өзі қамтамасыз ете бастады. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, тұтқындықтағы популяция екі бөлмеде шамамен 300 дананы құрайды, бір уақытта 400 данаға дейін ұстауға жағдай бар. Тұтқындықта өсірілген саламандралар өлшеніп, микрочип салынып, қарындастар оларды көбейту үшін жұптастырады. Честер зообағы мен Мичоакан университеті де *Ambystoma dumerilii*-дің колонияларын ұстайды, бірақ монастырдағы популяция ең тұрақты деп есептеледі, себебі ол ахоке өсетін ортаға жақын, сондықтан саламандралар шетелдік патогендерге аз ұшырайды. Сонымен қатар, қазіргі жабайы популяцияда популяцияның тарылуына байланысты генетикалық әртүрлілік шектеулі, бірақ Честер зообағының пікірінше, монастырдағы популяция жабайы популяцияны қайта жаңарту үшін жеткілікті генетикалық әртүрлілікке ие. Алайда, бұл қайта енгізу Патзкуаро көлінің су сапасының нашарлығына байланысты шектеулі.

Мичоакан университеті және басқалар

Мексиканың Морелия қаласындағы Мичоакан университетінің су биологиясы зертханасы өз кампусында колонияны ұстап тұрады. Бұл түрге қатысты зерттеулер тұтқындық жағдайда күтіп-бағуға, Ambystoma dumerilii-нің генетикасына, көбеюіне және экологиялық білім беруге бағытталған. 2021 жылғы мәлімет бойынша, университет колониясында 10 өрбуге қабілетті ересек жеке дарабақ бар. Сонымен қатар, университет түр туралы хабардарлықты арттыру мақсатында кең ауқымды іс-шаралар ұйымдастырады, оның ішінде қабырға суреттері, радио хабарлары және көрмелер өткізеді. Мичоакан университеті тағы екі колониямен серіктестік байланыста және оларға үлгілер ұсынады. Pátzcuaro аймақтық балық шаруашылығы зерттеу орталығы және Жерардо Леон Мурильо колониялары тиісінше аквакультуралық зерттеулер мен білім беру бағдарламаларына бағытталған, мақсаты – Ambystoma dumerilii популяцияларын адамдар тұтынуы және медициналық мақсаттар үшін қайта қалпына келтіру.