Кіріспе
16 ғасыр дәрігері Родериго Лопес (Руй Лопес, Руй Лопеш, Родериго Лопус, Руй Лопус, Роджер Лопес және Родриго Лопес деп те аталады; Родериго Лопес және Родриго Лопес деп те аталады; шамамен 1517 – 7 маусым 1594) 1581 жылдан бастап Англия королевасы Елизавета I-нің бас дәрігері болып қызмет етті, оның өліміне дейін, оны оны улауға қастандық жасады деп айыптап, өлім жазасына кесті. Португалиялық конверсо немесе еврей тегі бар жаңа христиан, ол ағылшын тарихында өлім жазасына кесілген жалғыз корольдік дәрігер және Шекспирдің «Венеция саудагері» пьесасындағы Шейлок кейіпкеріне ұқсас болуы мүмкін, ол оның өлімінен төрт жыл өткен соң жазылған. Еврей тегі бар португалиялық патша дәрігерінің ұлы, Лопес католик дінінде тәрбиеленіп, Коимбра университетінде білім алған. Португалиялық инквизиция кезінде ол құпия түрде яһуди дінін ұстануда деп айыпталып, елден кетуге мәжбүр болды. 1559 жылы Лондонға қоныс аударды, Англия шіркеуіне қосылды және Сент-Бартоломей ауруханасының үй дәрігері болды. Ұқыпты және білікті дәрігер ретінде танылып, Лестер графы және сэр Фрэнсис Уолсингхэм сияқты бірнеше ықпалды клиенттерге ие болды, соңында Англия королевасының өзі де оның клиенттерінің қатарына қосылды. Ессекс графы 1594 жылдың қаңтарында Лопесті королеваны улауға қастандық жасады деп айыптады. Өзінің кінәсіз екенін мәлімдеген дәрігер ақпанда мемлекеттік қастандық жасады деп танылды және маусымда асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөлінді, – деп хабарлағандай, дарға тартылар алдында ол «Мен королеваны Иса Мәсіхті сүйгендей жақсы көремін» деген сөзді айтқан, – бұл сөз еврей тегі бар адамнан шыққандықтан, көпшіліктің әжуасы мен күлкісін қозғады. Элизабеттің Лопестің өлім жазасына қол қоюды үш айға кешіктіруі кейде оған қарсы айыптауларға күмәнданатынын көрсетеді. Дегенмен, ол оның барлық мүлкін жесірі мен балаларына қайтарды.
Roderigo Lopes (also called Ruy Lopes, Ruy Lopez, Roderigo Lopus, Ruy Lopus, Roger Lopez and Rodrigo Lopes; also referred to as Roderigo Lopez and Rodrigo Lopez; c. 1517 – 7 June 1594) served as a physician in chief to Queen Elizabeth I of England from 1581 until his death by execution, having been found guilty of plotting to poison her. A Portuguese converso or New Christian of Jewish ancestry, he is the only royal doctor in English history to have been executed, and may have inspired the character of Shylock in Shakespeare's The Merchant of Venice, which was written within four years of his death. The son of a Portuguese royal physician of Jewish descent, Lopes was raised a Catholic and educated at the University of Coimbra. Amid the Portuguese Inquisition he was accused of secretly practising Judaism, and compelled to leave the country. He settled in London in 1559, joined the Church of England and became house physician at St Bartholomew's Hospital. Gaining a reputation as a careful and skilled physician, he acquired several powerful clients, including the Earl of Leicester and Sir Francis Walsingham, and eventually the Queen of England herself. The Earl of Essex accused Lopes of conspiring to poison the Queen in January 1594. Insisting on his innocence, the doctor was convicted of high treason in February and hanged, drawn and quartered in June, reportedly after averring from the scaffold that "he loved the Queen as well as he loved Jesus Christ"—a statement that, from a man of Jewish background, prompted mocking laughter from the crowd. Elizabeth's three month delay signing Lopes' death warrant is sometimes interpreted as evidence that she doubted the case against him. In any case she returned almost all of his estate to his widow and children.
Жас шағы мен отбасы
Родриго Лопес 1517 жылы Португалиядағы Крато қаласында еврей тегінен шыққан отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Антонио Лопес Португалия королі Жоау III-нің жеке дәрігері болды және 1497 жылы мәжбүрлі түрде Рим-католик шіркеуіне крещениеленді. Лопес католик дінінде конверсо немесе жаңа христиан ретінде крещениеленді және тәрбиеленді, Коимбра университетінде білім алды. 1540 жылдың 7 ақпанында ол Руй Лопес атымен бакалавр дәрежесін алды, ал 1541 жылдың 4 желтоқсанында магистр дәрежесін алды; сол жылдың 23 желтоқсанында медициналық курстың студенті болып тіркелді. Оның докторлық диссертациясы туралы мәліметтер сақталмаған, бірақ оның биографы Эдгар Сэмюэлдің сөзіне сәйкес, ол 1544 жылы оны алған болуы мүмкін. Португалиялық инквизиция кезінде Лопес крипто-жүйе немесе маранно деп айыпталды – еврей тегінен шыққан, христиан дінін қабылдаған, бірақ ата-бабаларының иудаизмін жасырын сақтаған адам – және Португалиядан кетуге мәжбүр болды. 1559 жылы ол Англияға көшіп келді, өзінің есімін "Роджер" деп ағылшын тіліне бейімдеді және Лондонда дәрігерлік тәжірибасын сәтті жалғастырды. Ол Англия шіркеуіне қосылды. Ұзақ өтпей ол Смитфилдтегі Сент-Бартоломей ауруханасының жеке дәрігері болды. 1591 жылы оның әріптесі, хирург Уильям Клоуз былай деп жазды: "Лопес диета, тазалау және қан тарту туралы кеңестерде өте мұқият және шебер болды". Шамамен 1563 жылы Лопес Сара Анеске үйленді (1550 ж.т.), португалдық инквизициядан қашқан тағы бір жаңа христиан, саудагер Дунстан Анестің үлкен қызы, ол 1540 жылы Лондонда қоныстанды. Сэмюэлдің сөзіне сәйкес, Анес және Лопес отбасылары Англияда заңсыз болған иудаизмді жасырын түрде ұстанды, бірақ сырттай англикандықтар сияқты өмір сүрді. Басқа ғалымдар бұл мәселеде күмәнді, Лопес өзінің христиан екенін әрқашан айтатын. Родериго мен Сараның төрт ұлы мен екі қызы болды, олардың ең үлкен бес баласы – Эллин (Элинор), Амбрози, Дуглас, Уильям және Энн – 1564 және 1579 жылдар аралығында Сент-Бартоломейдегі аурухана аумағында крещениеленді. Лопестің інісі Льюис олармен бірге Холборнда тұрды; екінші інісі Диего Лопес Алеман Антверпен мен Венецияда саудагер болды.
Патшалық дәрігері
Лопес күшті тұлғалар арасында үлкен тәжірибе жинады, оның ішінде Роберт Дадли, Лестер графы және бас хатшы сэр Фрэнсис Уолсингхэм. 1581 жылы ол Англия королевасы Елизавета I мен оның үйінің бас дәрігері болып тағайындалды, сонымен қатар жылына 50 фунт стерлинг көлемінде өмір бойына зейнетақы алды. 1584 жылдың маусым айында Елизавета оған Англияға анис пен сумақ импорттау монополиясын он жылға берді, ол 1593 жылдың қаңтарында жаңартылды. 1588 жылы оған Ворчестер епископы Эдмунд Фрекке тиесілі Ворчестерширдегі жер мен ондықтар сыйланды. Сол дәуірдің ағылшын ғалымы Габриэль Харви, өзінің иелігіндегі «Judaeorum Medicastrorum calumnias» кітабының атау парағында Лопестің өркендеуі туралы былай деп жазды: «Доктор Лопес, королеваның дәрігері, еврейлерден тараған, бірақ өзі христиан, португалдық. Ол сарайдағы ең білімді немесе тәжірибелі дәрігерлердің бірі емес, бірақ өзін ең жақсысы деп санайды және еврейлік тәжірибе арқылы көп байлыққа және беделге ие болды, королеваның өзімен де, ең үлкен лордтар мен ханымдармен де». Сол кезде ағылшын қоғамының бір бөлігі католиктер ұйымдастырған, еврей дәрігерлері орындаған пациенттерді улау жоспары бар деп сенді. Ибериядағы конверсо дәрігерлері де пациенттерін өлтіруге немесе улауға тырысқандары үшін жиі айыпталады. 1584 жылы Лестер графына қарсы бағытталған анонимді католиктік памфлет «Лопс еврей» графтың «улау және әйелдердің құрсағындағы балаларды жою өнері» үшін агенттерінің бірі екенін ұсынды. Бес тілді білетін Лопес, сол кездегі еврей тегіндес христиандар сияқты, дипломатиялық интригаларға қатысты. 1580 жылдары Англияның Испаниямен соғысы кезінде Лопес Англиядағы португалдық эмигранттардың маңызды мүшесі болды және королеваның Португалия тағына талапкер Дом Антонио, Крато приорымен байланысын қамтамасыз етті, ол Виндзор қамалының жанында тұрды. Лопес Дом Антониоға қолдау көрсетті, бірақ 1586 жылы талапкердің жанындағы Антонио да Вейга Париждегі испан елшісі Дон Бернардино де Мендосаға Лопесті Дом Антонионы улауға көндіруге болатынын хабарлады. Испандықтар бұл идеяны іске қоймады. 1590 жылы Лопес, мүмкін Уолсингхемнің тапсырмасымен, бейбіт келіссөздерді бастау ниетімен Мендосаға жүгінді. Испандықтар Лопестің делдалы Мануэль де Андрадаға 100 фунт стерлингке бағалы сақина сыйлады, ол Лопестің қызына арналған сыйлық болды. 1591 жылы Уолсингхемнің қайтысынан кейін Лопес ағылшын үкіметінің біліміне немесе рұқсатына ие болмай испан шенеуніктерімен хат алмасуын жалғастырды. Лопестің Англияға немесе Елизаветаға қарсы құлық жасағанына дәлел жоқ, бірақ бұл испандық байланыстар оған қарсы қолданылды. Сэмюэлдің айтуынша, «Лопес ақымақтықпен және адалсыздықпен әрекет етті».
Сот және өлім жазасы
1590-шы жылдардың басында Лопес бай және көбінесе құрметтелген адам болды. Ол Холборнда жайлы үй иесі болды және кіші ұлы Энтониді Винчестер колледжіне оқуға жіберді. Ол бұрынғы пациенттерінің бірі, королева Елизаветаның сүйіктісі Роберт Деверэ, Эссекс графының ашуын қоздырды, өйткені ол Дом Антонио мен испан саясаткері Антонио Переске Эссексті жыныстық аурулармен емдеген жағдайларын айтқан еді. Пэрестен бұл туралы естіген Эссекс, Лопесті Испания королі Филипп II-нің жалақысымен жұмыс істейтін бесінші колоннаның мүшесі деп айыптауға қатысты дәлелдерді жинауға кірісті. Лорд-казначей Лорд Бергли бастапқыда Эссекстің Лопеске қарсы айыптауларын абсурдты деп ойлады. Королеваның өзі де Эссексті сөккен еді. 1593 жылдың соңында Эссекс Дом Антонионың бұрынғы қолдаушыларының бірі Эстевао Феррейра да Гама мен Испан Нидерландындағы шенеуніктер арасындағы құпия хат алмасуды анықтады және хабаршы Мануэль Луис Тиноконы тұтқындады. Лопестің курьеры, Лондонда тұратын португалдық жаңа христиан Гомес д'Авила да тұтқындалды. Екеуі де тергеу кезінде Лопесті кінәлі деп көрсетті. 1594 жылдың 28 қаңтарында Эссекс Энтони Бэконға «өте қауіпті және отбасылық сатқындық» туралы жазды, оның нысаны королева Елизавета болды: «Жазалаушы доктор Лопус болуы керек еді. У арқылы». Бұл оқиғалар 1591 жылы Андраданың Берглиге жазған хатына ұқсас болды, онда Испания королі «королеваны өлтіру үшін үш португалды және Франция королін өлтіру үшін тағы үш португалды» жіберу жоспары туралы айтылған. Тиноко азапталды, ал Феррейра да Гама Эссек күдіктенгендей мойындамайынша азаптаумен қорқытылды; Феррейра да Гамадан Лопес королеваны улауға дайын болған ба деген сұраққа оң жауап берді. Лопес тұтқындалды және алдымен Эссекс-хауста, содан кейін Лондон мұнарасында ұсталды. Ол азаптаумен қорқытылған кезде мойындады, бірақ осы мәлімдемесінен дереу бас тартты. Лопестің испан шенеуніктерімен құпия хат алмасуы оның ісіне көмектеспеді, әсіресе ол ағылшын сарайы туралы испандықтарға ақпарат бергені және Антверпендегі құпия синагогқа ақша бергені белгілі болды. Бургли мен тыңшы Уильям Уэйд «жағдайдың нашарлағанын сезіне бастады», - деп Самуил айтқандай. Лопес, Феррейра да Гама және Тиноко 1594 жылдың 28 ақпанында Гилдхоллда Эссекс төрағалық еткен комиссияда сотталды. Лопес өзінің кінәсіз екенін мәлімдеді. Прокурор сэр Эдвард Кок дәрігерді «жалған куәлік берген, кісі өлтірген зұлым адам және Яһудадан да жаман еврей дәрігері [жаңа христиан емес, бірақ] еврей» деп айыптады. Үшеуі де мемлекетке қарсы сатқындық жасады деп танылды және өлім жазасына кесілді. Королева өлім жазасын орындауға бұйрық бергенге дейін үш айдан астам күтті; бұл кешігу кейде королеваның өзінің дәрігеріне қарсы іске күмәнданып отырғанының белгісі ретінде қарастырылады. Лопес, Феррейра да Гама және Тиноко 1594 жылдың 7 маусымында Тибернде асылып, сүйреліп, төртке бөлінді. Лопес өзінің кінәсіз екенін және оның шын христиандық сеніміне берілгенін соңына дейін айтты. Ол депрессияға түсті, бірақ дарға ілінген кезде, шешімін қайта жинап, 16 ғасыр тарихшысы Уильям Камденнің айтуынша, «Мен королеваны Иса Мәсіхті сүйгендей жақсы көремін» деп мәлімдеді. Көрермендер бұл сөзді еврей тегінен шыққан адамнан шыққан жасырын мойындау деп түсініп, оны мазақтап күлді. Лопестің мүлігі оның айыпталуымен тәркіленді. Оның әйелі Сара королевадан оның мүлігін сақтауға рұқсат беруді өтінді; королева испандықтар Лопестің қызына берген сақинаны сақтап қалды, бірақ қалғанын қайтарды. Сондай-ақ, Елизавета Энтониге Винчестерде оқуын жалғастыру үшін жылына 30 фунт стерлинг берді. Іс-қимылдан кейін он жыл өткен соң Испания елшісі Гондомар графы Испания королі Филипп III-ке жазған хатында Лопес пен Феррейра да Гаманың әділетсіз сотталғанын және португал дәрігеріне қатысты ешқандай жоспар болмағанын көрсетті: «Біздің егеменіміз [Филипп II] ешқашан мұндай шараларды ойлап таппаған және мақұлдаған емес. Фуэнтес графы да мұндай бұйрық берген де, алған да жоқ, сонымен қатар доктор Лопес оның ойынан өтпеген, өйткені ол королеваның досы және жаман христиан болған». Лопес Англия тарихында өлім жазасына кесілген жалғыз корольдік дәрігер болып қала береді.
Мүмкін әдеби мұра
Кейбір тарихшылар мен әдеби сыншылар Лопестің өзі мен оның соты Уильям Шекспирдің "Венеция саудагері" (шамамен 1596-98 ж. жазылған) пьесасына әсер еткенін айтады, әсіресе, оның христиандарды жек көретін венециялық еврей ақша қарыз берушісі Шейлок кейіпкерінің прототипі ретінде. Лопестің ісі Кристофер Марлоудың "Мальталық яһуди" (1589-90 ж.ж.) пьесасының қайта жандануына түрткі болды, Элизабет Лейн Фурделлдің сөзіне сәйкес, Лопесті Эссекс Хаусына алып кеткен күні Лондонда оның репетициясы басталды. Марлоудың "Доктор Фауст" (шамамен 1592 ж.) пьесасында Лопес туралы айтылады, бұл 1593 жылы Марлоудың өлімінен кейін қосылған болуы мүмкін. Онда былай делінген: "Доктор Лопус ешқашан осындай дәрігер болған емес!"