Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мақта тұқымы – мақта өсімдігінің тұқымы.
Seed of the cotton plant
Cottonseed is the seed of the cotton plant.
Құрамы
Жетілген тұқымдар қоңыр түсті, жұмыртқа тәрізді болып келеді және салмағы шамамен бір грамның оннан бір бөлігін құрайды. Салмағы бойынша, олардың 60% - котиледон, 32% - қабығы, ал 8% - эмбрионалды тамыр және өркен. Олардың құрамында 20% ақуыз, 20% май және 3,5% крахмал бар. Тұқым қабығынан өсетін талшықтар мақтаның қауырсын түйірін қалыптастырады. Бұл қауырсын – қорғаныш жеміс, ал өсімдік коммерциялық мақсатта өсірілгенде, оны тазалау арқылы тұқымнан бөліп, қауырсыннан мақта талшығы жасалады. Бір салмақ бірлігі талшыққа шаққанда шамамен 1,6 салмақ бірлігі тұқым өндіріледі. Тұқымдар егістің құнының шамамен 15% құрайды, май алу үшін сығымдалады және тіссіз малға жем ретінде қолданылады. Тұқымның шамамен 5% келесі егісті себуге жұмсалады.
The mature seeds are brown ovoids weighing about a tenth of a gram. By weight, they are 60% cotyledon, 32% coat and 8% embryonic root and shoot. These are 20% protein, 20% oil and 3.5% starch. Fibers grow from the seed coat to form a boll of cotton lint. The boll is a protective fruit and when the plant is grown commercially, it is stripped from the seed by ginning and the lint is then processed into cotton fibre. For unit weight of fibre, about 1.6 units of seeds are produced. The seeds are about 15% of the value of the crop and are pressed to make oil and used as ruminant animal feed. About 5% of the seeds are used for sowing the next crop.
Адамның тұтынуы
Мақта тұқымы адамдар мен көптеген жануарлар үшін уытты, себебі оның құрамында госсипол бар, бірақ сиырлар оны қабылдай алады және адамдар оны өңдеместен жей алмайды. Мақта тұқымы майын адамдарға қолдануға жарамды ету үшін, госсиполды жою үшін оны өңдеу қажет. 2018 жылдың қазан айында АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті Техас A&M AgriLife Research докторы Кирти Ратор әзірлеген, тұқымдарында өте аз мөлшерде госсипол бар генетикалық түрлендірілген мақта тұқымын егінге салуға рұқсат берді. Уыт өсімдіктің басқа бөліктерінде жәндіктерден қорғау үшін сақталады, бірақ оны Азық-дәрі басқармасы әлі адамдарға қолдануға бекітпеген.
Cottonseeds are toxic to humans and most animals due to the presence of gossypol, though it is tolerated by cows, and cannot be consumed by humans without processing. In order to make cottonseed oil fit for human consumption, it must be processed to remove the gossypol. In October 2018, the United States Department of Agriculture approved for farming a genetically modified version of cottonseed developed by Dr. Keerti Rathore of Texas A&M AgriLife Research that contains ultra low amounts of gossypol in its seeds. The toxin remains present in other parts of the plant to protect against pests, but is not yet approved by the Food and Drug Administration for human consumption.
Мақта тұқымы майы
Тұқымнан алынған тазартылған майды тамаққа қоюға немесе салатқа құюға болады. Ол шортинг пен маргарин өндірісінде де қолданылады. Мақта тұқымынан май алу үшін егілетін мақта – пальма, соя, рапс (канола), күнбағыс және жержаңғақтан кейін әлемдегі маңызды дақылдардың бірі болып табылады.
The refined seed oil extracted from the kernels can be used as a cooking oil or in salad dressings. It is also used in the production of shortening and margarine. Cotton grown for the extraction of cottonseed oil is one of major crops grown around the world for the production of oil, after palm, soy, rapeseed (canola), sunflower and peanut (groundnut).
Тыңайтқыш
Құрғатылған мақта ұны 41% ақуыз қамтитын құрғақ органикалық тыңайтқыш ретінде қолданылуы мүмкін. Оны басқа табиғи тыңайтқыштармен араластырып, сапасын және қолдану мүмкіндігін жақсартуға болады. Табиғи қоректік заттарға бай мақта ұны топырақтың құрылымын жақсартады және ылғалды сақтауға көмектеседі. Топырақты ылғалды ұстау қабілетіне ие болғандықтан, құрғақ аймақтарда табиғи тыңайтқыштардың тиімді көзі болып табылады. Мақта ұны мен мақта күлі кейде органикалық гидропоникалық ерітінділерді толықтыру үшін де пайдаланылады. Мақта ұнынан жасалған тыңайтқыштарды гүлдерге (роза, камелия), немесе көкөніс бақшаларына қолдануға болады.
The cottonseed meal after being dried can be used as a dry organic fertilizer, as it contains 41% protein. It can also be mixed with other natural fertilizers to improve its quality and use. Due to its natural nutrients, cottonseed meal improves soil's texture and helps retain moisture. It serves as a good source of natural fertilizers in dry areas due to its tendency of keeping the soil moist. Cottonseed meal and cottonseed ashes are also sometimes used to supplement organic hydroponic solutions. Cottonseed meal fertilizers can be used for roses, camellias, or vegetable gardens.
Косметика
Мақта тұқымынан алынған жоғары сапалы май, сығып алу процесінде өндірілген, косметикада да қолданылады, мысалы, ылғалдандыратын лосьондар мен шомылуға арналған сабындарда.
The fine quality oil extracted from cottonseed during the extraction process is also used in cosmetics, such as moisturizing lotions and bath soaps.