Кіріспе

Ючи Гонг (尉遲恭) немесе Ючи Ронг (尉遲融) (585 – 25 желтоқсан 658), әдепті есімі Цзиньде (敬德), сондай-ақ қаза болғаннан кейін Е патшалығының Чжунву герцогы атанды, ерте Тан әулеті кезінде өмір сүрген көрнекті генерал. Ючи Цзиньде және тағы бір генерал Цин Шубао Қытай халықтық дінінде есік сақшылары ретінде құрметтеледі.

Атау талабы

Ючидің "Гонг" деген есімі тек «Жаңа Тан кітабында» жазылған. Оның қабірі 1971 жылы Ликван округінде табылған. Мазар тасындағы жазуға сәйкес, оның толық аты Ючи Жұң және әдепті аты Цзинде болған.

Суй әулеті кезінде

Ючи Цзиньде 585 жылы Суй императоры Вэнь билігі тұсында дүниеге келген. Оның тегі Сіаньбэй тайпасынан болуы мүмкін, ол Шуо провинциясынан (朔州, қазіргі Шуожоу, Шаньси облысы) шыққан. Император Вэньдің ұлы, император Янның билігінің соңына қарай Суй әкімшілігіне қарсы аграрлық көтерілісшілер пайда болғанда, Ючи бастапқыда аграрлық көтерілісшілермен күрескен үкіметтік жасақта қызмет етті және батылдығымен танылып, марапат алды.

Лю Вуджоудың тұсында қызмет ету

Лю Вуджоу 617 жылы Мая (馬邑, қазіргі Шуочжоу) қаласында Суй билігіне қарсы көтеріліп, өзін Дингян хан деп жариялаған кезде, Ючи Цзиньде Люға қосылып, генерал атанды. 619 жылы ол Людің бас генералы Сонг Цзиньганның (宋金剛) қол астында Тан әулетінің оңтүстік аймақтарына шабуыл жасады. 620 жылдың басында Ючи және Сонның тағы бір генералы Сунь Сянь (尋相) Тан генералы Ли Сяоцзимен (李孝基), Яньань князімен (Тан императоры Гаоцзудың алыс туысы) шайқасып, Ли Сяоцзиді жеңіп, онымен қатар император Гаоцзудың туысы Дугу Хуайэнь (獨孤懷恩), Ю Юнь (于筠), Тан Цзянь (唐儉) және Лю Ширангты (劉世讓) да тұтқынға алды. Бірақ, Ючи мен Сунь Танның бас генералы Ли Шиминнің (Цинь князі, император Гаоцзудың ұлы) әскерімен шайқасқанда, ең алдымен Ин Кайшан мен Цин Шубаодан, содан кейін Ли Шиминнің өзінен жеңіліп, жанымен құтылды. Кейін тұтқынға алынған Тан Цзяньнің кеңесімен Ючи Лю Ширангты Танмен бейбіт келісімге келу үшін босатты, алайда ол келіссөздер сол кезде нәтижесіз аяқталды. 620 жылдың жазында Ли Шимин Сонға қарсы тағы да жеңіске жетіп, Лю Вуджоуды қашуға мәжбүр етті. Содан кейін Ли Шимин өзінің туысы Ли Даоцзонды (Жэньчэн князі) және Ювэнь Шиджиді Ючи мен Суньді бағынуға көндіруге жіберді, олар да бағынды. Ючидің жауынгерлік шеберлігіне тәнті болған Ли Шимин бұл оқиғаға қуанды және Ючиді, онымен бірге бағынған 8000 әскерді тікелей өзінің басқаруына алды, бірақ генерал Қуту Тун (屈突通) Ючидің шын ниетіне күмәнданып, оған қарсы болды.

Император Гаодзу тұсында

620 жылы Ючи Цзиньде Ли Шиминнің қол астында Танның басты жауы Ван Шичжунға қарсы жорықта қызмет етті. Жорық кезінде Лю Вуджоудың қол астында болған Ючидің бұрынғы одақтастарының көпшілігі, соның ішінде Сунь Сянь, Чжэнге көшті. Ли Шиминнің қол астындағылары Ючиге де күдікпен қарап, оны үй қамауына алды. Қуту Тонг пен Ин Кайшан Ючиді өлтіруді ұсынды. Ли Шимин егер Ючи шынымен де дезертир болғысы келсе, Сюнь дезертир болғаннан кейін де дезертир болғысы келмейтінін айтты. Оның орнына, ол Ючиді босатып, өз шатырына алды, оған алтын беріп жатып: "Біз туыс рухпыз, мен сіз осы кішкене түсінікті жүрекке алмайсыз деп үміттенемін. Мен жақсылық пен адалдықты өлтіру үшін жалған, жамандау айыптарына сенбеймін. Менің жүрегімді түсінуің керек. Егер шынымен де кеткің келсе, осы алтын сапар шығындарыңа, бірге қызмет еткен кездеріңе арналған сыйлық ретінде қызмет етеді." Сол күні Ли Шимин майданды қарап жатқанда, Чжэн әскерлері кенеттен келіп, Ли Шиминді қоршап алды. Чжэн генералы Шан Сюньсин (單雄信) Ли Шиминге тікелей шабуыл жасап, Лиді өлтіре жаздағаннан кейін Ючи келіп, Шанды найзамен соққы беріп, оны атынан құлатты. Содан соң Ючи Ли Шиминді қауіптен құтқарып қалды. Қутудың қолбасшылығындағы Тан әскерлері де қарсы шабуыл жасап, Чжэн әскерлерін жеңді. Ли Шимин оған алтын мен күміспен жәшікті сыйлап: "Сенің ақың қалайша тез төленеді?" - деді. Содан кейін ол Ючиге көбірек сенді. Осы арада Ли Шиминнің інісі Ли Юаньцзи, өзі де қатыгез жауынгер болған, Ючидің қарсыластардың найзаларын қарусыздауға деген ерекше қабілеті бар екенін естіп, Ючимен жауынгерлік демонстрация жасауын сұрады. Ли Шимин олардың найзаларының өткір қырларын алып тастауға бұйрық берді, бірақ Ючи: "Мен бұйрыққа мойынсұнып, солай етемін, бірақ Принстің қажеті жоқ" деп жауап берді. Бірде олар шайқасқа кіріскенде, Ючи Ли Юаньджиді үш рет қарусыздады. Ли Юань-цзи көңілінен шығып, өзін қорлағаннан ашуы да түсті. Осы арада Ли Шимин өзінің көмекшілері ретінде Ючи, Цин Шубао, Чэнь Жицзе және Чжа Чжансунды (翟長孫) қолдап, Ли Шиминнің өзі қолбасшылық ететін қара киім мен қара броня киген 1000-ға жуық таңдаулы сарбазды таңдап алды. Бұл корпус кейіннен Ванға көмекке келген Ся ханзадасы Ду Цзяндеге қарсы науқан кезінде көп нәрсеге қол жеткізді. 621 жылдың көктемінде Сяның алдыңғы әскерлерімен күресте Ючи Ли Шиминнің жанында қызмет етті. Доудың алдыңғы әскерлерін жеңгеннен кейін Ли Шимин Доуға хат жазып, оны Чжэнге көмектесуден бас тартқызуға тырысты, бірақ Доу берілмеді. 621 жылы жазда Ли Шимин және Доу қолбасшылық еткен Тан және Ся күштері Хулао шайқасына қатысты. Ұрыстың алғашқы кезеңінде Ван Шичжунның немересі Ван Ван (王琬) Дай принсі, Ван Шичжун көмек сұрауға Сяға жіберген, өзінің әдемі атын көрсетіп, шайқас алаңында болды. Ли Шимин: "Бұл қандай таңғажайып жылқы!" - деп айтты. Ючи Ли Шимин үшін оны алуға рұқсат беруді сұрады, бірақ Ли Шимин: "Бір жылқы үшін қалайша ұлы жауынгерден айырылып қалуым мүмкін?" деп, оны қабылдамады. Ючи бұған жол бермейді, ол Гао Цзэньшенді (高甑生) және Лян Цзяньфанды (梁建方) өзімен бірге алып кетеді; олардың үшеуі Ся майданына күтпеген жерден шабуыл жасап, Ван Ванды тұтқындап, оны өзінің атымен бірге қайтарып алады. Кейінгі уақытта, негізгі ұрыста Ли Шимин Доуды жеңіп, тұтқынға алады, ал Ван Шичжун, қиындыққа ұшырап, беріледі. Чжэн және Ся аумақтарын Тан басып алды. Алайда 621 жылдың күзінде Доудың генералы Лю Хэта Тан билігіне қарсы көтеріліп, бұрынғы Ся территориясының көп бөлігін қайтарып алды. Сол кезде Ючи Ли Шиминнің қол астында емес еді, өйткені ол Юань префектурасында (原州, қазіргі Гуюань, Нинся) Шығыс Туджуе күштерімен соғысып жатты. 622 жылы Ли Шимин Лю Хэтамен соғысуға кеткенде, Ючи қайтадан оның қол астында болды. Бірде Ли Шимин басқа Тан генералына, Ли Шиджиге көмектесуге тырысқанда, Лю оны қоршауға алды. Ли Шиминді Ючи құтқарып қалу үшін күрескеннен кейін ғана құтқарып алды. Ли Шимин кейіннен Лю Хетаны жеңіп, оны Шығыс Туджуеге қашуға мәжбүр етті. (Бірақ сол жылдың соңында Лю Хэта қайта оралып, бұрынғы Ся аумағын қайтадан басып алады, бірақ кейін Ли Шиминнің ағасы Ли Цзяньчэн ханзадасы жеңіледі.) Ючи Ли Шиминге Лю Хетаның одақтасы Сюй Юаньланға қарсы жорықта да еріп жүрді. 623 жылы ол қайтадан шабуылға түскен Туджуе күштеріне қарсы соғысты, бұл жолы Шуо префектурасында, содан кейін 624 жылы Лонг префектурасында (隴州, қазіргі Баоджи, Шэньси).

Сюаньу қақпасындағы оқиғаға қатысы

Осы кезде Ли Шимин Ли Юаньцзидің қолдауымен Ли Цзяньчэнмен қатал бәсекелестікке түсті. Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзи Ли Шиминнің қол астындағы көптеген мықты офицерлерді көріп, оларды Ли Цзяньчэннің соңынан еріп, Ли Шиминнен кетуге азғыруды ойлады. Ли Цзяньчэн Ючиге үлкен алтын мен күміс жіберіп, оны Ли Цзяньчэнге қосылуға көндіруге тырысты. Ючи сыйлықтан бас тартып, Ли Шиминге адал болу керектігін айтты. Ли Цзяньчэн ашуланып, Ючимен қарым-қатынасын үзді және көп ұзамай Ючиге қарсы өлтірушілерді жіберді. Алайда Ючи алдын ала шара қолданды, сондықтан оны өлтіру мүмкін болмады. Ли Юаньцзи Ючиді қылмыстар жасады деп жалған айыптап, император Гаодзу Ючиді тұтқындап, оны өлтіруді қалаған; Ючи Ли Шиминнің араласқаннан кейін ғана құтқарылды. 626 жылы жаз айында Ли Шимин Ли Цзяньчэн өзін өлтірер деп қорқып, Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзиге қарсы алдын ала әрекет етуді қарастырды, бірақ күмәнмен болды. Ючи, әсіресе, алдын ала әрекет етудің басты қорғаушысы болды, және Ли Шиминге Ли Юаньджи Ючиді, Чэн Цзицзи, Цин Шубао және Дуан Цзицюаньды (段志玄) алдымен өлтіруді жоспарлап отырғаны туралы хабарланған кезде Ючи: Барлық адамдар өлімнен қорқады. Алайда, біз қазір Сіздің патшалық әміріңізді өмірлерімізбен қолдауға дайынбыз, және бұл - Көктің еркі. Ұлы апат жақындап келеді, ал Сіздің патшалық әміріңіз уайымдауға ештеңе жоқ деп санайды. Егер сіз өзіңізді ойламай жатсаңыз, империяның және императорлық ғибадатханалардың болашағы туралы не деуге болады? Егер патша әміршісі менің ұсынысымды қабылдамаса, мен сарайдан қашып кетіп, елсіз далаға кетем. Мен осында тұрып, қолымды байлап, өлім жазасына кесілуімді күте алмаймын! Ли Шимин Ючи мен Чжансун Вуджидің қолдауымен әрекетке кірісті. Ли Шимин Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзидің айыптауларына байланысты өздерінің сарайларынан төмендеткізілген стратегиялық қызметкерлері Фанг Сюаньлинг пен Ду Рухуиді шақыруға тырысты. Фанг пен Ду бастапқыда қарсылық көрсеткенде (олар император Гаодзуның қаһарынан қорыққандықтан), Ли Шимин Ючиді оларды шақыруға жіберді. Ючи Фанг пен Дуны Ли Шиминнің әрекетке кірісетіндігіне және олар қорықпауы керектігіне сендірді, содан кейін Фанг пен Думен бөлініп, Ли Шиминнің сарайына жеке-жеке келді. Осы арада Ли Шимин император Гаодзуға Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзи император Гаодзудың кәнизактарымен неке адалдығын бұзғандығы және Ли Шиминді өлтіруді жоспарлағандығы туралы құпия айып тақты. Содан кейін император Гаодзу сарайының кіреберісіндегі Сюаньву қақпасында Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзиге тұтқын салды. Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзи император Гаодзу сарайына жақындап, өздеріне тағылған айыптарға жауап беруге дайын болған кезде, олар бірдеңе ерекше екенін сезініп, кері қайтуға тырысты. Бірақ Ли Шимин оларды тұзаққа түсіріп, Ли Цзяньченгті жебемен өлтіреді. Кейін Ючи 70 адаммен келіп, Ли Юаньджидің атын өлтіріп, Ли Юаньджидің атынан құлап қалуына себепші болды. Алайда, сол арада Ли Шиминнің аты қорқып, орманға қашып кетеді. Ли Шимин аттан құлап, Ли Юаньцзи оны садақпен шауып өлтірмекші болды. Содан кейін Ючи келді, ал Ли Юаньцзи өз сарайына, Удэ сарайына (武德殿) қайтуға тырысып қашып кетті. Ючи оны қуып жебемен өлтірді. Кейін Ли Шимин Ючиге өз адамдарын император Гаодзу сарайына алып кіруді бұйырды. Ючи толық қару-жарақпен және найзасын ұстап, император Гаодзудың алдына келді, өйткені император Гаодзуға жоғары деңгейдегі Pei Ji, Xiao Yu және Chen Shuda қатысты. Император Гаодзу қатты таңғалып: "Кім сатқындық жасады? Сен не істеп жүрсің?" - деп сұрады. Ючи император Гаодзуге: "Атамекенді ханзада мен Цы ханзадасы елге опасыздық жасады" деп мәлімдеді. Цин ханзадасы әскерін жинап, оларды өлтірді. Ол патшаның шоқ сезіміне ұшырамаймын деп қорқып, мені сізге қорғаныш болу үшін жіберді. Император Гаодзу жағдайдың ауыр екенін түсініп, Пей, Сяо және Ченнен пікір сұрады. Сяо мен Чэнь Ли Шиминді мұрагерлік әмірші етіп тағайындауға кеңес берді, ол бұған келісті. Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзидің әскерлері Ли Шиминнің әскерлерімен соғысып жатқанда, Ючи император Гаодзудан ұрысты тоқтатуды және барлық әскерлерді Ли Шиминнің қолбасшылығына тапсыруды өтінді. Император Гаодзу бұған келісті. Ли Шиминнің қол астындағылары Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзидің серіктестерін өлтіріп, байлықтарын тартып алғысы келгенде, Ючи бұған қарсылық білдірді, бұл одан әрі дүрбелеңге әкеледі деп мәлімдеді, Ли Шимин келісті. Кейін Ли Шимин Ли Юаньджи қазынасын Ючиге табыстады және оны генерал-майор атағына көте...

Император Тайцзонг билік құрған кезде

Сюаньву қақпасындағы оқиғадан екі ай өткен соң император Гаодзу тақты Ли Шиминге тапсырды, ол император Тайцзун атанды. Сол жылы Шығыс Тужуе ханы Ашина Дуоби Танға қарсы ірі шабуыл ұйымдастырғанда, Ючи Шығыс Тужуеге қарсы күреске жіберілген генералдардың бірі болды. Ол қарсылас Шығыс Тужуе генералын жеңіп, өлтірді. (Дегенмен, Ашина Дуоби Тан астанасы Чанъанға жетіп, император Тайцзунмен жеке кездесуге мәжбүр етті және кері шегінер алдынан көп сыйлықтар уәделеді.) 626 жылдың соңында император Тайцзун Ючи Цзиньдеге У герцогы атағын берді, сондай-ақ оған, Чжансун Вуджиге, Фан Сюаньлингке және Ду Рухуиге өзінің жақтастарының арасында ең ірі иеліктерді сыйлады. Ючи өзінің тікелейлігімен танымал болғандықтан, жетістіктерімен мақтанды. Чжансун, Фан және Ду (олардың барлығы император Тайцзунның кеңесшілері болған) екендігіне қарамастан, олармен пікір келіспегенде қатысты дауласып, олармен жақсы қарым-қатынаста болмады. 629 жылы Ючи Сианг округінің (襄州, қазіргі Сиангфан, Хубэй) басшысы тағайындалды. 634 жылы ол Тун округінің (同州, қазіргі Вейнань, Шэньси) префекті болды, бұл формальды түрде төмендеу болғанымен, Чанъаньға жақындығына байланысты жоғарылау деп есептелді. Бір күні император Тайцзунның Циншань сарайында (慶善宮, қазіргі Сянян, Шэньси) берген тойында Ювен Шиджи болжамды түрде одан жоғары отырды, сонда Ючи ашуланып: «Сенің қандай еңбегің бар, менің үстімнен отыруға?» деді. Ючидің астында отырған Ли Даоцзоң араласуға тырысты, бірақ Ючи ашуланып, Ли Даоцзоңның көзіне күшпен соққы беріп, ауыр жарақат алдырды. Император Тайцзун наразы болып, тойды ертерек аяқтады және Ючиге ескертті: «Мен Хан императоры Гаоның жетістіктері барларды жазалауын жек көремін және сіз бен сіздің ұрпақтарыңыздың генерал ретінде құрмет пен даңқын сақтағым келді. Бірақ сіз, тіпті мемлекеттік қызметкер болсаңыз да, қылмыстар жасауды жалғастырудасыз. Хан Синь мен Пэн Юеге жасалған жазаның Хан императоры Гаоның кінәсі емес екенін енді түсіндім. Мемлекеттік тәртіп сыйлықтар мен жазалармен сақталады. Мен сізге көрсеткен игілігім мәңгілік емес. Өзіңізді тексеріп, кеш болмай тұрып, өзгеріңіз». Осыдан кейін ғана Ючи император Тайцзуннан қорқып, мінез-құлқын өзгерте бастады. 637 жылы император Тайцзунның туыстары мен ірі генералдар мен шенеуніктерге тұрақты иелік ретінде округтер беру жоспарының бөлігі ретінде Ючидің атағы Е герцогы болып өзгертілді және оған Сюань округінің (宣州, қазіргі Сюаньчэн, Анхуэй) префекті лауазымы берілді, оны оның мұрагерлері иеленуге тиіс болды. Бірақ көп ұзамай, жүйеге көптеген қарсылықтар туды, олардың ең күштісі Чжансун Вуджиден келді, император Тайцзун жоспарды тоқтатты, бірақ Ючидің Е герцогы атағы сақталды. Ол кейін екі рет басшылық қызметін атқарды. 643 жылы ол зейнеткерлікке шығуға өтініш берді, және өтініш қабылданды, бірақ император Тайцзун Ючидің әр бес күнде бір рет императорлық жиналыстарға қатысуын сұрады. Сол жылы император Тайцзун Тан билігіне үлкен үлес қосқан 24 адамды еске алу үшін Линьян павильонында портреттер жасауға бұйрық бергенде, Ючидің де портреті салынды. 645 жылы император Тайцзун жеке өзі Когурёға шабуыл жасағысы келгенде, Ючи оған қарсы петиция жолдап, император Тайцзунның мұрагері Ли Чжиге қарсылық тудырмау үшін генералдарды жіберуі керек деп мәлімдеді. Император Тайцзун келіспеді, керісінше Ючиді кеңесші ретінде жорыққа алып жүрді. Жорық аяқталғаннан кейін Ючи зейнеткерлікке шықты. Оның өмірінің соңында, шамамен 642 жылдан бастап, Ючи даосизм алхимиясына бейімделді және тұрақты түрде слюда тұтынды. Ол сондай-ақ сарайында зәулім өмір сүрді, бірақ қонақтарды қабылдамай, Циншанг (清商樂) музыкалық стилімен ләззаттанды, ол туралы айтуынша, Цао Цаодан шыққан.

Император Гаоцзонг билік құрған кезде

649 жылы император Тайцзун қайтыс болып, орнын Ли Чжи (император Гаоцзун) басты. 658 жылы император Гаоцзун Ючи Цзиньдедің еңбегін бағалап, оның әкесіне қайтыс болғаннан кейін командир шені берді. Сол жылы Ючи Цзиньде қайтыс болды, император Гаоцзун барлық орта және жоғары дәрежелі шенеуніктерге аза тұру рәсіміне қатысуды бұйырды. Ол Ючиді император Тайцзунның мазарының жанына зор құрметпен жерледі.

Танымал мәдениет

Ючи Гон қытайлық халық дінінде есік сақшысы ретінде құрметтеледі. Сунь Ли мен оның інісі Сунь Синь, «Су Маржасы» атты қытай классикалық романының кейіпкерлері, сыртқы келбеттері Ючи Цзиньдеге ұқсас болғандықтан сәйкесінше «Науқас Ючи» (病尉遲) және «Кішкентай Ючи» (小尉遲) деп аталды. Ючи Цзиньде – Koei компаниясының «Үш патшалықтың романсы XI» видео ойынында ерекше кейіпкер ретінде пайда болатын 32 тарихи тұлғаның бірі. Оның толық аты «Ючи Гон» ойында қолданылады. Сингапурдағы «Хилтон» қонақ үйінің алдында Ючи Цзиньде мен оның серігі Цин Шубаоның мүсіні орнатылған. Бірақ, мүсін алдындағы тақташада оның аты «Вэй Чи Цзинь Де» деп қате жазылған.