Кіріспе

1-ғасырдағы Армения патшасы Тиридат I (Tīridāt; Τιριδάτης, Tiridátes) – 53 жылы тақтың иесі болған Армения патшасы және Армения Арсакид әулетінің негізін қалаушы. Оның туған және қайтыс болған күні белгісіз. Оның алғашқы билігі 54 жылдың соңында қысқа үзіліске ұшырады, ал 58 жылдан 63 жылға дейін ұзақ үзіліс болды. Армениядағы римдік-парфян қақтығысын шешу мақсатындағы келісім бойынша, Тиридат I (Парфянның Вологасе I-нің бауырларының бірі) 66 жылы рим императоры Неронның қолдарынан Армения патшасы болып жарияланды; болашақта Армения патшасы парфян князі болуы керек еді, бірақ оның тағайындалуы римдіктердің бекітілуін қажет етті. Бұл Арменияны тәуелді мемлекетке айналдырды, бірақ замандас римдік дереккөздері Неронның Арменияны парфян империясына де-факто бергенін айтты. Патшалық қызметімен қатар, Тиридат I зороастрийлік дін қызметкері де болды және 66 жылы Римге сапар жасағанда басқа да магилермен бірге болды. 20 ғасырдың басында Франц Кумонт Тиридаттың Митраизмнің дамуына зор үлес қосып, оның Рим армиясының басты дініне айналып, империяның барлық аймақтарына таралуына себеп болғанын болжады. Сонымен қатар, оның билігі кезінде Арменияның әкімшілік құрылымын реформалау басталды, бұл реформа оның ізбасарлары тарапынан жалғастырылды және көптеген ирандық әдет-ғұрыптар мен лауазымдарды енгізді.

Өмірбаян

Тиридат – Media Atropatene патшасы, кейін Парф империясының патшасы болған Вонон II-нің кіші ұлы. Тиридаттың Пакорус (ең үлкені) және Вологасес есімді екі ағасы болды. Тиридаттың есімі "Тир берген" деген мағынаны білдіреді. Тир – Авестадағы Тиштрияға негіделген, әдебиет, ғылым және өнердің зороастризмдегі періштесі (Язад) және грек құдайы Аполлонмен интерпретация процесі арқылы теңестірілді.

Үш даналық теориясы

Тиридат І-нің сапары, замандастарына үлкен әсер еткен оқиға, христиандар тарапынан бала Мәсіхке үш патша табыну оқиғасы ретінде бейімделген деген ұсыныс бар. Христиандық аңызда Рим Бейт-Лехемге, алдағы Құдай Патшалығының билеушісінің туған жеріне айналдырылды, ал Тиридат І орнына әлдеқашан Әулие Томас актілері арқылы христиандықпен байланысы бар замандас патша – Гондофар, яғни Каспар қойылды.

Риммен татуласу

Нерон Рим форумындағы Янус ғибадатханасының қақпаларын жапты, олар жалпы бейбітшілік орнаған кезде ғана жабылатын еді, және бүкіл Рим әлемінде бейбітшілік орнағанын мәлімдеді. Бұл Нерон үшін маңызды саяси жеңіс болды, ол Римнің шығыс провинцияларында, сондай-ақ армяндар мен парфяндар арасында үлкен құрметке ие болды. Бейбітшіліктің дереу нәтижесі – Римнің Сириядан Яһудеяға легиондарын ауыстыру мүмкіндігі болды, бұл ашық соғысқа алып келді және Тиридаттың тәж киюінен бір жыл өткен соң Бірінші яһуди-рим соғысы басталды. Парфия мен Рим арасындағы бейбітшілік 50 жылға созылды, император Траян 114 жылы Арменияға шабуыл жасағанға дейін. Тиридат Арменияға оралғанда, ол өзімен бірге көптеген шеберлерді алып келді, олар императордың құрметіне "Нерония" деп аталған Артаксатаны қайта жаңартуға кірісті. Ол сондай-ақ жақын орналасқан Гарнидегі патшалық резиденцияны колоннадалармен және керемет байлықты көрсететін ескерткіштермен сәндеді, сондай-ақ жаңа ғибадатхана салдырды. Екі континент арасындағы сауда да өркендеді, бұл Арменияға Римнен тәуелсіздік алуға мүмкіндік берді. Гобустан (қазіргі Әзірбайжан) тауында табылған XII Фулмината легионының жазуы 89 жылы Каспий теңізінің жағалауында римдік әскерлердің болғанын көрсетеді, бұл бұрын белгілі болған римдік жазулардан шығысқа қарайғы алғашқы жайт. Тиридаттың шөбересі, Пакор II-нің ұлы Аксидар 110 жылы Армения патшасы болғаны белгілі.

Мәдени суреттер

Тиридат I – Георг Фридерик Генделдің «Радамисто» және Рейнхард Кайзердің «Октавия» операларындағы маңызды кейіпкерлердің бірі.

Қазіргі заманғы шығармалар

. Гироламо Кардано Нерон: Ұлы тұлғаның өмірі. 2012.