Кіріспе
1-ғасырдағы Армения патшасы Тиридат I (Tīridāt; Τιριδάτης, Tiridátes) – 53 жылы тақтың иесі болған Армения патшасы және Армения Арсакид әулетінің негізін қалаушы. Оның туған және қайтыс болған күні белгісіз. Оның алғашқы билігі 54 жылдың соңында қысқа үзіліске ұшырады, ал 58 жылдан 63 жылға дейін ұзақ үзіліс болды. Армениядағы римдік-парфян қақтығысын шешу мақсатындағы келісім бойынша, Тиридат I (Парфянның Вологасе I-нің бауырларының бірі) 66 жылы рим императоры Неронның қолдарынан Армения патшасы болып жарияланды; болашақта Армения патшасы парфян князі болуы керек еді, бірақ оның тағайындалуы римдіктердің бекітілуін қажет етті. Бұл Арменияны тәуелді мемлекетке айналдырды, бірақ замандас римдік дереккөздері Неронның Арменияны парфян империясына де-факто бергенін айтты. Патшалық қызметімен қатар, Тиридат I зороастрийлік дін қызметкері де болды және 66 жылы Римге сапар жасағанда басқа да магилермен бірге болды. 20 ғасырдың басында Франц Кумонт Тиридаттың Митраизмнің дамуына зор үлес қосып, оның Рим армиясының басты дініне айналып, империяның барлық аймақтарына таралуына себеп болғанын болжады. Сонымен қатар, оның билігі кезінде Арменияның әкімшілік құрылымын реформалау басталды, бұл реформа оның ізбасарлары тарапынан жалғастырылды және көптеген ирандық әдет-ғұрыптар мен лауазымдарды енгізді.
Tiridates I (, Tīridāt; Τιριδάτης, Tiridátes) was King of Armenia beginning in 53 AD and the founder of the Arsacid dynasty of Armenia. The dates of his birth and death are unknown. His early reign was marked by a brief interruption towards the end of the year 54 and a much longer one from 58 to 63. In an agreement to resolve the Roman–Parthian conflict in and over Armenia, Tiridates I (one of the brothers of Vologases I of Parthia) was crowned king of Armenia by the Roman emperor Nero in 66; in the future, the king of Armenia was to be a Parthian prince, but his appointment required approval from the Romans. Even though this made Armenia a client kingdom, various contemporary Roman sources thought that Nero had de facto ceded Armenia to the Parthian Empire. In addition to being a king, Tiridates I was also a Zoroastrian priest and was accompanied by other magi on his journey to Rome in 66. In the early 20th century, Franz Cumont speculated that Tiridates was instrumental in the development of Mithraism which ultimately became the main religion of the Roman Army and spread across the whole empire. Furthermore, during his reign, he started reforming the administrative structure of Armenia, a reform which was continued by his successors, and which brought many Iranian customs and offices into it.
Өмірбаян
Тиридат – Media Atropatene патшасы, кейін Парф империясының патшасы болған Вонон II-нің кіші ұлы. Тиридаттың Пакорус (ең үлкені) және Вологасес есімді екі ағасы болды. Тиридаттың есімі "Тир берген" деген мағынаны білдіреді. Тир – Авестадағы Тиштрияға негіделген, әдебиет, ғылым және өнердің зороастризмдегі періштесі (Язад) және грек құдайы Аполлонмен интерпретация процесі арқылы теңестірілді.
Үш даналық теориясы
Тиридат І-нің сапары, замандастарына үлкен әсер еткен оқиға, христиандар тарапынан бала Мәсіхке үш патша табыну оқиғасы ретінде бейімделген деген ұсыныс бар. Христиандық аңызда Рим Бейт-Лехемге, алдағы Құдай Патшалығының билеушісінің туған жеріне айналдырылды, ал Тиридат І орнына әлдеқашан Әулие Томас актілері арқылы христиандықпен байланысы бар замандас патша – Гондофар, яғни Каспар қойылды.
Риммен татуласу
Нерон Рим форумындағы Янус ғибадатханасының қақпаларын жапты, олар жалпы бейбітшілік орнаған кезде ғана жабылатын еді, және бүкіл Рим әлемінде бейбітшілік орнағанын мәлімдеді. Бұл Нерон үшін маңызды саяси жеңіс болды, ол Римнің шығыс провинцияларында, сондай-ақ армяндар мен парфяндар арасында үлкен құрметке ие болды. Бейбітшіліктің дереу нәтижесі – Римнің Сириядан Яһудеяға легиондарын ауыстыру мүмкіндігі болды, бұл ашық соғысқа алып келді және Тиридаттың тәж киюінен бір жыл өткен соң Бірінші яһуди-рим соғысы басталды. Парфия мен Рим арасындағы бейбітшілік 50 жылға созылды, император Траян 114 жылы Арменияға шабуыл жасағанға дейін. Тиридат Арменияға оралғанда, ол өзімен бірге көптеген шеберлерді алып келді, олар императордың құрметіне "Нерония" деп аталған Артаксатаны қайта жаңартуға кірісті. Ол сондай-ақ жақын орналасқан Гарнидегі патшалық резиденцияны колоннадалармен және керемет байлықты көрсететін ескерткіштермен сәндеді, сондай-ақ жаңа ғибадатхана салдырды. Екі континент арасындағы сауда да өркендеді, бұл Арменияға Римнен тәуелсіздік алуға мүмкіндік берді. Гобустан (қазіргі Әзірбайжан) тауында табылған XII Фулмината легионының жазуы 89 жылы Каспий теңізінің жағалауында римдік әскерлердің болғанын көрсетеді, бұл бұрын белгілі болған римдік жазулардан шығысқа қарайғы алғашқы жайт. Тиридаттың шөбересі, Пакор II-нің ұлы Аксидар 110 жылы Армения патшасы болғаны белгілі.
Мәдени суреттер
Тиридат I – Георг Фридерик Генделдің «Радамисто» және Рейнхард Кайзердің «Октавия» операларындағы маңызды кейіпкерлердің бірі.
Қазіргі заманғы шығармалар
. Гироламо Кардано Нерон: Ұлы тұлғаның өмірі. 2012.