Кіріспе
Террористік қадағалау бағдарламасы – 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігі (NSA) жүзеге асырған электрондық қадағалау бағдарламасы. Бұл Президенттің қадағалау бағдарламасының бір бөлігі болды, ол өз кезегінде Терроризмге қарсы соғыс шеңберінде жүргізілді. NSA, сигналдық барлау агенттігі, бағдарламаны іске қосып, Аль-Каиданың шетелдегі байланыстарын ұстап тұрды, мұнда кем дегенде бір тарап АҚШ азаматы емес. 2005 жылы The New York Times газеті техникалық бұзушылықтардың салдарынан кейбір ұсталған хабарламалардың ішінде "екіншілік" сипаттағы байланыстар да болғанын, бұл NSA-ның ордерсіз қадағалауына қатысты дауды қозғағанын хабарлады. Кейінірек, мысалы, Джеймс Бэмфордтың «Көлденең фабрика» кітабында, ішкі қадағалаудың ауқымы бастапқыда жарияланғаннан әлдеқайда кең болғаны сипатталды. 2011 жылы New Yorker журналында бұрынғы NSA қызметкері Билл Бини өзінің әріптестерінің NSA «елдегі барлық адамның» шоттары мен телефон тіркелгілерін сақтауды бастағанын айтқандығын мәлімдеді. Бұл, бағдарламаның жарияланғаннан кейін туған NSA-ның ордерсіз қадағалауына жауап ретінде жасалды. Бұл бағдарлама Шетелдік барлауды қадағалау туралы заңмен (FISA) бекітілген сот бақылауынсыз жұмыс істеді және бағдарламаға қатысты заңдық шағымдар қазіргі уақытта сот қарауынан өтуде. Бағдарламаның техникалық ерекшеліктері жарияланбағандықтан, бағдарлама FISA-ға бағынатыны белгісіз. Бұл бағдарламаның бастапқы атауы екені белгісіз; бұл термин алғаш рет 2006 жылдың 23 қаңтарында президент Буш сөйлеген сөзінде қолданылды. 2006 жылдың 17 тамызында АҚШ округтік судьясы Анна Диггс Тейлор бағдарламаны конституцияға қайшы және заңсыз деп таныды. Апелляциялық сот шешімін процедуралық негіздермен жойды және талаптардың мәнін қарастырмай, сот ісін қабылдамады, бірақ тағы бір шағым сотта әлі де қаралып жатыр. 2007 жылдың 17 қаңтарында Бас прокурор Альберто Гонзалес АҚШ Сенатының басшыларына жолдаған хатында бағдарлама президенттің қайта бекітілмейтінін, бірақ сот бақылауына түсетінін хабарлады. Оның хатында «Террористік қадағалау бағдарламасының бір бөлігі ретінде жүзеге асырылған кез келген электрондық қадағалау енді Сыртқы барлауды қадағалау сотының мақұлдауымен жүргізіледі» делінген. 2013 жылдың 6 маусымында Террористік қадағалау бағдарламасы PRISM кодовый атымен белгілі жаңа NSA бағдарламасымен алмастырылғаны мәлім болды.
The Terrorist Surveillance Program was an electronic surveillance program implemented by the National Security Agency (NSA) of the United States in the wake of the September 11, 2001 attacks. It was part of the President's Surveillance Program, which was in turn conducted under the overall umbrella of the War on Terrorism. The NSA, a signals intelligence agency, implemented the program to intercept al Qaeda communications overseas where at least one party is not a U. S. person. In 2005, The New York Times disclosed that technical glitches resulted in some of the intercepts including communications which were "purely domestic" in nature, igniting the NSA warrantless surveillance controversy. Later works, such as James Bamford's The Shadow Factory, described how the nature of the domestic surveillance was much, much more widespread than initially disclosed. In a 2011 New Yorker article, former NSA employee Bill Binney said that his colleagues told him that the NSA had begun storing billing and phone records from "everyone in the country." in response to the NSA warrantless surveillance controversy following disclosure of the program. It is claimed that this program operated without the judicial oversight mandated by Foreign Intelligence Surveillance Act (FISA), and legal challenges to the program are currently undergoing judicial review. Because the technical specifics of the program have not been disclosed, it is unclear if the program is subject to FISA. It is unknown if this is the original name of the program; the term was first used publicly by President Bush in a speech on January 23, 2006. On August 17, 2006, U. S. District Judge Anna Diggs Taylor ruled the program unconstitutional and illegal. On appeal, the decision was overturned on procedural grounds and the lawsuit was dismissed without addressing the merits of the claims, although one further challenge is still pending in the courts. On January 17, 2007, Attorney General Alberto Gonzales informed U. S. Senate leaders by letter that the program would not be reauthorized by the president, but would be subjected to judicial oversight. "Any electronic surveillance that was occurring as part of the Terrorist Surveillance Program will now be conducted subject to the approval of the Foreign Intelligence Surveillance Court", according to his letter. On June 6, 2013, it was revealed that the Terrorist Surveillance Program was replaced by a new NSA program, referred to by its codeword, PRISM.
Сипаттама
Нақты мәліметтер ұсынылмағанмен, Буш әкімшілігі тыңдау бағдарламасының кем дегенде бір тарабы АҚШ-тан тыс жердегі коммуникацияларды, ал коммуникацияға қатысушылардың бірі немесе бірнешесінің «Әл-Қаидамен» байланысы бар деген негізді күмәндік тудыратындай жағдайларда жүргізілетінін көрсетті. Дегенмен, анонимді дереккөздердің мәлімдемесіне сәйкес, бірнеше ішкі қоңыраулар да тыңдалған. Бұл дереккөздер NSA-ның осы қоңырауларды кездейсоқ ұстағанын, себебі халықаралық ұялы телефондарды пайдалануға байланысты коммуникацияның шын мәнінде «халықаралық» екенін анықтауда техникалық бұзушылықтар болғанын айтты. Президент Буш бағдарлама іске асырылғаннан бері шамамен 45 күн сайын қарап, қайта бекітетінін мәлімдеді. Өкілдер палатасы мен Сенаттың барлау комитеттерінің жетекшілері бағдарлама басталғаннан бері бірнеше рет хабардар етілді. Бірақ оларға жазбалар жасауға, заңдық салдарларын анықтау үшін басқалармен ақылдасуға, тіпті барлау комитеттерінің толық құрамына бағдарламаның бар екенін айтуға рұқсат берілмеді. Бұдан өзге, әкімшілік комитет мүшелерінің қайсысына хабар берілгенін жариялаудан бас тартты, бірақ Сенаттың барлау комитетіне осы мүшелердің толық тізімін ұсынды.
Қалам регистрін ұстап тұрыңыз
Белгілі заң ғалымы және блогер Орин Керр бұл бағдарламаның телефон тіркеу немесе қоңыраулар базасы емес, көбінесе қалам регистрі (немесе іздеу және тіркеу) екенін айтты. Телефон тіркеуде қоңыраудың мазмұны тыңдалып немесе бақыланып отырылса, қалам регистрі – бұл шектеулі телефон тіркеу түрі, онда бастапқы және қабылдау телефон нөмірлері, қоңырау уақыты мен ұзақтығы сияқты негізгі қоңырау деректері (метадеректер) ғана тіркеледі. Деректердің шектеулілігіне байланысты, көбінесе "конверттен тыс" деп сипатталатын қалам регистрі тіркеулері, дәстүрлі телефон тіркеулеріне қарағанда төмен құқықтық талаптарға ие және Төртінші түзетумен қорғалмайды. ҰҚА бағдарламасының жалғыз нақты дәлелі – Әл-Харамен қоры деп аталатын Әл-Қаида тобының адвокаттарына кездейсоқ түрде жіберілген құжаттар. Бұл құжаттарда тек телефон қоңырауларының тізімі бар, бірақ нақты транскрипттер жоқ, бұл бағдарламаның қарапайым қалам регистрі екенін көрсетеді.
Шақырулар базасы
2006 жылдың 10 мамырында USA Today газеті АҚШ-та жасалған қоңыраулар туралы мәліметтер базасын құру мақсатында 2001 жылғы 11 қыркүйек оқиғасынан бері NSA-ның бұрын жарияланбаған, жеке бағдарламасы болғанын хабарлады, оған телефон нөмірлері және қоңыраудың күні мен ұзақтығы да кіреді.
Теңіз асты кабельдерін тыңдау
АҚШ үкіметі де, Ұлыбританиядағы тыңшы ұйымдар да "интернеттің арқауы" – трансатлантикалық Ethernet кабелін қолданып, оған қол жеткізу үшін су асты кемелерін пайдаланады және қажетті ақпаратты алу үшін, террористік қызметті анықтау мақсатында арнайы іздеулер жүргізуге мүмкіндік беретін жабдықтарды орнатады. АҚШ-тағы қолданыстағы заңдарға сәйкес (2013 жылғы жағдай бойынша), егер үкіметтің бақылауы шетелде деп саналса, сотқа ордер алу қажет емес. "АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігінен алынған деген жаңа құжаттар американ тыңшыларының Таяу Шығыстың қаржы желісіне терең енгенін, сондай-ақ ақша жылыстыруға қарсы күрес және қаржылық қызметтер саласындағы EastNets компаниясының Дубайдағы кеңсесіне зиян келтіргенін көрсетеді."
2006 жылғы 3 қаңтар
3 қаңтарда "Демократия қазір!" жаңалық бағдарламасы NSA-ның бұрынғы қызметкері Рассел Тайстың сөзін келтірді: егер құпия NSA бағдарламаларының толық ауқымы ескерілсе, NSA бақылау бағдарламаларының салдарынан миллиондаған американдықтар зардап шегуі мүмкін. Бұл жаңалық 10 қаңтарда ABC News арнасында да жарияланды:
Тайсқа сәйкес, технология бар, ол Нью-Йорк сияқты орталықтар арқылы өтетін барлық ішкі және халықаралық телефон қоңырауларын қадағалап, сұрыптауға мүмкіндік береді, сондай-ақ террористер қолдануы мүмкін болған түйін сөздерді немесе сөз тіркестерін іздеуге болады. "Егер сіз әңгімеден 'джихад' деген сөзді таңдасаңыз, - деді Тайс, - технология сізге осы әңгімеге назар аударуға және оны өңдеу үшін жүйеден алып шығуға мүмкіндік береді". Тайстың сөзінше, барлаушылар осы ақпаратты қолданып, бір күдіктінің телефон нөмірін жүздеген, тіпті мыңдаған басқа нөмірлермен байланыстыратын, торапқа ұқсайтын графиктер құрастырады. "Демек, көптеген американдықтар шетелге қоңырау шалса немесе қабылдаса, олар осы кең ауқымды бақылауға түсуі мүмкін", - деді Тайс.
2006 жылғы 17 қаңтар
17 қаңтарда "Нью-Йорк таймс" газеті "оннан астам қазіргі және бұрынғы құқық қорғау және терроризмге қарсы күрес қызметкерлері, олардың кейбіреулері отандық бақылау бағдарламасы туралы білген, [ҰҚА тыңшылықтарынан] түскен ақпарат ағыны оларды басқа көздерден белгілі болмаған бірнеше террористке жеткізді және агенттерді олар тиімді деп есептеген терроризмге қарсы күрес жұмысынан алаңдатты" деп хабарлады.
2006 жылдың 5 ақпаны
5 ақпанда The Washington Post газеті "Авторитетті мәліметтерге сәйкес, жылына 10-нан аз АҚШ азаматы немесе тұрғыны уәкілсіз тыңдау кезінде күдік тудырып, тіпті олардың (екі елдің ішіндегі) қоңырауларын тыңдауға себеп болған. Мұндай қадамға федералды судьядан рұқсат алу қажет, ол үшін үкімет нақты дәлелдер ұсынуы керек" деп жазды. Мақалада былай делінген: "Бұл бағдарламаны жақсы білетін бір мемлекеттік қызметкердің айтуынша, ықтимал себептің ең төменгі заңдық шешімі – тыңдауды қолдау үшін пайдаланылған дәлелдердің 'кем дегенде екі адамның біреуіне дұрыс' болуы керек. Осы бақылау жоспарын жасағандар, ресми өкілдің сөзінше, 'олар бұл талапқа ешқашан жете алмайтынын білгендіктен' Шетелдік барлауды қадағалау сотына жүгінбеді". Сонымен қатар, 5 ақпанда USA Today газеті жеті телекоммуникация компаниясының басшыларының мәлімдемесіне сәйкес, NSA халықаралық телефон қоңырауларымен айналысатын AT&T, MCI және Sprint сияқты ірі телекоммуникациялық компаниялардың ынтымақтастығын қамтамасыз етіп, рұқсатсыз халықаралық қоңырауларды тыңдауға тырысты.
2006 жылғы 22 мамыр
2006 жылдың 22 мамырында шыққан "Newsweek" журналы осы дауды басылымның мұқабасына шығарып, ішіндегі бірнеше мақаласында белгілі болған мәліметтер мен болжамдарды қамтыды. 2006 жылдың 22 мамырында "Wired" журналы EFF ісінде сотқа берілген, NSA-ның тыңшылық схемаларын сипаттайтын деген AT&T құжаттарының мәтінін жариялады.
Бағдарламаның заңдылығы
NSA-ның электрондық қадағалау операциялары негізінен төрт құқықтық дереккөзбен реттеледі: АҚШ Конституциясының Төртінші түзетуі; 1978 жылғы Шетелдік барлауды қадағалау туралы заң (FISA); 12333-ші атқарушы бұйрық; және АҚШ-тың Сигналдық барлау туралы 18-ші директивасы. Қазіргі уақытта АҚШ соттарында бағдарламаға қатысты негізгі құқықтық шағым – «Аль Харамен» қорының қозғайтын ісі. Бағдарламаға қатысты барлық басқа да шағымдар АҚШ соттары тарапынан қабылданбады. Буш әкімшілігінің сыншылары ағымдағы NSA қадағалау бағдарламасын Ричард Никсонның Вьетнам соғысы кезіндегі бағдарламаларымен (яғни, Shamrock жобасы, Minaret жобасы, Church комитеті) үнемі салыстырып келеді. Әділет министрлігі сот шешімі шығарылғаннан кейін бірнеше сағат ішінде шағымданып, апелляцияға дейін тыйым салуды тоқтату туралы өтініш білдірді. ACLU бұл шараға қарсы болғанымен, судья апелляцияны қарау үшін уақыт беру мақсатында тыйым салуды орындауды 7 қыркүйекке дейін кейінге жылдыруға келісті. Апелляциялық сотта АҚШ-тың Алтыншы аймақтық саяси соты талаптардың мәнін қарастырмай, істі қараудан бас тартты, талапкерлердің іс қозғауға құқығы жоқ деп шешім шығарды (2–1 дауыспен). Америкалық адвокаттар қауымдастығы, Конгресс зерттеу қызметі, Нью-Йорк штатының бұрынғы конгресс депутаты Элизабет Холцман, бұрынғы Ақ үй кеңесшісі Джон Дин және заңгер/автор Дженнифер ван Берген де АҚШ-та электрондық қадағалау жүргізу үшін әкімшіліктің ұстанымын, алдын ала ордер алмастан жасалғанын, қазіргі АҚШ заңнамасына қайшы деп сынады. Президент Буштың ұлттық қауіпсіздік мәселелері жөніндегі бұрынғы орынбасары Дэвид Крис және FISC-тің бұрынғы бес судьясы, олардың бірі наразылық білдіріп отставкаға кеткен, FISA-ны айналып өтетін бағдарламаның заңдылығына күмән білдірді. Стэнфорд университетінің Чип Питтс NSA-ның тыңдау бағдарламасының өзегін, деректерді іздеу бағдарламасын және Ұлттық қауіпсіздік хаттарын пайдалануды тиімді түрде ажыратты, осының нәтижесінде әрқайсысы үкімет оларды тиісті заңдарға енгізгеніне қарамастан, маңызды құқықтық проблемаларды тудырады.
The American Bar Association, the Congressional Research Service, former congressional representative of New York Elizabeth Holtzman, former White House Counsel John Dean, and lawyer/author Jennifer van Bergen have also criticized the administration's justification for conducting electronic surveillance within the U. S. without first obtaining warrants as contrary to current U. S. law. President Bush's former Assistant Deputy Attorney General for national security issues, David Kris, and five former FISC judges, one of whom resigned in protest, have also voiced their doubts as to the legality of a program bypassing FISA Stanford's Chip Pitts has usefully distinguished between the core NSA eavesdropping program, the data mining program, and the use of National Security Letters to clarify that each continues to present serious legal problems despite the government's supposedly bringing them within the relevant laws.