Кіріспе
Мадагаскардағы дәстүрлі бекінілген патшалық елді мекен (rova) Амбохиманга – Мадагаскардағы төбе және дәстүрлі бекінілген патшалық елді мекен (rova), ол астана Антананаривудан шамамен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Ол Амбохиманга Рова коммунасында орналасқан. Төбе мен оның үстіндегі rova Мерина халқының мәдени сәйкестігінің ең маңызды символы және колониялық Мерина Корольдігінің ең маңызды және жақсы сақталған ескерткіші болып саналады. Қабырғалы тарихи ауылға бірнеше маңызды монархтардың резиденциялары мен жерлеу орындары кіреді. Имеринаның он екі қасиетті төбелерінің бірі болған бұл орын ұлттық ерекшелік сезімімен байланысты және кем дегенде төрт жүз жыл бойы діни рәсімдер мен халықтық қиял-ойында рухани және қасиетті сипатын сақтап келді. Бұл ғибадат орны әлі күнге дейін Мадагаскар мен басқа да елдерден паломниктер келіп тұрады. Бұл орын 18-ғасырдың басынан бері саяси маңызға ие, ол кезде король Андриамасинавалона (1675–1710) Имерина патшалығын төрт квадрантқа бөліп, оның ұлы Андрианисимитовамианиандриананы солтүстік-шығыс квадрантына, Аварадраноға, жаңадан тағайындалған астанасы Амбохимангадан басқаруға тағайындады. Имеринаның бөлінуі 77 жылдық азамат соғысына әкелді, сол кезде Аварадраноның билеушілері аумақтарын кеңейту үшін әскери науқандар жүргізіп, Амбохиманганың қорғанысын нығайтты. Соғыс Андрианампоинемерина патшаның Амбохимангадағы келіссөздері мен әскери науқандары арқылы аяқталды, ол 1793 жылға қарай Имеринаны өзінің билігімен қайта біріктірді. Антананаривудағы тарихи астананы басып алғаннан кейін Андрианампоинемина өзінің патшалық сотын және барлық саяси функцияларды Антананаривудағы патшалық кешендегі бастапқы орнына көшірді және екі қаланы тең маңызды деп жариялады, Амбохиманга патшалықтың рухани астанасы болды. Ол және оның ұрпақтары патшалық рәсімдерді осы орында жалғастырды және 1897 жылы корольдіктің француз отарлауы мен патша отбасының жер аударылуына дейін Амбохимангада тұрақты түрде тұрып, жаңғырту жұмыстарын жүргізіп келді. Мұндағы тарихи оқиғалардың маңызы және патша қабірлерінің болуы төбеге қасиетті сипат берді, бұл Амбохимангада аралдың алғашқы тұрғындары – бірнеше вазибалардың жерленген жерлері арқылы одан әрі күшейді. Тау басындағы патшалық кешен қорғаныс орлары мен тас қабырғалармен қоршалған және 14 қақпа арқылы қол жеткізіледі, олардың көптегені тас дискілермен жабылды. Кешен ішіндегі қақпалар мен ғимараттардың құрылысы біріктіруші орталықтан сәулеленетін төрт бағытқа баға беретін және солтүстік-шығыс бағытына қасиетті мән беретін екі космологиялық жүйеге сәйкес орналасқан. Қабырға ішіндегі кешен үш кіші rova-ға бөлінеді. Ең үлкен кешенді 1710–1730 жылдар аралығында король Андриамбеломасина салған. Ол көбінесе сақталған және корольдік қабірлер, король Андрианампоинемеринаның үйі, королева Ранавалона II-нің жазғы сарайы және құрбандық зебу қаламасы, корольдік моншасы және басты аула сияқты маңызды патшалық рәсімдерде болған орындарды қамтиды. 1710 жылға дейін Андриамборона салған Бевато кешенінде және 18-шы ғасырдың соңында король Андрианжафи үшін салынған Нанжакана кешенінде түпнұсқа ғимараттар сақталмаған. Бұл төбе мен оның патшалық бекінілген қаласы 2001 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді және 1995 жылы өрт салдарынан қираған оның тарихи бауырлас қаласы Антананариву Ровадан кейін Мадагаскардың жалғыз мәдени орны болып табылады. Көптеген үкіметтік және азаматтық қоғамдық ұйымдар Амбохиманганың зардап шеккен бөліктерін қалпына келтіру және одан әрі бұзылудың алдын алу арқылы оны сақтауға қолдау көрсетеді.
Ambohimanga is a hill and traditional fortified royal settlement (rova) in Madagascar, located approximately northeast of the capital city of Antananarivo. It is situated in the commune of Ambohimanga Rova. The hill and the rova that stands on top are considered the most significant symbol of the cultural identity of the Merina people and the most important and best preserved monument of the precolonial Merina Kingdom. The walled historic village includes residences and burial sites of several key monarchs. The site, one of the twelve sacred hills of Imerina, is associated with strong feelings of national identity and has maintained its spiritual and sacred character both in ritual practice and the popular imagination for at least four hundred years. It remains a place of worship to which pilgrims come from Madagascar and elsewhere. The site has been politically important since the early 18th century, when King Andriamasinavalona (1675–1710) divided the Kingdom of Imerina into four quadrants and assigned his son Andriantsimitoviaminiandriana to govern the northeastern quadrant, Avaradrano, from its newly designated capital at Ambohimanga. The division of Imerina led to 77 years of civil war, during which time the successive rulers of Avaradrano led military campaigns to expand their territory while undertaking modifications to the defenses at Ambohimanga to better protect it against attacks. The war was ended from Ambohimanga by King Andrianampoinimerina, who successfully undertook negotiations and military campaigns that reunited Imerina under his rule by 1793. Upon capturing the historic capital of Imerina at Antananarivo, Andrianampoinimerina shifted his royal court and all political functions back to its original locus at Antananarivo's royal compound and declared the two cities of equal importance, with Ambohimanga as the kingdom's spiritual capital. He and later rulers in his line continued to conduct royal rituals at the site and regularly inhabited and remodeled Ambohimanga until French colonization of the kingdom and the exile of the royal family in 1897. The significance of historical events here and the presence of royal tombs have given the hill a sacred character that is further enhanced at Ambohimanga by the burial sites of several Vazimba, the island's earliest inhabitants. The royal compound on the hilltop is surrounded by a complex system of defensive ditches and stone walls and is accessed by 14 gateways, of which many were sealed by stone disc barriers. The gateways and construction of buildings within the compound are arranged according to two overlaid cosmological systems that value the four cardinal points radiating from a unifying center, and attach sacred importance to the northeastern direction. The complex inside the wall is subdivided into three smaller rova. Mahandrihono, the largest compound, was established between 1710 and 1730 by King Andriambelomasina; it remains largely intact and contains the royal tombs, house of King Andrianampoinimerina, summer palace of Queen Ranavalona II, and sites that figured in key royal rituals such as the sacrificial zebu pen, royal bath and main courtyard. Original buildings no longer remain in the compound of Bevato, established before 1710 by Andriamborona, and the Nanjakana compound, built for King Andrianjafy in the late 18th century. The hill and its royal fortified city were added to the list of UNESCO World Heritage Sites in 2001 and represent Madagascar's only cultural site following the destruction by fire in 1995 of its historic sister city, the Rova of Antananarivo, shortly before the latter's intended inscription to the list. Numerous governmental and civil society organizations support the conservation of Ambohimanga by restoring damaged features and preventing further degradation.
Этимология
Амбохиманга атауы – стандартты малагаси тіліндегі екі бөліктен тұратын сөз тіркесі: амбохи, яғни "төбе", және манга, яғни "қасиетті", "көк", "әдемі" немесе "жақсы". Бұл төбенің ең ерте белгілі аты Цимадило болған. Шамамен 1700 жылы, тақтан түскен Андриамборона ханзада оны "Амбохитраканга" ("кексілдер төбесі") деп атады, ауызша тарих бойынша, ол отбасымен бірге бұл төбеде бірінші болып қоныстанған. Төбе өзінің қазіргі атауын 18 ғасырдың басында Андриамасинавалона патшадан алды.
Тарих
Мадагаскардың орталық таулы аймағы, соның ішінде Амбохиманга төңірегіндегі жерлер, бірінші рет аралдың алғашқы қоныс аударушылары – Вазиба тайпасымен б.з.д. 200–300 жылдар аралығында мекенделген. Олар оңтүстік-шығыс Борнеодан кемелермен (пирогуа) келіп, аралдың тығыз орманды аймақтарында қарапайым ауылдар құрған. 15 ғасырда оңтүстік-шығыс жағалаудағы мерина этносы біртіндеп орталық таулы аймаққа қоныс аударып, жергілікті патшалар билік еткен Вазиба тайпасының қоныстары арасында төбелердегі ауылдарды салған. Амбохиманга төбесінде және төңірегінде кем дегенде төрт Вазиба қабірі сақталған, олар Ингорикелисахилоза, Андрианцидонина, Рамомба және Котосаротра қабірлерімен бірге қастерлі қасиетті орындар саналады. 16 ғасырдың ортасында Меринаның әрқилы биліктері Имерина патшалығын құрап бірікті, патша Андриаманело (1540–1575) Вазиба халқын ығыстыру немесе ассимиляциялау мақсатымен әскери жорықтар ұйымдастырды. Вазиба тайпасымен болған қақтығыстар Андриаманелоны таулы қаласын топырақтан жасалған қабырғалармен, тас қақпалармен және терең қорғаныс орларымен нығайтуға мәжбүр етті. Бұл нығайтылған қала үлгісі, рова деп аталатын, 1895 жылы Мадагаскардың француз колониясы болғанға дейін Имеринаның ақсүйектері тарапынан кеңінен таратылды. Амбохимангадағы ең алғашқы қоныс 15 ғасырда, мерина тайпасының таулы аймаққа келуімен бірге құрылған болуы мүмкін. 16 ғасырға қарай арыс егістіктері бастапқы аңғар орманды аймақтарының орнын басты.
1710 жылы Андриамасинавалона Имерина патшалығын төрт бөлікке бөлді, оларды өзінің төрт сүйікті ұлына билік етуге берді. Андрианцимитоваминиандриана шығыс бөлігін, Аварадраноны алды және Амбохимангадағы ровасын оның астанасына айналдырды. Аварадраноның алғашқы патшасы (1710–1730) ретінде, Амбохиманга қаласының Антананаривуге қатысты орналасуы да осы жүйелерді көрсетеді. Бүгінде елдің саяси астанасы болып табылатын Антананариву орталықта орналасқан, ал солтүстік-шығысындағы Амбохиманга рухани астана деп есептеледі. Бұл екі жүйе арасында Амбохиманганың орналасуында саяси тәртіп басым, ал қаланың қасиеттілігі тарихи тұрғыдан астрологиялық орталық емес, саяси орталық ретінде оның рөлімен байланысты. Мысалы, 19 ғасырда шетелдіктерге бұл жерге кіруге тыйым салу, діни емес, әлеуметтік және саяси тәртіптің қасиеттілігін сақтау үшін жасалған. Осы символизм жүйелерін құрметтеу арқылы, билеушілер ата-бабаларының батасын алуға, өкіметтерінің заңдылығын нығайтуға және патшалықтарының қорғанысы мен тұрақтылығын қамтамасыз етуге тырысты. Дегенмен, Амбохимангада кеңістіктің негізгі бөлінісі мен символикасына берілу, тік кеңістіктің және биіктіктің дәрежесінің көрсеткіші ретінде маңыздылығын көрсетуден кем. Патшалық қаладағы әрбір жаңа құрылыстың орны оның бағытына емес, одан бұрынғы құрылыстан жоғары орналасқандығына қарай таңдалды.
Беделді құрылыс
Амбохиманга ауылын XV ғасырдан бері Имеринадағы бекіністі патшалық қалаларға тән қорғаныш траншеялары (хадиворы) мен тас қабырғалары қоршап тұрады. Траншеялардың тереңдігі ең көп 1,5 метрге жетеді. Сондай-ақ, ол құрбандыққа шалынатын малдарды аумаққа әкелу үшін де пайдаланылған. Ғимараттың атауы ғимараттың екі кіреберісінің біріне жақын сыртқы қабырғаға орнатылған ақ мәрмәр тақташаға жазылған. Бұл үйде Андрианампоинемиринаға тиесілі көптеген заттар сақталған, оның ішінде қару-жарақ, барабандар, талисман, фанорона тақтасы және тіреулерге орнатылған төсек бар. Андрианампоинемиринаның тұсында оның әйелдеріне осы ғимаратқа кіруге рұқсат болған, бірақ түнде онда қалуға рұқсат етілмеген. 1995 жылы C.H.A.M. қауымдастығының еріктілері қайта жаңарту науқанына қатысты. Көптеген мериналар Амбохиманганы 19 ғасырдың соңынан бері ата-бабалардың батасымен кескен идеалдық әлеуметтік тәртіптің символы деп есептейді. 1995 жылы Антананаривудағы туысқан рова өртеніп жойылғаннан кейін Имеринадағы осы орынға берілген мән одан да артты, бұл Амбохиманганың осы қасиетті өткенмен байланысты соңғы физикалық байланыс екенін сезінуге әкелді. Амбохиманганың Цимахафоци руының және ақсүйектердің (андриана) шағын зиялы элитасы тек Амбохиманга ғана ата-бабалардың батасына (хасина) ие екеніне және ұлттық астана ретінде қызмет етуге, сондай-ақ ұлттық көшбасшыларды елді дұрыс басқару үшін қажетті заңдылық пен даналықпен қамтамасыз етуге лайық деп санайды. Андриананың ұрпақтары Амбохиманганы дамыту және қорғауда маңызды рөл атқарды, мысалы, ЮНЕСКО-ны Амбохиманганы Әлемдік мұра тізіміне енгізуге сәтті ықпал етуде белсенділік танытты. Бұл шараларға қарамастан, Амбохиманганы сақтауға адам мен табиғи факторлар кедергі келтіруде. Амбохиманганың маңындағы қарқынды өсіп келе жатқан, бірақ салыстырмалы түрде кедейленген халық кейде айналасындағы орманнан өсімдіктер мен ағаштарды заңсыз жинап алады, бұл табиғи ортаның тұтастығына қауіп төндіреді. Ортадағы орман мен ағаштан жасалған құрылыстар да өртке ұшырау қаупі бар.