Кіріспе

Танзания мен Кенияның этникалық тобы Диго (суахили тілінде Вадиго) – Үнді мұхитының жағалауында, Кенияның оңтүстігіндегі Момбаса мен Танзанияның солтүстік Тангасы арасында қоныстанған банту этностық және тілдік тобы. 1994 жылы Диго халқының саны 305 000-ға жетеді деп есептелді, оның 217 000-ы Кенияда, ал 88 000-ы (1987 жылғы мәлімет бойынша) Танзанияда тұрады. Диго халқының басым көпшілігі мұсылман және диго тілінде сөйлейді, оны сөйлейтіндер чидиго деп атайды, ол банту тіліне жатады.

Шығу тегі

Миджикенда, атауы "тоғыз кая" немесе "тоғыз қала" деген мағынаны білдіреді, тоғыз халықтан құралған, олардың ішінде Диго да бар. Миджикендалар көптеген мәдени ерекшеліктерді бөліседі және бір-бірін түсінетін тілдерде сөйлейді. 1940 жылдардың соңында Кенияның жағалауында "Миджикенда одағы" деп аталған бірлескен саяси ұйым құрғанда, олар Миджикенда деген атпен танылуға келісті. Диго халқы XV-XVI ғасырлардан бері Кения жағалауының жазықтарында, Момбасаның оңтүстігіндегі төбелерде және Танзанияның Танга қаласының солтүстігінде қоныстанған. Танзаниядағы Диголар Танга облысының Мкинга және Танга аудандарының түпкі тұрғындары болып табылады және ол аймақтағы ең ірі мәдени топ есебінде танылады.

Тарих

20-ғасырға дейін диголар отаршылдық дәуірде жақын маңдағы суахили қауымдастықтарымен сәтті сауда жасап келді. 19-ғасырдың екінші жартысында Занзибардың экономикалық беделінің артуы және диго халқының суахили қалаларымен тығыз байланысының нәтижесінде, адамдар серіктестік арқылы жиі байлық пен билікке ие бола алды. Бұрын диголар жағалау мен ішкі аймақтар арасындағы сауданы бақылап тұрған, бірақ кейіннен кеңейіп келе жатқан Занзибар сұлтандығының құрамына кірген суахилилер мен арабтарға осы бақылауды жоғалтты. Кейіннен Занзибарға экономикалық тәуелділіктің күші отаршылдық саясаттың салдарынан әлсіреді. 19-ғасырда балалар, әдетте, әкесінен емес, анасынан, әжесінен, анасының інілерінен (мжомба) немесе туысқандық тобынан (фүко) мүлік мұраға алды. Оның орнына, жерді пайдалану, тазарту және уақыт өте келе жермен қалыптасқан әлеуметтік байланыстар арқылы иеленді, мысалы, қарыз (рахани), туыстық қарым-қатынас немесе қамқорлық арқылы. Осы дәстүрге қарсы, аналық желі арқылы мүлік мұраға алу тәсілдерінен жүйелі түрде бас тартумен күресті. Диго халқы үшін британдықтардың нәсілдік және этникалық бөлінуге қатысты алаңдаушылығы "туған" және "мұсылман" деген парадоксалды жіктемеге әкелді. Британдықтар диголарды "мұсылмандарға" қарағанда "туған халық" деп санады, себебі "туған халық" ретінде олар аудандық сот пен жергілікті кеңестерге бағынды, ал жағалаудағы мұсылмандар мұсылман заңдарымен және Ливали мен Мудирлердің басшылығымен басқарылды. "Мұсылман" және "туған" терминдері нақты бір топқа немесе заңның немесе жердің қалай қолданылуына қатысты емес. Жер дауларында екі санатты да қолдану арқылы "туған" және "мұсылман" арасындағы бұл жалған жіктеме диалог пен отаршылдық билікке қарсы күреске мүмкіндік жасады. Квале ауданындағы және суахили жағалау қалаларындағы диго халқының аз бөлігі ұрпақтан ұрпаққа мұсылман болғанмен, диго халқының көпшілігі 1920 жылдары ғана ислам дінін қабылдады. Өздерінің тұрмыстық ерекшеліктеріне байланысты, диголар, басқа Миджикенда тайпаларынан айырмашылығы, исламды толық қабылдады. Ауылда қалудың орнына суахили қалаларына көшіп барған Миджикенда тайпалары исламға айналудың үрдісін қалыптастырды. Диго Миджикенда тайпалары, "Момбасаның оңтүстігінде, 1890 жылдардан бастап, өздерінің ауылдарында тұрып, әлеуметтік және діни өмірін мұсылмандар ретінде қалада өткізді". 19-ғасырдың соңғы екі онжылдығында диго мұсылмандарының саны біртіндеп өсті. Басқа Миджикенда тайпалары да ислам дінін қабылдаса, бұл әдетте суахили қауымдастықтарына қоныстанған жеке шешім болды. Диголар әлі күнге дейін мұсылмандар көпшілігін құрайтын жалғыз Миджикенда тайпасы болып табылады. Дінге айналу диго қоғамына зор әсер етті. Бастапқыда диголар мен диго еместер арасындағы айырмашылық "мұсылмандардың диголардың діни рәсімдеріне және құрбандықтарына үйде қатысуы және үйден тыс жерде исламның қоғамдық үрдістерін сақтауымен жеңілдетілді". Бұл икемділікті сақтау қиынға соқты, өйткені Квале ауданында мешіттер мен Құран мектептері салынды, өйткені сенімнің қоғамдық әрекеттері енді үйлерде де, адал адамдар арасында да орындалды. Тіпті адамдардың киім киюі, тамақтануы, жерлеу рәсімдерін өткізуі сияқты күнделікті өмірдің ең негізгі элементтері де осы процесспен өзгерді. Бұрынғы үй-бүліктік қарым-қатынас не жеуге қатысты ережелерге байланысты, ең маңыздысы аң және шошқа еті. Адамның табиғаты мен Құдаймен қарым-қатынасы туралы түсініктер түбегейлі өзгерді. Мысалы, бұрын күнәнің салдары деп қарастырылған немесе өзінен-өзі жаман деп саналған кемтіктерді енді Құдайдың жаратылысының бір бөлігі деп түсінуде. 1920 жылдары жер диго халқының, әсіресе әйелдердің ислам дінін қабылдауында маңызды фактор болды. Диго исламдануы туралы зерттеулердің басым көпшілігі ерлерге бағытталған және тұрғын үй үлгілері, отаршылдық, отаршылдыққа қарсы тұру, сауда және жұмыс сияқты түрлендіру себептерін талқылады. Олар әйелдердің де осындай себептерге байланысты дінге айналғандығын болжап, ер адамдардың дінге айналуы туралы деректерді жазып қалдырған. Бұл сипаттамалар әйелдерге де әсер еткені сөзсіз, бірақ олардың әртүрлі әсер етуіне байланысты, олардың маңыздылығы мен тиімділігі бірдей емес. Бастапқыда әйелдер дінге айналуға қарсылық көрсетті, ал округтік комиссар Дундас 1920 жылы диго әйелдерінің азын-ауын ғана мұсылман екенін мәлімдеді. Алайда, диго еркектерінің дінге айналуы әйелдердің дініне зор әсерін тигізді. Уамахиу "әйелдердің дінге айналуы көбінесе неке арқылы жүзеге асты" және мүлік мұрагерлігі мен мәртебесіне байланысты болды, сондықтан әйелдердің материалдық жағдайы нашарлау қаупі бар екенін айтады. Көптеген әйелдердің дінге айналуына себеп, ерлер ислам заңдарын мүлік дауларында қолдана бастаған кезде, осы жүйе бойынша мұрагерлік құқықтарын қамтамасыз ету болды, өйткені бұл құқықтар болмаған жағдайда, мүлік марқұмның ең жақын мұсылман туысына берілер еді. Бұл әйелдер өз балаларының құқықтарын да қорғады, өйткені ислам заңдары мұсылман емес адамдармен жасалған некелерді мойындамайды және мұндай одақтардың нәтижесінде туған балаларды мұрагерлікке құқықсыз деп есептейді. Ресми түрде, бала, немере немесе шөбере мұсылман болмаса, мүлік мұрагерлікке алынбады. Аналық және әкелік мүлік мұрагерлік жүйелеріне де әсер етілді, өйткені жер ең жақын мұсылман туысына берілер еді. Ерлер мен әйелдердің дінге айналу санының тең болмауына байланысты, Бас Қазы (ислам діни билігі) мұсылман емес балалардың мүлік мұрагерлік құқығын белгілеуді қажет деп тапты. Бала мұсылман деп есептелмесе, аналық немесе әкелік мұсылман туыстарынан мүлік мұрагерлікке алу қаупі бар еді. Мұсылман қоғамына қатысуларының нәтижесінде әйелдер енді ерлерге, әсіресе күйеулеріне көбірек экономикалық тәуелді болды. Үй шаруашылығында ерлер мен әйелдердің рөлі өзгерді, күйеулер әйелдері мен балаларына жауапкершілікті арттырды, ал әйелдер күйеулеріне тәуелділігі күшті болды. Диго қоғамы қабылдаған және қазір де мойындап келе жатқан неке түрлері осы өзгерістердің куәсі болып табылады. Диго қоғамында үш түрлі неке бар: "диго тойы", "мал тойы" және "суахили немесе мұсылман тойы", бірақ қазіргі уақытта көптеген әйелдер мұсылман тойында үйленеді. Мұсылман некелері әйелдерге ең жоғары мәртебе беретін және әйелді құқықтар, бостандықтар, міндеттемелер, шектеулер және жағалау аймағындағы тәуелділік жүйесіне қосатын болып саналды. Ислам дінін қабылдағаннан кейін диго қоғамы жақын маңдағы исламдық қауымдастықтармен салыстыруға болатын мәртебе туралы жаңа түсініктерді қалыптастырды. Мұсылмандық ұзақ жылдардан бері қоғамды бақылап отырған кенияның жағалау аймақтарында суахили исламы күш пен сәнділікке ие. Киім, ауыл шаруашылығымен байланысты емес жұмыс, бос уақыт және үйленген әйелдердің күйеулеріне экономикалық тәуелділігі жаңа мәртебе ұғымдарының қатарына кірді. Кенияның басқа аймақтарында қалалану және христиандану да күйеуге экономикалық тәуелділіктің өсуіне ықпал етеді. Құлдық тарихы бар қабатталған қоғамдарда мәртебе ерекше маңызға ие. Құлдықтан қалған әсерлер мен оның салдары мәртебені көтеруге көмектеседі. Диго әйелдерінің мәртебесіне сыныптық мәселелер де әсер етеді, бұл бос уақытқа ие болу сияқты идеалдарда көрінеді (жалпы ақшадан гөрі), бірақ әсіресе ауыл шаруашылығы жұмысынан босатуда. Сән өзгерген кезде айына екі рет жаңа киім (бір сыртқы юбка ретінде, екіншісі бас киім ретінде) алу мүмкіндігі де маңызды, өйткені сәнді болу престижді. Әлеуметтік міндеттемелерді орындау, мысалы, тойлар мен жерлеу рәсімдеріне қатысу, қашықтығына және уақыт шығынына қарамастан, мәртебенің маңызды аспектісі болып табылады. Әлеуметтік міндеттемелердің әртүрлілігі мен көп уақытты қажет етуіне байланысты, мәртебе жұмыс істемейтін немесе күйеуіне тәуелді болып табылатын әйелдерде байқалады...

Туыстық қатынас

Бұл туыстық қатынастар адамдардың бір-бірімен әлеуметтік байланыстарда қалай ұйымдасқанының тұрақты ерекшелігі болып табылады. Екі диго адамы алғаш рет кездескенде, "Сен кімнің руынансың?" деген сұрақ жиі қойылады. Жауапта мбари немесе фуко туралы айтылады. Әйелдер үзіліссіздікті қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады, себебі ерлер фуконың жалғасуында соқпаққа тірелетін нүкте деп есептеледі. Диго халқының пікірінше, қыздарың болса, фуко байып, өркендейді. Мбариға жататын әулет, шамамен, әкеңнің әкесіне дейін жетеді. Фукоға қарағанда ол кішкентайрақ, оған фуконың негізін қалаушы және барлық ата-бабалар кіреді. Алайда, фуко аналардың аналарынан басталатын тектің тізбегі болса, мбари негізінен әкеден балаға беріліп, әкеңнің әкесіне тиесілі болады. Фуко мен мбари туыстығы арасындағы айырмашылық, мүшелікке және әлеуметтік үзіліссіздікке әсер етеді және көбінесе жер мұрагерлігі тұрғысынан түсіндіріледі. Отбасылық жанжал болғанымен, мұрагерлік әлеуметтік байланыстар мен міндеттерді құрады, бұл мағынаны қалыптастыру процесін одан әрі дамытады. Менің пікірімше, фуконың материалдық үзіліссіздігі арқылы берілетін әлеуметтік үзіліссіздік сезімі диго халқының жеке басын жер иелігімен байланыстырады. Материалдық құндылығынан өзге, мүлікті мұраға алу, фуко жеріне (ру жеріне) иелік ету даулы болғанда осы әлеуметтік үзіліссіздіктің басымды көрінісіне айналады. Бұл мұрагерліктің жер мен әлеуметтік қарым-қатынастардың мәнін анықтаудағы маңызды символ ретінде қолданылуын зерттеу арқылы дәлелденеді. Мұрагерлік туралы дау-дамайлар мағына мен жеке бастың қақтығысын көрсетеді, себебі олар материалдық және символдық тұрғыдан маңызды.

Ауыл шаруашылығы

Диго экономикасы ұзақ уақыт бойы негізінен ауыл шаруашылығына негізделген, жердің өзі аса маңызды емес болғанына қарамастан. Диголар каялардан (қалалар мен ауылдар) суб-каяға, содан кейін жағалаудың жазық жерлеріндегі жеке шаруашылықтарға тарағанда каяның маңызы өзгерді. Олар дау-дамайды шешу, сондай-ақ діни және салтанатты орындар ретінде қызмет етуді жалғастырды, бірақ Диго қоғамы үшін маңыздылығын жоғалтты. 16 Жағалаудағы жазықтарда жерлер өңделіп, қалпына келтіріліп, әртүрлі адамдар қайтадан пайдаланса, кокос ағаштары белгілі бір адамдардың немесе рулардың меншігінде болып қала берді. Бір әйел Квале ауданының Кинондо ауылындағы отаршылдық дәуірдегі шаруашылықты былай еске алады: Жер барлығына тиесілі болды, ағаштарды отырғызудың нақты үлгісі немесе әдісі болмаса да, әркім өз түрлерін білді. Жылдық егіндер белгілі жерлерге себілді. Әр адамның отырғызатын жері екі қолға, саусақтары жайған күйде теңеді. Бұл жер жыл сайын, топырағы құнарлылығын жойғанша өңделді. Содан кейін қауым жаңа жерлерге немесе бос қалғаннан кейін құнарлылығын қалпына келтірген жерлерге көшіп өтті. Жаңа бөлінген қатарлар біріктірілді. Адамдар жаңа жерге көшіп, бұрынғы көршілерінің жанына қоныстанды. Алғашқы жер телімдеріне оралғанда, олар бұрын біреуге тиесілі болған жерді өңдеп, жаңа көршілермен кездесе алатын. Бұрынғы иесі кім болғаны маңызды емес еді. Ерлер жаңа елге бірлесіп көшу туралы шешім қабылдады. Ешкімнің жеке таңдауы болмады. Жер учаскелерін бөлу де ерлердің міндеті еді. Бастапқыда олар көшудің алдында жақсы белгі бар ма, жоқ па, соны білу үшін құдайдан нұсқау сұрады. Таңдау жасағаннан кейін каяға барып, рухтарға құрбандық шалып, оларға хабарлап, Құдайдан егінге береке тіледі. Олар Құдай мен рухтарға бата сұрап дұға етті. Ерлер шекара сызықтарын салып, теңізге барып демалды. Ал әйелдер шаруашылық жұмыстарын атқарды. Маңыздысы – ағаштардың өзі, олардың өскен топырағы емес. Белгілі бір кокос ағаштарының иесі кім екені есте сақталды, бірақ соңғы рет кім бос жатқан жерді отырғызғаны ұмытылды. Бірақ басқа да әлеуметтік және саяси өзгерістермен бірге, отаршылдық кезеңінде жер ағаштардан гөрі маңыздырақ бола бастады. Жерді тазалау меншік белгісі болды және бос жатқан жердің мерзімі аяқталғаннан кейін меншік сақталуы мүмкін болды, сондай-ақ жер біртіндеп саудаға қолданылатын құндылыққа ие болды.

Мұрагерлік

Дзюмбе (әкелер жері) және конхо (аналар жері) сияқты, әдетте өздері сатып алған мүліктерге қоса, диголар мұрагерлік меншік болып табылатын маш амба я мафуко (тайпалық шаруашылықтар, аналық желі бойынша) және машамба я мбари (рулық шаруашылықтар, әкелік желі бойынша) деп таниды. Бұл жер иеліктерінің ерекшелігі – бұрын жер иелігінің екі түрі болған. Егер бір анадан туған үш бауыр орманға барып, оны тазартып, шаруашылық (шамба) құрса, осы үш бауыр бір фукодан тараған болар еді. Олардың әпкелерінің балалары, яғни ауа, мұраларын алатын. Фуко бұл аумақтың иесі болар еді. Олар сол фукодан тарамағандықтан, үш бауырдың балалары мұрагер бола алмайтын. Егер бір адам жалғыз өзі орманға барып, шаруашылық құрса, онда ол мүлкіне ие болудың басқа бір түрі еді. Ол жерді тазартып, әр әйелі үшін аз-аздан бөліп, өзі үшін де бөліп қояр еді. Сондықтан ол шаруашылықтың иесі болып, әр әйелге шағын жер телімін сыйлар еді. Әйелдің жері конхо, ал күйеуінің жері дзюмбе деп аталатын. Конхода әйелдер толық бақылау мен еркіндікке ие болды. Олар осы жерді толық иелене алатын, қалағандарын егіп, оратын. Ал Дзюмбе күйеуінің толық бақылауында болды. Ол барлық шешімді өзі қабылдайтын, бірақ оны барлығы бірге жұмыс істеп дамытар еді. Әйелдің балалары конхоны мұрагерлік етіп алатын. Күйеуінің туыстары "Думбе" алатын. Күйеулер әйелдеріне мұра қалдырмайтын. Жермен туыстық байланыс жынысқа (ру мүшелігіне байланысты) және уақытқа (руға жақындық деңгейіне байланысты) қарай өзгереді. Ер адамдар анасының фукосын мұрагерлік етсе де, олардың балалары рудың жеріне (машамба я мафуко) иелік ете алмайды және оған құқығы жоқ. Егер жер әлеуметтік туыстық қатынастармен байланысты болса, мысалы, фуко жері әйелдердің иелігінде болса немесе анасының бауырынан апасының баласына аналық желі бойынша берілсе, онда ол осы әлеуметтік байланыстарды қайта жаңғыртады. Қасым есімді орта жастағы диго адамы әжесінің жері қалай анасының бауырынан апасының баласына беріліп, кейін фуко әйелдерінің қолына түскенін айтып берді. Оның әжесі бес ұлға ие болғанына қарамастан, Қасымның әжесіне жер анасының бауырынан берілген. Екі ұлы мен бір қызы болғанымен, ол жерін қыздарының қыздарына қалдырып кеткен. Сондықтан жерді мұрагерлікке әйелдер берген. Ғалымдардың көпшілігі диго мұрагерлігі аналық желі бойынша жүреді және тарихи түрде жер тек анасының бауырынан апасына ғана беріледі деп санайды. Ауызша дереккөздерге, сот актілеріне және бұрынғы зерттеулерге сәйкес, ерлерге бағытталған диго жерін тарату туралы бағалаулар жеткіліксіз және диго жерлерінің әртүрлілігі мен көлемін толық бейнелемейді. Колониялық дәуірге дейін жерге меншік тек қоғамдық немесе жеке болып табылмайтын. Он тоғызыншы ғасырда екі жыныстың балалары әдетте әкеден емес, анасынан, әжесінен, анасының ағаларынан (мжомба) немесе олардың фукосынан мұрагерлік алған. Оның орнына, адамдар жерді пайдалану, тазарту және уақыт өте келе жермен қалыптасқан әлеуметтік байланыстар арқылы, мысалы, қарыз (рахани), туыстық немесе меценаттық арқылы иеленген. Бұл дәстүрге қарсы осы уақытта аналық желі бойынша мұрагерлік үрдістерінен жүйелі түрде бас тартумен күресті. Он тоғызыншы ғасырда екі жыныстың балалары әдетте әкеден емес, анасынан, әжесінен, анасының ағаларынан (мжомба) немесе олардың фукосынан мұрагерлік алған. Оның орнына, адамдар жерді пайдалану, тазарту және уақыт өте келе жермен қалыптасқан әлеуметтік байланыстар арқылы, мысалы, қарыз (рахани), туыстық немесе меценаттық арқылы иеленген. Бұл дәстүрге қарсы осы уақытта аналық желі бойынша мұрагерлік үрдістерінен жүйелі түрде бас тартумен күресті.