Кіріспе

Иттердегі аурулар тізімі – иттерде кездесетін аурулар мен басқа да жағдайлардың ішінен таңдалып алынғандары. Осы аурулардың кейбіреулері иттерге ғана тән немесе олармен тығыз байланысты түрлерде ғана кездеседі, ал қалғандары басқа жануарларда, тіпті адамдарда да табылуы мүмкін. Мұнда тізімделген мақалалардың бәрінде де иттерге қатысты ақпарат болар деп кепілдік беруге болмайды. Иттерге қатысы жоқ ақпараттары бар мақалалар жұлдызшамен (*) белгіленген.

Вирустық инфекциялар

Құтыру (гидрофобия) – кез келген сүтқоректілерге әсер етуі мүмкін, өлімге әкелетін вирустық ауру. Иттер мен адамдардың тығыз байланысының салдарынан, иттердегі құтыру зооноздық қауіп тудырады. Иттерді құтыруға қарсы вакцинациялау заңмен міндетті болып табылады. Осы ауру туралы толық ақпаратты "Иттердің денсаулығы" мақаласынан қараңыз. Иттердегі парвовирус – көбінесе күшіктерге әсер ететін, кейде өлімге әкелетін асқазан-ішек инфекциясы. Бұл ауру бүкіл әлемде таралған. Иттердегі коронавирус – әдетте симптомсыз немесе жеңіл клиникалық белгілері бар асқазан-ішек ауруы. Бұл белгілер күшіктерде нашарлауы мүмкін. Иттердегі оба – көбінесе тыныс алу және неврологиялық белгілері бар, өлімге әкелетін жұқпалы ауру. Иттердегі тұмау – жақында пайда болған жұқпалы тыныс алу жолдарының ауруы. Жұқтырған иттердің 80 пайызында белгілер байқалады, бірақ өлім-жітім көрсеткіші 5-8 пайызды құрайды. Иттердегі жұқпалы гепатит – бауырдың кейде өлімге әкелетін жұқпалы ауруы. Иттердегі герпес вирусы – үш аптадан кіші күшіктерде өлімнің жиі себебі болатын жұқпалы ауру. Псевдорабик (Morbus Aujeszky) – негізінен шошқаларға әсер ететін, бірақ құтыруға ұқсас белгілері бар иттерде өлімге әкелетін жұқпалы ауру. Иттердегі минуттық вирус – жас күшіктерде тыныс алу және асқазан-ішек жолдарының ауруларын тудыратын жұқпалы ауру.

Бактериялық инфекциялар

Бруцеллез – иттерде увеитті, абортты және орхитті тудыруы мүмкін, жыныстық жолмен берілетін бактериялық ауру. Лайм ауруы* – Borrelia burgdorferi (спирохета) бактериясынан туындайтын және Ixodes туысына жататын қылышқандар арқылы таралатын ауру. Иттердегі белгілері: жіті артрит, анорексия және әлсіздік. Адамдарда байқалатын бөртпе болмайды. Эрлихиоз – Ehrlichia canis бактериясынан туындайтын және қоңыр ит құртына (Rhipicephalus sanguineus) жататын қылышқандар арқылы таралатын ауру. Белгілері: қызба, қан тамырларының қабынуы және қан клеткаларының азаюы. Clostridium түрлері иттерде диареяның болуына себеп болуы мүмкін. Оған C. perfringens және C. difficile түрлері жатады. Kennel жөтел – бірнеше вирустардың бірі немесе Bordetella bronchiseptica бактериясынан туындайтын жұқпалы тыныс алу ауруы. Көбінесе бұл ауру тығыз жағдайда ұсталатын иттерде, мысалы, үй жануарларында кездеседі.

Асқазан-ішек аурулары

Мегаэзофаг – асқазанның төмен қозғалмалылығы және кеңеюімен сипатталатын ауру. Ересек иттердегі жағдайлардың көпшілігі идиопатиялық болып келеді. Бұл иттерде қайта құсудың ең көп кездесетін себебі. Мегаэзофагтың басқа да себептеріне миастения гравис, қорғасынмен улану және Аддисон ауруы жатады. Асқазанның кеңею-бұралу синдромы, көбінесе «үрлеу» деп аталады, асқазанның ауамен толуымен (асқазан кеңеюі) және кейде өзінің осінен бұралумен (volvulus) сипатталатын қауіпті жағдай. Кеудесі терең иттерде үрлеу қаупі жоғары. Иттерде осы жағдайға бейімдеуші факторларға ішектегі шет заттар, ішек қатерлі ісігі, ішек ішегінің ішкі қабатқа енуі (инвагинация) және басқа да ішек аурулары жатады. Прогнозы нашар. Шет зат – асқазан-ішек жолына (немесе иттің басқа бөлігіне) енген денеге жат объект. Иттердің салыстырмалы түрде үлкен заттарды жұтып қою және оларды асқазаннан өткізу қабілетіне байланысты асқазан-ішек жолының бітелуіне бейім. Шет заттар көбінесе пилоралық сфинктерден өте алмауына байланысты асқазанда және жинақ ішекте (jejunum) бітелуге ұшырайды. Иттердегі анальдық фистулалар*, перианальдық фистулалар деп те аталады, ең көп неміс шопандарының арасында кездеседі. Олар қылқынның айналасындағы терідегі дренаждық жолдармен сипатталады. Себебі белгісіз. Хирургиялық емдеу жиі қолданылады, бірақ соңғы кезде циклоспорин мен кетоконазолдың бірлескен қолданылуы тиімді екені көрсетілді. Экзокриндік панкреастық жеткіліксіздік – панкреас жасаған ас қорыту ферменттерінің жетіспеуіне байланысты тамақты дұрыс қорыту мүмкін болмауы. Бұл ауру иттерде жиі кездеседі. Қиын ішектің қабыну ауруы (ҚІҚА)* – иттерде кездесетін, себебі белгісіз және асқазан мен/немесе ішек қабырғаларындағы қабыну клеткаларының инфильтраттарымен сипатталатын аурулар тобы. Бұл жиі кездесетін жағдай. Белгілері: құсу, диарея және салмақ жоғалту. Емдеу диеталық түзетулермен және кортикостероидтар, метронидазол, сульфасалазин және азатиоприн сияқты дәрілерді қолдану арқылы жүзеге асырылады. Сары су құсу синдромы – өтпен шақырылған асқазан қабынуына жауап ретінде құсу. Өт тұздары асқазанның шырышты қабығының кедергісіне әсер етеді, бұл қышқылдың асқазан қабығын тітіркендіруіне және гастритке әкелуіне мүмкіндік береді. Инвагинация* – асқазан-ішек жолының бір бөлігінің екінші бөлігіне телескопиялық түрде енуі, бұл бітелуге әкеледі. Бұл 6-8 айлық иттерде ең көп кездеседі. Емдеу үшін хирургиялық араласу қажет. Лимфангиэктазия – иттерде кездесетін ішек ауруы, ол созылмалы диареямен және сарысу альбумині мен глобулині сияқты белоктардың жоғалуымен сипатталады. Бұл белок жоғалту энтеропатиясының созылмалы түрі болып саналады. Көбінесе зардап шегетін тұқымдарға жұмсақ қапталған бидай терьері, норвегиялық лундехунд, басенджи және йоркшир терьері жатады.

Қатерлі ісіктер

Иттің жұқпалы венериялық ісігі – сыртқы жыныс мүшелерінің ісігі (қасақ, кілегей). Ол жыныстық қатынас арқылы таралады және ыстық әрі ылғалды климатта жиі кездеседі. Остеосаркома – өкпеге жиі таралатын, сүйектің қатерлі ісігі. Бұл ауру ірі және алып тұқымды иттерде көбірек таралған. Лимфома (лимфосаркома) – орналасқан жері, жасуша түрі және гистологиялық белгісі бойынша жіктелетін қатерлі ісік. Иттерде ең көп кездесетін түрі – лимфа түйіндерін қамтитын көп орталықты. * Иттерде метастаздық немесе бастапқы болуы мүмкін. Бастапқы ісіктердің жиілігі 100 000 қауіпті иттен 14,5-ке жетеді. Түрлері: менингиома, астроцитома, олигодендроглиома және белігінсіз саркома. Копрофагия – иттің өзінің немесе басқа иттердің немесе жануарлардың нәжісін жеуі. Бұл экзокриндік панкреатиялық жеткіліксіздік, артық тамақтандыру немесе сіңірудің бұзылуы сияқты медициналық жағдайлардың салдары болуы мүмкін. Сондай-ақ, бұл назар аудару, нығайту немесе үйренген мінез-құлық ретінде сипатталатын мінез-құлық проблемасы болуы мүмкін. Бұл әрекеттен ішкі паразиттерге немесе иттің парвовирусымен немесе токсоплазмозбен жұғу сияқты көптеген денсаулық проблемалары туындауы мүмкін. Емдеуге мінез-құлықты түзету терапиясы немесе нәжістің дәмін өзгерту үшін оны өзгерту кіреді.

Қоршаған орта

Анестезияға сезімталдық кез келген тұқымда болуы мүмкін, бірақ анестезияға байланысты ең көп жазылған деректер шұңқыр тұқымдарына қатысты. Шұңқыр тұқымдары тиопентал сияқты ультрақысқа әрекетті тиобарбитураттардан ұзақ қалпына келуге бейім. Иттерде, әсіресе бульдог сияқты жалпақ бетті немесе алып тұқымдарда жылу соққысы болуы мүмкін. Тұқым, судың жетіспеуі, жүктеме және жоғары қоршаған орта температурасы иттерді жылу соққысына ұшыратуы мүмкін. Симптомдары: құсу, диарея, құлау, тыныс алу қиындығы және дене температурасының 42 °C-тан 43 °C-қа дейін көтерілуі. Емдеуге ылғал сүлгілер мен желдеткіштермен салқындату, тамыр ішілік сұйықтық салу және басқа да қолдаушы күтім шаралары жатады. Егер иттің температурасы 40 °C-қа төмендесе, салқындатуды тоқтатыңыз. Иттің температурасы қалыпты деңгейге жеткенше, оған аздап су ішуге ғана рұқсат етіңіз. Иттің көп су ішуіне жол бермеңіз. Егер ит тыныс алуы қиын болса және содан кейін көп су ішсе, сумен бірге көп мөлшерде ауа жұтып қоюы мүмкін, бұл асқазанның кеңеюіне (ісінуге) алып келуі мүмкін, бұл өмірге қауіпті жағдай. Түлкіқұйрықтар мен құмқұйрықтар ауыздың немесе терінің қабығына еніп, көшіп, іріңді жаралар мен дренаждарды тудыруы мүмкін.

Улар мен дозаны асыра пайдалану

Ацетаминофен (парацетамол, Тайленол) иттерде бауыр зақымдануына әкелуі мүмкін. Улы дозасы 150 мг/кг құрайды. Ибупрофен (Адвил)* иттерде асқазан-ішек жолының тітіркенуін, асқазан жарасын және бүйрек зақымдануын тудыруы мүмкін. Напроксен (Алеве)* иттерде жартылай ыдырау кезеңі ұзақ болады және асқазан-ішек жолының тітіркенуін, анемияны, меленаны (ішекте сіңген қан), және құсуды қоздыруы мүмкін. Иттерде бітелер мен күйелерге қарсы қолданылатын инсектицидтер* көбінесе органофосфаттар немесе карбаматтардан тұрады. Олар тері, конъюнктива, асқазан-ішек жолы және өкпе арқылы сіңіріледі. Органофосфаттар ацетилхолинестераза ферментін қайтымсыз тежесе, карбаматтар холинестераза ферментін қайтымды тежейді. Улану тиісті препаратты артық мөлшерде қолдану немесе ауылшаруашылық препараттарын пайдалану нәтижесінде пайда болады. Екеуінің де белгілері: жоғары сілекей бөліну, құсу, әлсіздік, дікіл, жүру қиындығы, осалдық және өлім. Иттерде қорғасынмен улану* сирек кездеседі. Қорғасынға ұшырау – 1950 жылға дейін боялған үйлердегі қорғасынды бояудан бояу сынықтарын жеу, сондай-ақ оқ, балық аулау құралдары немесе салмақтар сияқты қорғасын заттарды жеу арқылы жүреді. Улану белгілері: құсу, диарея, соқырлық, құрысулар және дікіл. Сарымсақ, пияз және жаңғақ иттерге улы. Олар гемолитикалық анемияның бір түрі – Хайнц денешіктері анемиясын тудыратын қызыл қан клеткаларын жояды. Анемияның басталуына қажетті нақты мөлшер анықталған жоқ. Шикі, пісірілген немесе кептірілген пияз, сарымсақ және жаңғақ, оның ішінде ұнтақталған немесе құрғатылған түрлері де улы реакцияға әкелуі мүмкін. Пияз немесе пияздың басқа түрлері (мысалы, спагетти соусы) бар барлық тағамдардан аулақ болыңыз.

Әр түрлі

Вестибулярлық ауру егде жастағы иттерде сирек кездесетін жағдай. Көп жағдайда себебі анықталмайды, бірақ ішкі құлақ қабынуы, ісіктер және энцефалит салдарынан да туындауы мүмкін. Белгілері: нистагм, бас бұру, айналу, құсу және бір жаққа құлау. Себебі анықталмаған вестибулярлық ауру көбінесе бірнеше күннен бірнеше апта ішінде өтеді. Молера (бас сүйектегі тесік), көбінесе ашық ұлтарақ деп танылады, гидроцефалияның белгісі болуы мүмкін, бірақ чихуахуа сияқты кішкентай тұқымдарда қалыпты жағдай. Анальды бездердегі мәселелер жиі кездеседі, оларға бітелу, инфекция немесе іріңдеу кіруі мүмкін. Бұл бездер иттердің дәретін шығару кезінде босатылады. Шар-пейде қызба – шар-пейде қайталама қызба және тізе буындарының ісінуімен сипатталады. Бұл бүйрек және бауыр жеткіліксіздігіне алып келуі мүмкін. Тіс аурулары өте кең таралған. Тіс тасы – ең айқын белгісі, бірақ гингивиттен пародонтитке өтуі тіс жоғалуына себеп болады. Емдеуге жалпы анестезия астында тістерді тазалау және жылтырату, сондай-ақ кез келген пародонтальды ауруды емдеу кіреді. Алдын алу өте маңызды және арнайы диета немесе дәмдіктер, тіс тазалау және тіс тасын алдын алуға арналған гельдер арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Портосистемдік шунт – организмнің қан айналымы жүйесі арқылы бауырдың айналып өтуі. Бұл туа пайда болған немесе кейіннен дамыған жағдай болуы мүмкін. Перинеальдік жарық – ішкі органдардың жамбас диафрагмасы арқылы жоғалуымен сипатталатын жағдай, бұл тіке ішек айналасында ісінуге әкеледі. Біріншілік кірпікше дискинезиясы – кірпікшелердің дисфункциясы, бұл сперматозоидтардың қозғалмауы және тыныс алу жүйесі ауруларымен көрінеді. Белгілері: мұрыннан шығу, қайталама пневмония және сүйексіздік. Симптомдар туғаннан кейін көп ұзамай пайда болады. Ерік және тіс жарығы сирек кездеседі және көбінесе емшек сүтімен тамақтануда қиындықтарға, сондай-ақ аспирациялық пневмонияға әкеледі. Брахицефальды тұқымдарда, әсіресе боксерлерде, ие гиперплазиясы байқалады. Ол көбінесе қауіпсіз, бірақ тамақ пен шаштың бітелуі жиі кездеседі. Лосось улануы – рикетсиямен, яғни Neorickettsia helminthoeca немесе Neorickettsia elokominica жұқтырудан туындаған өлімге әкелетін ауру. Иттер Тынық мұхитының солтүстік-батысынан алынған шикі лосось жеу арқылы жұғады. Жүйелік қызыл жегі (SLE) – нуклеин қышқылына және/немесе қызыл қан клеткаларына, тромбоциттерге, лимфоциттерге, қан ұю факторларына және тироглобулинге қарсы антиденелердің болуымен сипатталатын иммундық жүйе ауруы. Ауру иммундық кешендердің жиналуына немесе аутоиммундық ауруларға әкелуі мүмкін. Иммундық кешендердің жиналуы васкулит, менингит, неврит, буындар мен тері ауруларын тудыруы мүмкін. Ең көп таралған белгілері – гемолитикалық анемия немесе тромбоцитопения. Миастения гравис – ацетилхолин рецепторына қарсы антиденелердің болуынан туындайды. Белгілері: мегаэзофаг және бұлшықет әлсіздігі. Тетанус – жараның ластануынан кейін Clostridium tetani бактериясының тудырған ауруы. Иттерде тетанусқа сирек жұғады. Белгілері: ауызды ашу және тамақтану қиындығы, бет бұлшық еттерінің жиырылуы, аяқ-қолдардың қатаюы. Иттерде тетанус жергілікті түрде де дамуы мүмкін, оның белгілері аяқ-қолдың қаттылығының денеге таралуымен көрінеді. Полидактилия – қосымша саусақтың болуы, әдетте алдыңғы (көзқайыр) жағында. Бұл кейбір тұқымдарда, мысалы, Ұлы Пиренейлерде жиі кездеседі. Трахеяның құлауы – трахеяның хрящ сақиналарының толық қалыптаспауы немесе әлсіреуімен сипатталады. Бұл кішкентай және ойыншық тұқымдарда жиі кездеседі. Белгілері: жөтел (әдетте дыбысына байланысты "қаздың құлағына ұқсас жөтел" деп аталады), әсіресе қозғанда.