Кіріспе
Эмоциялық реакцияларды бақылау және реттеудегі қиындықтар
Эмоциялық реттеудің бұзылуы – эмоциялық күйлерге икемді жауап беру және оларды басқару қабілетінің жоқтығымен сипатталады. Нәтижесінде, қоршаған ортаның стимулдарына байланысты, әлеуметтік нормалардан ауытқушы, қарқынды және ұзаққа созылатын эмоциялық реакциялар пайда болады. Мұндай реакциялар қабылданған әлеуметтік нормалардан ғана емес, сонымен қатар кездесетін стимулдарға пропорционалды немесе лайықты деп есептелетін деңгейден де асып түседі. Бұл көбінесе ми жарақаты сияқты физикалық факторлармен, немесе балалық шақтағы жағымсыз тәжірибелермен, балалық зорлық-зомбылық, қараусыздық немесе институционалдық зорлық-зомбылықпен байланысты. Эмоциялық реттеудің бұзылуы назар тапшылығы және гипербелсенділік синдромы, аутизм спектрінің бұзылуы, екіполярлық бұзылу, шекаралық тұлғалық бұзылу, күрделі посттравматикалық стресс бұзылуы және феталды алкоголь спектрінің бұзылуы сияқты психикалық аурулары бар адамдарда кездесуі мүмкін. Шекаралық тұлғалық бұзылу және күрделі посттравматикалық стресс бұзылуы сияқты жағдайларда, эмоциялық стимулдарға жоғары сезімталдық эмоциялық жағдайдың қалыпқа оралуын баяулатады. Бұл мидың алдыңғы бөлігіндегі (кортекс) жетіспеушіліктер арқылы биологиялық тұрғыдан көрінеді. Осылайша, мидың жарақаттануынан кейінгі кезең, мысалы, алдыңғы лобтың бұзылуы, эмоциялық реттеудің бұзылуымен сипатталуы мүмкін. Бұл нейродегенеративті ауруларға да қатысты. Эмоциялық реттеудің бұзылуының мүмкін көріністері: шектен тыс жылау, ашу-ызаның күрт ұстамалары немесе заттарды лақтыру немесе қирату сияқты мінез-құлықтық шабуылдар, өзіне немесе басқаларға қарсы агрессия, және өзіне-өзі зиян келтіру туралы айту. Эмоциялық реттеудің бұзылуы мінез-құлық проблемаларына әкелуі мүмкін және адамның отбасында, мектепте немесе жұмыс орнында әлеуметтік өзара әрекеттеріне және қарым-қатынастарына кедергі келтіруі мүмкін.
Этимология
Дисрегуляция сөзі – дис префиксін реттеуге қосу арқылы жасалған жаңа сөз. Вебстер сөздігінде айтылғандай, дис әр түрлі түбірлерден шыққан және грек тіліне қатысты. Латын және грек тілдерінің түбірлерімен, ол көне ағылшын тіліндегі tō, te 'ажыратылған' және санскрит тіліндегі dus 'жаман, қиын' сөздерімен байланысты. Ол көбінесе реттеусіздік сөзімен шатастырылады, онда 'dis' префиксі 'керісінше' немесе 'жоқтығын' білдіреді; реттеусіздік реттеудің алынып тасталуын немесе болмауын көрсетеді, ал дисрегуляция – реттеудің тиімсіз немесе дұрыс емес жолдарына қатысты.
Бала психопатологиясы
Балалық шақтағы эмоционалдық дисрегуляция мен кейінгі психопатология арасында байланыс бар. Мысалы, КҚСБ (қысымға назар аудару тапшылығы және гипербелсенділік синдромы) симптомдары эмоциялық реттеу, мотивация және ояну проблемаларымен байланысты. Бір зерттеуде 5 және 10 айлық кезеңдегі эмоционалдық дисрегуляция мен 18 айлық шақта ата-аналар баяндайтын ашушаңдық және қиындықтар арасында байланыс анықталды. 5 айлық шақтағы эмоционалдық реттеу мінез-құлқының төмен деңгейі 30 айлық шақта мойынсұнбаушылық мінез-құлқымен де байланысты болды. Эмоционалдық дисрегуляция мен бала психопатологиясы арасындағы байланыс болғанымен, ерте эмоционалдық дисрегуляция мен кейінгі психопатологияның арасындағы қатынасты түсіндіретін механизмдер әлі толыққанды анықталған жоқ.
Симптомдары
Темекі шегу, өзін-өзі зақымдау, тамақтану тәртібінің бұзылуы және тәуелділік – эмоционалдық реттеудің бұзылуымен байланысты. Соматоформдық аурулар эмоцияларды реттеу және сезіну қабілетінің төмендеуінен немесе эмоцияларды жақсы жағдайда жеткізе алмаудан туындауы мүмкін. Эмоцияларын реттеуде қиындықтарға тап болған адамдар тамақтану тәртібінің бұзылуы және заттарды қолдану қаупіне ұшырайды, себебі олар тамақ немесе заттарды эмоцияларын реттеу тәсілі ретінде пайдаланады. Эмоционалдық реттеудің бұзылуы психикалық аурулар, әсіресе депрессия немесе екіполярлық ауру сияқты көңіл-күйдің бұзылуы даму қаупі жоғары адамдарда да кездеседі.
Балалық шақ
Бұл жас тобында дисрегуляция жиі кездеседі және балалардың өсуімен бірге көбінесе азаяды. Ерте балалық шақта эмоциялық дисрегуляция немесе сезімталдық, эмоциялық аурулардың белгісі емес, жағдайға байланысты болып қарастырылады. Ата-ананың бала дамуындағы рөлін байланыс теориясы мойындайды, ол ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынастың болашақ қарым-қатынастарға әсер ететінін көрсетеді. Қазіргі зерттеулер көрсеткендей, ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас аз мейірімділікпен және жоғары жауыртпалықпен сипатталса, балаларда эмоциялық реттеу проблемалары пайда болуы мүмкін. Егер баланың эмоциялық қажеттіліктері назардан тыс қалса немесе қабылдамаса, олар болашақта эмоцияларды басқаруда үлкен қиындықтарға тап болуы мүмкін. Сонымен қатар, ата-аналар арасындағы жанжал балалардағы эмоциялық сезімталдық немесе дисрегуляцияның күшеюімен байланысты. Басқа факторларға пірлермен қарым-қатынастың сапасы, баланың темпераменті және әлеуметтік немесе когнитивтік түсінігі жатады. Зерттеулер көрсеткендей, эмоциялық реттеудегі сәтсіздіктер мінез-құлықтың көрсетілуіне, сыртқы бұзылуларға немесе мінез-құлық проблемаларына байланысты болуы мүмкін. Қиын тапсырмалармен бетпе-бет келгенде, эмоциялық реттеуде кемшіліктері бар (жоғары тәуекел) балалар, эмоциялық реттеу проблемалары жоқ балаларға қарағанда тапсырмаларға аз уақыт жұмсап, көбірек ашуға немесе алаңдауға бейім болды (төмен тәуекел). Жоғары тәуекелге ұшыраған балалардың өзін-өзі реттеуде қиындықтары болды, күтімшілердің өтініштерін орындау қиынға соқты және олар көбірек қарсылық көрсетті. Эмоциялық дисрегуляция балалық шақта әлеуметтік оқшаланумен де байланысты.
Жүріс-тұрысты ішкілендіру
Балалардың эмоционалдық тұрақсыздығы ішкі сезімдерге, оның ішінде депрессия мен мазасыздық сияқты мінез-құлықтармен байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, жасөспірім қыздарда эмоционалдық тұрақсыздықпен күресу ер балаларға қарағанда жиі кездеседі. Кәсіби ем, мысалы, психотерапия немесе психиатриялық стационарға жатқызу ұсынылады. Ирландиядағы Университет колледжінде жүргізілген зерттеуде эмоционалдық тұрақсыздық ересектерде эмоцияларды қабылдау және олармен күресу қабілетіне қатысты жағымсыз сезімдермен байланысты екені анықталды. Бұған қоса, психикалық аурулары жоқ адамдардың арасында да тұрақсыздық жиі кездеседі. Эмоционалдық тұрақсыздық, шекаралық тұлғалық бұзылыстың негізгі белгісі болып табылады, және бұл тез және жиі көтеріліп, құлайтын күйзеліс ретінде көрінеді, эмоциялардың қарқындылығы жоғары және олар қоршаған ортаның әсерінен тез пайда болады. Көңіл күйінің тұрақты жағдайға оралуы айтарлықтай кешіктіріледі, бұл эмоционалдық тепе-теңдікке қол жеткізуді қиындатады. Бұл тұрақсыздық психоәлеуметтік факторларға жоғары сезімталдықпен күшейеді, нәтижесінде эмоцияларды тиімді басқаруда елеулі қиындықтар туындайды.
Қалыптасқан қатынастар
Қарым-қатынастар көбінесе жақсы әл-ауқатпен байланысты, бірақ қарым-қатынастағы қанағатсыздық ажырасудың көбеюіне, денсаулықтың нашарлауына және зорлық-зомбылыққа әкелуі мүмкін. Бұл көбінесе қарым-қатынастарға байланысты күшті алаңдаушылық, шекараларды белгілеу және сақтау қабілетінің төмендеуі, жиі және зиянды дау-жанжалдар, жалғыздық туралы ойларға берілу, қарым-қатынасты жоғалту туралы уайымдау, сондай-ақ басқаларға деген қызғаныш немесе оларды идеализациялау сезімдері ретінде көрінеді. Мұндай сезімдерге қолдау іздеу, жабысу, басып тастау немесе бақылауға тырысу сияқты мінез-құлықтар да ілеседі. Эмоциялық реттеу және коммуникация дағдылары қауіпсіз байланыспен байланысты, ол серіктің күшті қолдауын, сондай-ақ жағымсыз тәжірибелерді талқылау және дауларды шешуде ашықтықты қамтамасыз етеді. Керісінше, эмоциялық реттеудің бұзылуы қарым-қатынастарға теріс әсер етеді. Көптеген зерттеулер эмоциялық реттеудің бұзылуының қарым-қатынас сапасына тигізетін әсерін көрсетеді. Бір зерттеуде импульстік бақылау немесе реттеу стратегияларының болмауы қарым-қатынастағы қанағаттылықты төмендететіні анықталды. Әдебиетте айтылғандай, реттеудің бұзылуы сынға ұшырау сезімін күшейтеді, физикалық және психологиялық зорлық-зомбылыққа, депрессияға, алаңдаушылыққа және жыныстық дисфункцияға әкеледі. Реттеудің бұзылуы эмпатияны төмендетіп, қарым-қатынастағы қанағаттылықты, сапаны және жақындықты азайтады.
Жыныстық денсаулық
Зерттеулер эмоционалдық реактивтіліктің жоғары деңгейінің жыныстық құштарлықтың артуымен немесе төмендеуімен байланысты екендігі туралы келіспеушілік тудырады. Бұған қоса, бұл әсер ерлер мен әйелдер арасындағы эмоциялық реактивтіліктің байқалатын айырмашылықтарына байланысты өзгеше болуы мүмкін. Эмоционалдық дисрегуляция келісімсіз және зорлық-зомбылыққа ұшыраған жыныстық қатынастарда маңызды рөл атқарады. Эмоционалдық реттеу дағдылары ерлерде жыныстық тартылыс сезімдерін реттеу арқылы сөзбен қысым көрсетуді болдырмайды. Осылайша, эмоционалдық реттеу дағдыларының жетіспеуі жыныстық жағдайда ішкі және сыртқы мінез-құлықтарға әкелуі мүмкін. Бұл эмоцияны реттеу стратегиясы ретінде қолданылатын зорлық-зомбылықты білдіруі мүмкін. Зорлық-зомбылықсыз жағдайда, қауіпсіз байланыс орнатуға тырысатын адамдар сексуалдық қатынас арқылы байланысқа деген қажеттіліктерін қанағаттандыруға немесе қарым-қатынастағы мәселелерді шешуге ұмтылуы мүмкін. Эмоционалдық дисрегуляция эмоцияларды жаныштау және жыныстық жағдайда өзін-өзі білдіруге кедеріл келтіруі мүмкін. Сондықтан, эмоцияларды тану және теріс эмоцияларды білдіру қабілеті қарым-қатынас пен әлеуметтік бейімделу үшін, соның ішінде сексуалдық контексте де маңызды. Баланың өсіп-өну ортасының байлығы эмоциялық реттелу дағдыларын дамытуға көмектеседі. Ортада еркіндік пен шектеудің тиісті деңгейі болуы керек, сондай-ақ баланың өзін-өзі реттеуін дамытуға мүмкіндік беруі керек. Баланың шамадан тыс ынталандырусыз немесе ренжітпейтін ортада әлеуметтік дағдыларын жаттықтыруына мүмкіндік беру өзін-өзі реттеу дағдыларын дамытуға көмектеседі. Балалық шақтағы зорлық-зомбылық пен эмоциялық дисрегуляция арасындағы байланыс зерттелді. Балалық шақтағы ауыр зорлық-зомбылық эмоцияларды реттеу қиындықтарының артуымен байланысты, бұл өз кезегінде марихуана қолдану арқылы күресуге бейімділікті арттырады. Кливер және авторлар (2016) жасөспірімдердегі жағымсыз отбасылық эмоционалдық климат, эмоциялық дисрегуляция, кортизолдың күтілетін деңгейінің төмендеуі және заттарды қолдану арасындағы байланыс туралы зерттеу жүргізді. Жағымсыз отбасылық эмоционалдық климаттың күшеюі эмоциялық дисрегуляцияның жоғары деңгейімен байланысты болды, бұл кейіннен заттарды қолданудың артуына әкелді. Қыздарда кортизолдың күтілетін деңгейінің төмендеуі байқалды, бұл да заттарды қолданудың артуымен байланысты. Балалық шақтағы оқиғалар мен эмоциялық дисрегуляциямен байланысты отбасылық климат заттарды қолданумен байланысты факторлар болып табылады. Просек, Джордано, Вёлер, Прайс және Маккалоу (2018) студенттер арасындағы психикалық денсаулық пен эмоциялық реттелу арасындағы байланысты зерттеді, олар заңсыз заттарды қолданады. Заңсыз заттарды қолданушылар депрессия және алаңдаушылық симптомдарының жоғары деңгейін көрсетті. Эмоционалдық дисрегуляция заңсыз заттарды қолданушыларда көбірек байқалды, олар эмоциялар пайда болатын кезде оларды анық сезінбейтін немесе түсінбейтін.
Емдеу
Көптеген адамдар эмоционалдық тұрақсыздыққа ұшырайды және кейде бақылаусыз сезімдермен күресе алады. Сондықтан, ауырлығын анықтау үшін жасырылған мәселелерді қарастыру маңызды. Когнитивтік-мінездік терапия мұндай психикалық ауруларға ең көп тағайындалатын емдеу болса, эмоционалдық тұрақсыздыққа жиі тағайындалатын психотерапиялық емдеу – диалектикалық-мінездік терапия, ол ақыл-ойына назар аудару, диалектика деп аталатын ұғымды пайдалануға және салауатты мінез-құлық дағдыларын сақтаудың маңыздылығын күшейтуге бағытталған психотерапия. Егер ADHD ретінде диагноз қойылған болса, метилфенидат (Риталин) және атомоксэтин сияқты норэпинефрин және дофамин кері сіңіруін тежеушілер жиі қолданылады. Бірнеше зерттеулер ADHD және эмоционалдық проблемалары бар адамдар үшін дәрілік емес емдеу әдістерінің тиімділігін көрсеткен, бірақ зерттеулер шектеулі және қосымша зерттеулерді қажет етеді. Көз қозғалысын десенсибилизациялау және қайта өңдеу (EMDR) бұрынғы жарақаттың салдарынан туындаған эмоционалдық тұрақсыздық жағдайында жазылуға көмектеседі. Терапиядан басқа, адамдарға өз сезімдерін тануға және оқиға мен олардың реакциясы арасында уақыт жасауға көмектесетін пайдалы стратегиялар бар. Оларға ақыл-ойына назар аудару, сенімділікпен айту және алғыс күнделігін жүргізу жатады. Гипноз да эмоционалдық реттелуді жақсартуға көмектеседі. Йога және аэробика сияқты физикалық белсенділіктер де реттеуге және адамның санасының мінез-құлқына қалай әсер ететінін түсінуге көмектесе отырып, емдік болуы мүмкін.