Кіріспе

Армения патшалары және кейін Софен мен Коммаген Оронтидтер әулеті, сондай-ақ Эруандидтер немесе Эруандунидтер деп те аталады, б.з.д. 330 жылға дейін Армения сатрапиясын және б.з.д. 321 жылдан б.з.д. 200 жылға дейін Армения патшалығын басқарды. Оронтидтер алғаш Ахемен империясының қарастырылған патшалары немесе сатраптары ретінде билік құрды, ал Ахемен империясы құлағаннан кейін тәуелсіз патшалық құрды. Кейіннен Оронтидтер әулетінің бір тармағы Софен мен Коммагеннің патшалары ретінде билік жүргізді. Олар б.з.д. 321–428 жылдары ежелгі Армения патшалығын билеген үш патшалық әулеттің біріншісі.

Тарихи негіздер

Кейбір тарихшылар Оронтидтердің ирандық тегінен шыққандығын айтады және олардың Ахеменидтер әулетімен династиялық туыстық байланысы болғанын ұсынады. Оронтидтер өмір салған кезеңде саяси заңдылықтарын нығайту үшін Ахеменидтерден тарағандығын баса көрсеткен. Басқа тарихшылар Оронтидтер армян тегінен болған деп мәлімдейді, ал Размик Паносянның пікірінше, Оронтидтердің Парсы билеушілерімен және Армениядағы басқа да көрнекті ақсүйек үйлермен некелік байланыстары болуы мүмкін, ал олардың армян этностық жақындығы белгісіз. Оронт есімі – ирандық еркек есімінің грекшеленген түрі, ескі армян тілінде Еруанд (Երուանդ), қазіргі армян тілінде Ерванд деп аударылады. Бұл есім тек грек тілінде (гр. Ὀρόντης) кездеседі. Оның авеста тіліндегі түбірі – Ауруант (батыр, қаһарман), орта парсы тілінде Арванд (қазіргі парсы тілінде اروند Арванд). Классикалық дереккөздерде осы есімнің әртүрлі грекше транскрипциялары Оронтес, Аруандес немесе Ардоат деп жазылған. Бұл әулеттің болғандығы кем дегенде б.з.д. 400 жылдан бастап куәландырылған, және олар бастапқыда Армавирден, кейіннен Еруандашаттан билік еткені белгілі. Армавир «Оронтид әулетінің алғашқы астанасы» деп аталады. Оронтид әулетінің негізі қаланған нақты уақыт ғалымдар арасында бүгінге дейін даулы мәселе болып табылады, бірақ оның б.з.д. 612 жылы скифтер мен мидиялықтар Урартуды жойғаннан кейін құрылғаны туралы жалпы пікір қалыптасқан.

Тіл

Персияға эллиндік шапқыншылыққа қарамастан, парсы және жергілікті армян мәдениеті қоғам мен элитаның ең күшті элементі болып қала берді. Императорлық әкімшілік арамей тілін қолданды, ол ғасырлар бойы ресми құжаттарда пайдаланылды. Ал көптеген жазулар көне парсы клинописьімен жазылған. Ксенофонт армянша сөйлеу үшін аудармашы қолданды, ал кейбір армян ауылдары парсы тілін білді. Армавирдегі грек жазулары жоғары топтың грек тілін өз тілдерінің бірі ретінде қолданғанын көрсетеді. Эрванд соңғысының (шамамен б.з.б. 210–200 жж.) тұсында үкімет құрылымы грек үлгісіне ұқсап, грек тілі патша сарайының тілі ретінде қолданыла бастады. Эрванд өзін эллинизацияланған ақсүйектермен қоршап, Ервандуни мемлекетінің астанасы Армавирде грек мектебін ашуға демекшілік жасады.

Оронтид патшалары мен Арменияның сатраптары

Ксенофонт өзінің "Киропедиясында" Тигран есімді армян патшасын айтады. Ол Ұлы Кирдің одақтасы болған, олар бірге аң аулаған. Тигран Астиагқа құрмет көрсеткен. Оның үлкен ұлы да Тигран аталған. Мидиялықтар мен бабылдықтар арасындағы қақтығыс басталғанда Тигран мидиялықтармен жасасқан келісімінен бас тартқан. Астиагтың мұрагері Кир де сондай салық талап еткен. Страбон бұл туралы "Географиясында" (xi.13.5) растайды. 521 жылғы Камбиздің өлімінен және Смердис патша болып жарияланғаннан кейін армяндар көтеріліс жасаған. Персия патшасы Дарий I бүлікке қарсы Дадарши есімді армянды жіберген, кейін оны 521 жылғы 20 мамырда армяндарды жеңген Ваумисамен алмастырған. Соған шамамен бір уақытта Халдитаның ұлы Араха есімді тағы бір армян өзін Бабылдың соңғы патшасы Набонидтің ұлы деп жариялап, өзін Набуходоносор IV деп атаған. Оның көтерілісі қысқа ғана болды және Дарийдің садақшысы Интафрен тарапынан басылды. Бұл оқиғалар Бехистун жазуында егжей-тегжейлі сипатталған. Парсы империясының әкімшілік реформасынан кейін Армения бірнеше сатрапияға бөлінген. Армян сатраптары патшалар патшасының отбасымен әдетте үйленген. Бұл сатраптар 480 жылғы гректерге жасалған Ксеркс жорығына контингенттер жіберген. Геродоттың айтуынша, Ксеркс армиясындағы армяндар "фригиялықтар сияқты қаруланған". 401 жылғы Ксенофонт Грек жалдамалы әскерлерімен Армения арқылы өтіп өткен. Ксенофонт Оронт есімді екі адамды атап көрсетеді, екеуі де парсы болған сияқты. Бірі патшалық отбасынан шыққан, жоғары дәрежелі дворян және әскери шенеунік болған; Сардис бекінісінің қолбасшысы ретінде ол Кіші Кирге қарсы соғыс жүргізген және Кунакса шайқасы алдында оны Артаксеркс II Мемнонға сатқысы келген, бірақ тұтқынға алынып, әскери сот шешімімен өлім жазасына кесілген. Ксенофонттың "Анабазисінде" ел туралы толық сипаттама берілген, онда Центрит өзені маңындағы аймақты Артаксеркс II үшін Армения сатрабы Оронт қорғағандығы, Артасирас ұлы, армян контингенттерімен және алародиялықтармен бірге болғандығы айтылған. Тирибаз Оронттың Армениядағы гиппархы (орынбасары) болған, кейін Лидия сатрабы болған. 401 жылғы Артаксеркс оған қызы Родогунаны әйел ретінде берген. Коммагена патшасы Антиох I-нің Немрут қаласындағы ескерткішіндегі екі жазуында Ароандес (Артасураның ұлы және Артаксеркс қызы Родогунаның күйеуі) деп аталған Оронт, Коммагенаны билеген Оронтидтердің ата-тегі ретінде саналады, олар өз отбасын Дарий I-ге дейін жетеді. Диодор Сицилий тағы бір Оронтты айтады, мүмкін соның өзі, ол 362 жылғы Мизия сатрабы болған және Кіші Азиядағы Сатрап көтерілісінің басшысы болған, бұл лауазымға оның жоғары тегі мен патшаға деген жек көруі себеп болған. Өкіметке құмарлығы мен алдамшылығына алданып, ол өз әріптес сатраптарын патшаға сатқан. Бірақ ол екінші рет көтеріліс жасаған, мүмкін патшаның сыйлықтарына қанағаттанбағандықтан, бірнеше шабуылдар жасаған, олар Артаксеркс III Охустың тұсында да жалғасқан. Осы уақыт аралығында ол Пергам қаласын да басып алған, бірақ соңында патшамен келісімге келген болуы керек. 349 жылғы афиналықтардың қаулысымен ол азаматтық құқықтар мен алтын шүберекпен марапатталған. Ол Клаузомена, Фокея және Лампсак қалаларындағы Сатрап көтерілісі кезінде көптеген монеталар шығарған. Одан кейінгі барлық Оронтидтер оның ұрпақтары. Дарий III 344-336 жылдар аралығында Оронттан кейінгі Армения сатрабы болған. Гогамела шайқасында Оронт пен Митрауст басшылығында армян контингенті болған. Диодор Оронттың македониялық генерал Певкестпен дос болғанын айтады. Армения ресми түрде Македония империясының құрамына енген, өйткені оның билеушілері Ұлы Александрға мойынсұнды. Александр Оронт жеңілгеннен кейін Арменияны басқаруға Митран есімді Оронтидті тағайындаған. Александрдың өлімінен кейін Вавилондағы келісімде (б.з.д. 323) Армения Неоптолемге берілген және ол 321 жылғы шайқаста қаза болғанға дейін оны сақтап қалған. 302 жыл шамасында Оронт Армавирден Ервандашатқа астананы көшірген. 301 жылдан бастап Армения Селевкид империясының ықпал аймағына кірген, бірақ ол өзіндік биліктің едәуір дәрежесін сақтап, жергілікті билеушілерін сақтап қалған. Полиеннің айтуынша, 227 жылғы Селевкид бүлікші патшасы Антиох Иеракс Арсмез патша басқарған Армения аумағына бас сауғалады, Арсамосата қаласын негізін қалаушы. 212 жылдың соңында ел Селевкидтердің екі вассалдық мемлекетіне бөлінген: Үлкен Армения және Армения Софене, оның ішінде Коммагена немесе Кіші Армения. Антиох III жергілікті династияларды жоюға шешім қабылдады және Арсамосатаны қоршауға алды. Софен мен Комагеннің сатрабы Ксеркс патшаға бағынды және оның мейірімділігін сұрады, ол оны өзінің егемендігі ретінде қабылдады. Антиох өзінің қарындасы Антиохисті Ксеркске әйел ретінде берді, ол кейін оны өлтірді. Ұлы Арменияны Гидарн, Ұлы Арменияның соңғы Оронтид билеушісі (Страбон xi.14.15) басқарды, ол, әрине, Антиох III Ұлыға бағынған.

Коммагеннің оронтидтері

Немрут Дағында, құдайлардың мүсіндеріне қарама-қарсы, Антиохтың грек ата-бабаларының стелалары тұрған тұғырлардың ұзын қатары бар. Бұл қатарға тік бұрышта оның Оронтид және Ахеменид ата-бабаларын бейнелейтін тағы бір стела қатары орналасқан. Осы стелалардың ішінде Дарий мен Ксеркс стелалары жақсы сақталған. Әр стеланың алдында шағын құрбандық алаңы бар. Олардың екеуінде жазулар табылды. Антиох өзінің патшалардың патшасы Дарий I әулетімен Родогуна ханшайымын оның атасы Оронтқа үйлендіру арқылы байланысты екенін баршаға жеткізу үшін көп еңбек етті. Родогунаның әкесі парсы патшасы Артаксеркс болды. 401 жылға дейін Артаксеркс өзінің кіші әйелінен жеңіліп, оның биліктен құлатылуына жол бермеді. Артаксеркс Оронттан – оның әскери қолбасшысы және Армения сатрабынан – алған көмегі үшін оған өз қызын берді. Олардың ұрпағы Оронтид Митридат I Каллиник Селевкид ханшайымы Лаодика VII Теяға үйленді.