Кіріспе

Чехословакиялық қасқыр иті ( , , Tschechoslowakischer Wolfhund) – 1955 жылы Чехословакияда жүргізілген тәжірибе ретінде пайда болған қасқыр-ит тұқымы. 1982 жылға дейін бұл тұқым Чехия қасқыр иті ( , ) деп аталды. Алғашқыда неміс шопандары Карпат сұр қасқырларымен шағылыстырылып, неміс шопандарының мінезі, топтық сезімі және оқытылуға бейімділігімен қатар, Карпат қасқырының күші, дене бітімі және төзімділігіне ие тұқымды жасау жоспары жасалды. Бұл тұқым бастапқыда шекара күзетуші иттер ретінде қолданылған, кейіннен Еуропа мен АҚШ-та іздеу-құтқару операцияларында, шютхунд спортында, із кесуде, мал бағуда, ептілікте, бағынуда, аң аударуда және жүк тасуда пайдаланылды. 1982 жылы Чехословакияда ұлттық тұқым ретінде ресми мойындалды, ал 1989 жылы Халықаралық кинологиялық федерациясы (FCI) оны ресми түрде тұқым ретінде таныды.

Тарих

1955 жылы Карел Хартль Чехословакиядағы әскери кинологиялық орталықта ғылыми тәжірибе ретінде неміс қойшысы (Deutscher Schäferhund) мен Карпат сұр қасқырын будандастыруды қарастыра бастады. Бірнеше жылдан кейін жаңа тұқымды шығару идеясы туды. 1958 жылдың 26 мамырында Чехословакияның Либейовице қаласында (қазіргі Чехия) Брита есімді қасқырдың және Сезар есімді неміс қойшысының тұңғыш ұрпақтары дүниеге келді. Бірінші буынның күшіктері сыртқы түрі мен мінез-құлқы жағынан қасқырға ұқсас болды. Оларды тәрбиелеу қиын болды, оқытуға болатын, бірақ нәтижелер күш-жігерге сай келмеді. Ересек болған соң олар қайтадан неміс қойшыларымен будандастырылды, төртінші буында қасқыр қанының үлесі 6,25%-ға дейін төмендеді. Үшінші және төртінші буынның көпшілігі қалыпты курсқа қатыса алды және қызметтік жұмысқа орналастырылды. Иттермен салыстырғанда олардың навигациялық қабілеті, түнгі көру қабілеті, есту және иіс сезу сезімі жақсырақ болды. Шыдамдылық сынағында гибридтер 100 км қашықтықты шаршамай аяқтады. Хартлдің «Қасқыр мен иттің будандастыру нәтижелері» атты баяндамасы 1965 жылғы маусымда Брнода өткен Дүниежүзілік иттер көрмесінде және Прагада Халықаралық кинологиялық федерация (FCI) мен Халықаралық кинологиялық конгрестің жылдық мәжілісінде үлкен қызығушылық тудырды. Келесі жылы Инг. Хартл жаңа тұқымның стандартты жобасын жасады. Брита қасқырының Курт неміс қойшысымен будандасуы екінші желінің негізін қалады. Үшінші желіні «Арго» қасқыры және СНБ компаниясының «Астра» неміс қойшысы құрады. 1977 жылы шекарашылардың Хела есімді үшінші буын гибридтік әйел қасқыры Сарыкамен будандастырылды; ол шекарашылардың Орта әйел ішектерімен де будандасты. Алайда, тұқымның негізі бірнеше рет танылудан бас тартты, ал 1970-ші жылдары көптеген асыл тұқымды иттер вице-командир майор Франтишек Росиктің бақылауымен Малацки маңындағы словак әскери кинологиялық орталығына көшірілді. 1971-1981 жылдары балалар тек Словакияда ғана дүниеге келді. 1982 жылы Брнода Чехословакиялық қасқыр иті өсірушілер клубы (Klub chovatelů československého vlčáka) құрылды. 1982 жылы Франтишек Росик Чехословакиялық қасқыр иті өсірушілер клубы арқылы (қазір Чехия және Словакия тұқымдық клубына бөлінген) бұл тұқымды қайтадан тануға ұсынды, бұл жолы ол чехословакиялық селекционерлер қауымдастығы тарапынан ұлттық тұқым ретінде танылды. Қасқыр қаны соңғы рет 1983 жылы қосылды. Охрададағы Охрада зообағындағы Лейди қасқыры жаңа тұқымның соңғы ұрпағын дүниеге келтірді, күшіктердің әкесі неміс қойшысы Бояр фон Шоттенхоф болды. Сол кезден бері өсіру тек жабық популяцияларда жүргізілуде және дамыған тұқым Чехословакиялық қасқыр иті деп аталады. 1989 жылы ол FCI стандарты №332, 1-топ, 1-бөлім ретінде шартты түрде танылды. 1990 жылы Брнода өткен Дүниежүзілік иттер көрмесінде «Әлем чемпионы» атағын жеңіп алды. Он жылдан кейін, 1999 жылы, тұқым өмірге қабілеттілігін растады және FCI-нің барлық критерийлеріне сәйкес келді, Чехословакиялық қасқыр иті тұқымы ретінде толық танылды. 2012 жылы Чехияда 168 ересек әйел және 170 ересек еркек ресми тіркелген. Бұл тұқым Ұлыбританияда да танымалдыққа ие болып келеді, көптеген Чехословакиялық қасқыр иті іздеу және құтқару жұмыстарында жұмыс істейді, оларды арнайы тұқым клубы қолдайды.

ДНК-талдау

2015 жылы неміс шопандары мен Карпат қасқырларымен ДНК салыстыру зерттеуі нәтижесінде тұқымның ішінде тек екі аналық митохондриялық ДНК гаплотипі және екі аталық Y ДНК гаплотипі анықталды. Екі мДНК гаплотипінің де, бір yДНК гаплотипінің де тегі неміс шопандарына дейін жетеді және бұл кері шағылысудың нәтижесі болды. Екінші yДНК гаплотипі осы тұқымға ғана тән. Төрт гаплотиптің барлығы ата-аналық популяциялардан өзгеше болды. Зерттеу нәтижелері ит геномының үлкен бөлігінде қасқырдың (люпин) аллельдерінің (гендік белгілерінің) шектеулі мөлшерде сіңіп кіруін көрсетті, бұл тұқымды өсіруде қолданылған кері шағылысу әдісімен сәйкес келеді.

Сыртқы келбеті

Ең төменгі иық биіктігі еркектер үшін, әйелдер үшін, жоғарғы шегі жоқ. Дененің қаңқасы тіктөртбұрышты, биіктік пен ұзындығының арақатынасы 9:10 немесе одан кем. Ең төменгі салмақ еркектер үшін және әйелдер үшін. Бас пішіні жынысын анық көрсетуі керек. Көлбеу орналасқан сары көздері мен үшбұрышты, тік тұрған қысқа құлақтары – оның ерекше белгілері. Тіс жиынтығы толық (42) және өте мықты; қайшы тәрізді де, қысқыш тәрізді де тіс орналасуы қабылданады. Омыртқа тік, қозғалыста күшті, қысқа белдемі бар. Кеудесі үлкен және жалпақ, шамыршақ емес. Құрсағы берік және ішке тартылған. Арқасы қысқа және сәл еңкейген; құйрығы жоғары орналасқан, еркін түсірілгенде тобыққа жетеді. Алдыңғы аяқтары тік және тар орналасқан, тырнақтары сәл сыртқа бұрылған, ұзын сәулелік сүйегі мен білезік сүйегі бар. Артқы аяқтары бұлшық етті, ұзын сабағы мен табаны бар. Жүні сары сұрдан күміс сұрға дейін, ашық маскасымен. Жүні тік, тығыз және өте қалың. Чехословакиялық қасқыр иті – жақсы жарысқан, табанды жүгіруші; оның қозғалысы жеңіл және үйлесімді, ал қадамы ұзын.

Тендерлік

Чехословакиялық қасқыр итінің иесімен ғана емес, бүкіл отбасымен де өте жақын қарым-қатынасы қалыптасады. Ол отбасының басқа үй жануарларымен бірге өмір сүруді оңай үйрене алады, бірақ бейтаныс жануарлармен кездескенде қиындықтар туындауы мүмкін. Кішкентай кезінде аң аулауға деген құштарлығын басу өте маңызды, әйтпесе ересек болғанда кішкентай жануарларға қатысты агрессивті мінез-құлық танытуы мүмкін. Күшігін ешқашан жеке қалдырмау керек, оны әртүрлі ортаға бейімдеу және әлеуметтендіру қажет. Чехословакиялық қасқыр итінің аналықтарын бағындыру оңайырақ, бірақ екі жыныстың да жасөспірім кезеңі қызықты өтеді. Чехословакиялық қасқыр иті өте ойнақы, темпераментті және оңай оқытылатын жануар. Дегенмен, ол өздігінен жаттығу жасамайды, оның мінез-құлқы қатаң мақсатты: жаттығу үшін оны ынталандыру қажет. Сәтсіздіктің ең көп кездесетін себебі – ит бір жаттығуды ұзақ және нәтижесіз қайталап шаршауы, соның салдарынан ынтасының кемуі. Бұл иттердің сезімталдық қабілеттері жоғары, іздерді жақсы табады. Олар өте тәуелсіз және топта жұмыс істегенде ерекше мақсаттылық көрсетеді. Қажет болған жағдайда, олар өз қызметін түнгі уақытта да атқара алады. Кейде оларды жаттықтыру кезінде, әсіресе үрлеуді талап ететін жағдайларда қиындықтар туындауы мүмкін. Чехословакиялық қасқыр итінің өзін-өзі білдірудің кең ауқымы бар және үрлеу олар үшін табиғи емес; олар иелерімен басқа тәсілдермен (көбінесе дене тілі арқылы, сондай-ақ ырылдау, сыңғырлау және зарлану сияқты тыныш дыбыстармен) байланыс орнатуға тырысады. Жалпы, Чехословакиялық қасқыр итін тұрақты және сенімді орындауға үйрету дәстүрлі мамандырылған тұқымдарды оқытуға қарағанда көбірек уақыт алады. Чехословакиялық қасқыр иті Италияда іздеу-құтқару (SAR) иті ретінде сәтті қолданылған, бірақ оны басқару үшін басқа тұқымдарға қарағанда көбірек еңбек талап етіледі.