Кіріспе

Домналл Мак Мурчада (Domhnall Mac Murchada) (шамамен 700 жылы туған, 20 қараша 763 жылы қайтыс болды), Домналл Миди (Мидский Дональд) атымен белгілі, Ирландияның Жоғарғы Королі болған. Ол Уи Нейл руының Чолмайн тармағынан шыққан. Чолмайн руының оңтүстік Уи Нейл ішіндегі басымдығы, Брайан Боруманың билікке келуімен және Ирландиядағы Уи Нейлдің үстемдігінің аяқталуына дейін сақталды. Домналл шамамен елу жыл бойы Чолмайн руын басқарды, ал жиырма жыл бойы Ирландияның Жоғарғы Королі болды. Осыған қарамастан, оның әулеттік маңызына қарамастан, ирланд жылнамаларында оның іс-әрекеттері туралы ақпарат аз. Ол Колумбан шіркеулерінің, әсіресе ол жерленген Дурроу аббаттығының меценаты болды.

Шығуы және тарихы

Домналь Муршад мак Диарматоның ұлы болды. Оның кем дегенде бір бауыры болды, 749 жылы қайтыс болған Коирпре есімді ағасы, сондай-ақ 764 жылы қаза тапқан Брессал мак Мурчадо да оның бауыры болуы мүмкін. Домнальдың әкесі 689 жылы әкесі Диармит Диан қайтыс болғаннан бастап, 715 жылы өзі қайтыс болғанға дейін Уиснех патшасы болды. Оны оңтүстік Уи Неиллдің Силь наэдо Слайн тармағынан Коналл Грант өлтірді. Бір жыл бұрын Муршад Конналлдың туған інісі Фогартак мак Нейлды, оңтүстік Уи Неиллдің бас патшасы болған, Британияға қуды. Муршадтың қайтысы туралы хабарламада ол "Уи Неиллдің патшасы" деп аталады, яғни ол сол кездегі солтүстік Cenél nEógain жоғары патшасы Фергал мак Мале Дунның оңтүстік өкілі болған.

Уиснех патшасы, Мид патшасы

Кейінгі патшалар тізімдеріне сәйкес, мысалы, Ленстер кітабындағылар, Домнал әкесі қайтыс болғаннан кейін Уиснех патшасы болды. Егер бұл дұрыс болса, ирланд жылнамаларында ол туралы ештеңе айтылмаған, ал ол 730 жылға дейін алғаш рет аталмайды. Осы уақыт аралығында Силь-наэдо Слайне ішіндегі қақтығыстар жалғасты. Фергал мак Маэле Дюин 722 жылы Ленстердегі шайқаста қаза тапты. 716 жылы Ирландияға оралған және оңтүстік Уи Неиллдің бас патшасы, кейіннен Фергалдың орынбасары болған Фогартак мак Неилл оның орнын басады. Фогартак 724 жылы Силь-наэдо Слайне туысы Синаед мак Иргалайгпен шайқаста қаза тапты. 728 жылы Синаед солтүстік Cenél Conaill-дің Flaithbertach mac Loingsig-ке қарсы соғыста қаза тапты, ол осы жеңістен кейін Жоғарғы патша болды. 730-шы жылдардың басында солтүстік Уи Неиллдер арасында соғыс басталды. Флайтбертахты 732 жылы Фергалдың үлкен ұлы Аэд Аллан жеңді, ал Cenél Conaill-ті 733 жылы Конгал Cendmagair ұлы Фергус өлтірілгенде Аэд тағы да жеңді. 734 жылы Флайтбертахты Аэд қайтадан жеңді. Бұл кезеңде билік басындағы биліктердің басталғанын сирек жазған Ольстер жылнамалары Аэдтің 734 жылы билікке келгенін айтады. Флайтбертах құлатылған, бірақ ол аман қалды, дінге кірді, 765 жылы қайтыс болды, екі орынбасардан кейін өмір сүрді. Мүмкін, осы қақтығыстан пайдаланып, Мюнстер патшасы Катал мак Фингуин 733 жылы орталық аймақтарға басып кірді. Катал Тайльтиуда лагерь құрды, мұнда Уи Неилл билеушілері дәстүрлі түрде өздерінің негізгі óenach-тарын өткізетін. Ол Домналдың шабуылына ұшырады және кері шегінді, бірақ кейіннен Уорд төбесінде, тағы бір маңызды Уи Неилл óenach орнында, Клан Чолмайн Бикк кланынан шыққан кішігірім Уи Неилл руы, Fallomon mac Con Congalt бастаған, жеңіске жетті. Аэд Алланның билігі соғыс дәуірі ретінде есте қалды. Ол 735 жылы өзінің дәстүрлі жауы Уладқа шабуыл жасап бастады. Ольстердің патшасы Аэд Роин Фохарт маңындағы шайқаста қаза тапты. Силь-наэдо Слайне арасындағы соғыс 737 жылы жалғасты, сол жылы Аэд Терриглас қаласында Катал мак Фингуинмен кездесті. Онда не туралы келісім жасалғаны белгісіз, бірақ жылнамаларда бүкіл Ирландияда Әулие Патрик заңының күшіне енгені айтылған. Мүмкін, Аэд пен Катал Ленстерге қарсы одақтасуға келіскен шығар. Аэдтің әкесі Фергал сол жерде шайқаста қаза тапқан еді, ал жылнамалар Каталдың Лейнстермендерге қарсы көбінесе сәтсіз шабуылдары туралы көп мәлімет береді. Келесі жылы Аэд пен Катал Ленстерге жеке шабуыл жасады. Аэдтің шабуылдары 14 қыркүйекте 738 жылы Кильдар графтығының Баллишаннон маңында болған Áth Senaig шайқасына әкелді, бұл шайқас "ауыр сығылыс шайқасы" деп те аталады. Бұл Ленстер үшін ауыр жеңіліс болды. Олардың патшасы Аэд мак Колгген, сондай-ақ Бран Бек мак Мурчадо қаза тапты. Ольстер жылнамасында: "Бұл ұлы шайқаста қаншама адам қаза тапты, бұрынғы дәуірлердегі бір ғана шабуыл мен қатал шайқаста мұндай құрбанды көрмедік", - делінген. Кейін Катал Ленстерге шабуыл жасап, жаңа патшадан, мүмкін Фаэлан мак Мурчадодан, тұтқындар мен сыйлықтар алды. 739 жылы Ольстер жылнамасында Домналдың үй ішіндегілерінің бір бөлігі белгісіз Bodbráith-тағы банкет залында өртеліп өлгені жазылған. Дұшпандардың аты аталмайды. Келесі жылы Домнал, хабарлама бойынша, "діни өмірге шықты".

Тара патшасы

743 жылы Домналь Аэд Алланды және Аиргиалланың бірнеше патшасын жеңіп, өлтірді, мүмкін Келлсқа жақын Маг Середте, бірақ кейбір жылнамалар шайқасты қазіргі Лонгфорд графтығында көрсетсе, екеуі де Аэдтің басып кіргенінің белгісін береді. Жылнамалар олардың неге соғысқандарына түсінік бермейді, бірақ Аэдтің Конэли Мюртемн жерлеріне (қазіргі Лаут округіне) кеңейгені немесе Брега патшасы Конэинг мак Амальгадоның 742 жылы Аэдпен өлтірілгені Домналдың оралуымен байланысты болуы мүмкін деген пікір бар. Аэдты жеңгеннен кейін, Ольстер жылнамасы Домналдың 744 жылы діни өмірге қайта оралғанын хабарлайды. 747 жылы Флайтбертахтың ұлы Аэд Муйндерг қайтыс болғанда, Ольстер жылнамалары оны «Солтүстік патшасы» деп атайды, бұл оның солтүстік Уи Неиллде Домналдың өкілі болғанын көрсетеді. Домналдың оңтүстікте де өкілі болған сияқты. Оның алыс туысы Фалломон мак Кон Конгалт Кланн Чолмайн Бикк 733 жылы Миде патшасы болған болуы мүмкін, ал 766 жылы қайтыс болғанда осылай аталды. Осыдан басқа, Домнал Ирландияның Жоғары патшасы болған жиырма жыл ішінде оның туралы аз ғана мәлімет сақталған. Аэд Алланнан айырмашылығы, ол Ленстердің Уи Дунлайнге патшаларымен жақсы қарым-қатынас ұстады. 753 жылы ол Ионаның аббаты Слейбене атынан «Колумба заңын» қабылдады делінеді. Домналдың Ионаны қолдауы, оның ұрпақтары сақтаған саясат, викингтер дәуірінде Колумбаның негізгі шіркеуінің Келлсқа көшуіне әкелді. Домналдың соғыста болғаны туралы бір ғана хабар бар, ол 756 жылы болған. Ольстер жылнамасы Домналдың Лейнстерден Конэли Мюртемнеге әскер басқарғанын хабарлайды. Бұл оның шығыс жағалаудағы Cenél nEógain-нің болуын отбасының билігіне қауіп деп қарағанын және Ленстер патшаларымен жақсы қарым-қатынасын көрсетеді. Домнал 763 жылы қайтыс болды және қазіргі Оффали графтығындағы Дурроу аббаттығында жерленді. Ол Ионамен жақсы қарым-қатынаста болғанымен және берілген адам болғанымен, барлық ирланд шіркеу басшылары оны жақсы қабылдамады. Таллахтта, Ленстердің шекарасында жазылған «Фелире Оэнгуссо» еңбегінде ол авторлар жек көретін зұлымдықпен билеген билеушілердің қатарында көрсетілген.