Ватикан сарайындағы Бельведер алаңының архитектурасы

Кіріспе

Римдегі Ватикан сарайындағы сәулеттік жұмыстар

Кортиле дель Бельведере (Бельведере ауласы) Римдегі Ватикан сарайындағы Жоғары Ренессанс дәуірінің маңызды сәулеттік жұмысы болды. 1505 жылдан бастап Донато Браманте жобалаған оның идеясы мен егжей-тегжейлі бөлшектері Батыс Еуропаның барлық аймандарында аула дизайнында, ресми алаңдарда және бақ жоспарларында кеңінен қолданылды. Бір жабық кеңістік ретінде жоспарланған ұзын Бельведере ауласы Ватикан сарайын және Бельведере вилласын баспалдақтармен байланыстырылған террасалар арқылы қосты, ал оның бүйірлерінде тар қанаттар орналасқан. Браманте бұл жұмысты аяқтауға үлкермеді, ал он алтыншы ғасырдың соңына дейін ауланың ішінде салынған ғимарат оны өзгертіп, екі жеке аулаға бөліп тастады.

Брамэнттің ерте тарихы және дизайны

Иннокентий VIII 1484 жылы ескі Санкт-Петер базиликасына қарап тұрған биік жерде Вилла Белведердің құрылысын бастады. Бұл жерде, Римнің ыстығын жеңілдететін жел соғып тұрғанда, флоренциялық сәулетші Антонио дель Поллаюоло 1487 жылы шағын жазғы үйді жобалап аяқтады. Одан Римнің шығысын және солтүстікке қарай, Сант-Анжело ордасының (Прати ди Кастелло) сыртындағы жайылымдарды көруге болады. Бұл вилла-субурбана – ежелгі заманнан бері Римде салынған алғашқы ләззат үйі болды. 1503 жылы таққа отырған Юлий II папа өзінің Рим мүсіндерінің жиынтығын осы жерге, Вилла Белведердің ішкі ауласына көшірді. Лаокон және оның ұлдарының ежелгі мүсіні ашылғаннан кейін көп ұзамай, Юлий II оны сатып алып, 1506 жылға дейін осында жеткізді. Біраз уақыттан соң Аполлон мүсіні де жиынтыққа қосылды, осыдан бастап ол Аполлон Белведер деп аталатын болды, сондай-ақ Белведер торсы деп белгілі болған ерекше денелі мүсін де осы жиынтыққа енді. Юлий II Брамантені Ватикан сарайын Вилла Белведермен байланыстыруды тапсырды. Брамантенің жоспары Сант-Анжело сарайындағы фрескада бейнеленген; ол еңісті орталық бойлық ось бойында қатаң симметриялық баспалдақтармен байланыстырылған террасалар жиынтығы ретінде реттеді, бұл Еуропадағы оның ауқымы мен сәулеттік тұтастығымен теңдесі жоқ формальды кеңістіктер тізбегін құрды. Басындағы алты тар террасадан тұратын тізбек кең орталық террасаға апаратын монументалды орталық баспалдақпен қиылысады. Брамэнтенің тағы бір жаңалығы – ең жоғарғы террасаға қарай екіге бөлінген баспалдақ, қабырғаға қарсы екі жағынан жоғары көтеріліп, қону алаңына жетіп, одан орталыққа қарай қайтатын қадамдар. Оның қанат тәрізді ұзын дәліздері қазір Ватикан мұражайларының коллекцияларын қамтиды. Олардың бірінде Ватикан кітапханасы орналасқан. Қанаттар төменгі аулада үш қабатты, ал ең жоғарғы террасаны қоршап тұрған бір қабатта аяқталады. Бүкіл көрнекі көрініс Вилла Белведердегі жартылай шеңберлі экседрмен аяқталады. Бұл Брамэнтенің вилланың қасбеті екінші жағындағы Ватикан сарайының қасбетіне параллель емес екенін жасыру үшін ойлап тапқан қорғау қабырғасына орнатылған. Бұл перспективалық ансамбльдің бәрі сарайдағы папалық пәтерлердегі Рафаэльдің Станзаларынан жақсы көрінуі үшін жоспарланған.

Innocent VIII began construction of the Villa Belvedere on the high ground overlooking old St Peter's Basilica, in 1484. Here, where the breezes could tame the Roman summer, he had the Florentine architect Antonio del Pollaiuolo, design and complete by 1487 a little summerhouse, which also had views to the east of central Rome and north to the pastures beyond the Castel Sant'Angelo (the Prati di Castello). This villa suburbana was the first pleasure house to be built in Rome since Antiquity. When Pope Julius II came to the throne in 1503, he moved his growing collection of Roman sculpture here, to an enclosed courtyard within the Villa Belvedere itself. Soon after its discovery, Julius purchased the ancient sculpture of Laocoön and His Sons and brought it here by 1506. A short time later, the statue of Apollo became part of the collection, henceforth to be known as the Apollo Belvedere, as did the heroic male torso known as the Belvedere Torso. Julius commissioned Bramante to link the Vatican Palace with the Villa Belvedere. Bramante's design is commemorated in a fresco at the Castel Sant'Angelo; he regularized the slope as a set of terraces, linked by rigorously symmetrical stairs on the central longitudinal axis, to create a sequence of formal spaces that was unparalleled in Europe, both in its scale and in its architectural unity. A series of six narrow terraces at the base was traversed by a monumental central stair leading to the wide middle terrace. The divided stair to the uppermost terrace, with flights running on either side against the retaining wall to a landing and returning towards the center, was another innovation by Bramante. His long corridor like wings that enclose the Cortile now house the Vatican Museums collections. One of the wings accommodated the Vatican Library. The wings have three storeys in the lower court and end in a single one enclosing the uppermost terrace. The whole visual scenography culminated in the semicircular exedra at the Villa Belvedere end of the court. This was set into a screening wall devised by Bramante to disguise the fact the villa facade was not parallel to the facing Vatican Palace facade at the other end. The entire perpectivised ensemble was designed to be best seen from Raphael's Stanze in the papal apartments of the palace.

Кейінгі тарихы

Көп ұзамай, сот ауласы Папаның мал қорымына айналды. Папа Лев X өзінің бағалы пилі Ханоны ауланың төменгі бөлігінде, оны тамашалауға жиналған көпшілікке көрсетті. Пахидермнің тамаша тарихының арқасында ол Кортиль дель Белведереде жерленді. Брамэнт 1514 жылы қайтыс болғанда, ауланың құрылысы толыққан жоқ еді. Оны Пирро Лигорио 1562–65 жылдары Пьос IV үшін аяқтады. Лигорио ең жоғарғы террасаның соңындағы үлкен ашық экседреге үшінші қабатты қосты, орталық кеңістікті алып жартылай күмбезбен қоршап, ежелгі заманнан бері салынған ең үлкен ниша – «никкионе» («үлкен ниша») құрды. Ол құрылысын нишаның жартылай шеңберін қайталайтын және Римнің оңтүстігіндегі Пранестедегі Фортуна Примигенияға арналған ежелгі киелі орынның ғылыми реконструкциясынан үлгі алған жоғарғы лоджиямен аяқтады. Ауланың ең төменгі және ең үлкен деңгейі ешқандай өсімдіктермен отырғызылмаған. Ол бұрыштан бұрышқа төселген тастармен қаланған және Ватикан қабырғаларына орналасқан жартылай тұрақты трибуналар ашық ауадағы ойын-сауықтарға, шерулерге және карусельдерге, мысалы, 17 ғасырдың басындағы Museo di Roma, Palazzo Braschi мұражайындағы суретте бейнеленген мерекелік айқасқа арналған. Жоғарғы екі деңгей итальяндықтар «компартаменти» деп атаған, өрнекті партерлермен, кең қиыршық тас жолдармен жабдықталған. Жоғарғы ауланың төрт бөлігі (қазіргі кезде шөппен жабылған) 16 ғасырдың гравюраларындағы үлгіге сәйкес келеді. Сикст V Ватикан кітапханасының қанатын салып, Кортильдің біртізділігін бұзды (1585–90), ол бұрынғы ортаңғы террасаны алып, кеңістікті екіге бөледі. Джеймс Акерман бұл қадамның саналы түрде жасалғанын, Кортильдің дүниежүзілік, тіпті пұтқа табынушылық сипатын және Папа Адриан VI «санамсыздықтар» деп атаған мүсіндер жинағын жасыру мақсатында болғанын болжайды. Бүгінде ең төменгі терраса әлі де Кортиль дель Белведере деп аталады, ал бөлек жоғарғы терраса Фонтана делла Пинья орнатылғандықтан Кортиль делла Пинья деп аталады – үлкен қола шырша, ол Адриан қабірінің әшекейі болған немесе орта ғасырларда көптеген христиандар шейіт болған ипподромдағы күймелердің бұрылыс нүктесін белгілеу үшін қолданылған болуы мүмкін. 1990 жылы жоғарғы ауланың ортасына Арнальдо Помидороның екі концентрлік сферадан тұратын мүсіні қойылды.

Shortly after, the court was home to the papal menagerie. It was on the lower part of the courtyard that Pope Leo X would parade his prized elephant Hanno for adoring crowds to see. Because of the pachyderm's glorious history he was buried in the Cortile del Belvedere. The court was incomplete when Bramante died in 1514. It was finished by Pirro Ligorio for Pius IV in 1562–65. To the great open headed exedra at the end of the uppermost terrace, Ligorio added a third story, enclosing the central space with a vast half dome to form the largest niche that had been erected since antiquity— the nicchione ("great niche") visible today from several elevated outlooks around Rome. He completed his structure with an uppermost loggia that repeated the hemicycle of the niche and took its cue from scholarly reconstructions of the ancient sanctuary dedicated to Fortuna Primigenia at Praeneste, south of Rome. The lowest, and largest level of the court was not planted. It was cobbled and paved with a saltire of stones laid corner to corner and had semi permanent bleachers set against the Vatican walls to serve for outdoor entertainments, pageants and carousels such as the festive early 17th century joust depicted in a painting in Museo di Roma, Palazzo Braschi. The upper two levels were laid out with of patterned parterres that the Italians referred to as compartimenti, set in wide graveled walkways. The four sections (now grassed) of the upper courtyard have the same pattern that appears in 16th century engravings. Sixtus V spoiled the unity of the Cortile (1585–90) by erecting a wing of the Vatican Library, which occupies the former middle terrace and bisects the space. James Ackerman has suggested that the move was a conscious one, designed to screen the secular, even pagan nature of the Cortile and the collection of sculptures that Pope Adrian VI had referred to as "idols". Today the lowest terrace is still called the Cortile del Belvedere, but the separated upper terrace is called the Cortile della Pigna after the [[Fontana della Pigna, a large bronze pinecone, mounted in the niccione, likely to have been the finial of Hadrian's tomb or, as supposed in the Middle Ages, to mark the turning point for chariots in the hippodrome where many Christians were martyred. In 1990, a sculpture of two concentric spheres by Arnaldo Pomodoro was placed in the middle of the upper courtyard.