Кіріспе

Мактар немесе Мактар (مكثر), ежелгі дәуірде басқа да атаулармен белгілі, Силиана губернаторлығында орналасқан қала және археологиялық орын. Мактарды берберлік нумидиялықтар Карфагеннің кеңеюіне қарсы қорғаныс бекеті ретінде салған. Үшінші Пуникалық соғыстың соңында, 146 ж.б.д. римдіктер Карфагенді қиратқаннан кейін, көптеген пуникалық босқындар осы жерге қоныстанды. Рим үкімшілігі кезінде, 46 ж.б.д. Юлий Цезарь тұсында қала еркін қала мәртебесін алды және 146 ж.э.д. Рим колониясына айналды. Ол Виззакена провинциясының құрамына кірді және христиан епископының орталығы болды. Римдіктер мен византиялықтар тұсында қала бұрынғы рөлін өзгертті, жергілікті берберлердің шабуылдарына қарсы қорғаныс бекеті ретінде қызмет етті. Қала мұсылман басқыншылығынан аман қалды, бірақ 11 ғасырда Бану Хилал тайпасы оны қиратты, содан кейін қайта жаңартылды. 2014 жылы қаланың халқы 13 576 адамды құрады. Колония мәртебесіне ие болғанда, қала Colonia Aelia Aurelia Mactaris деп аталды. Бұл атау кейіннен арабшаланып Мактар болып өзгерді.

География

Ол Тунис қаласының оңтүстік-батысында және Эль-Кеф қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан. Қазіргі заманғы қала теңіз деңгейінен шамамен жоғарыдағы платода жатыр. Ол римдік қираған жерлердің қарсы бетінде орналасқан және көркем көріністерімен әйгілі. Қаланың климаты континенттік, қыстары суық, жаздары жылы, қаңтар және ақпан айларында кейде қар жауады.

Тарих

Б.з.д. 3 ғасырда нумидтер бұл жерде стратегиялық бекініс салған, ол Сбейтла, Кайруан және Эль-Кеф арасындағы сауда жолдарын бақылау үшін таңдалған. Бұл елді мекен тез өсіп, Масинисса басқаруымен Нумидияның маңызды орталығына айналды. 146 жылы Карфаген құлағаннан кейін көптеген пуникалық босқындар Мактарға келіп, өздерінің мәдениеттері мен біліктіліктерін әкелді. Карфагендіктер қала құрылысына, азаматтық ұйымдастыруға және тілге күшті ықпал етті. Римдік билік кезінде пуникалық үкімет пен басқару суфеттердің консулдық үлгідегі магистратурасы арқылы сақталды, ал римдік көшпендер көбінесе бөлек қауымдастықта (пагус) қалды. Мактарис астық, май, мал және мата тасымалы үшін Карфаген, Суфетула, Тугга және Тебесса арасындағы транзиттік пункт ретінде провинцияның ең бай қалаларының біріне айналды. Траян (97–117) тұсында қала римдік үлгіде өзгертілді. Қала біртекті римдік конституция және колония мәртебесін алды, осы арқылы барлық тұрғындарға римдік азаматтық құқықтары автоматты түрде берілді. Рим империясының құлдырауына бастаған үшінші ғасырдың қиындықтары Мактарға да әсер етті. Диоклетиан (284–305) тұсында бұл құлдырау біраз уақытқа тоқтатылды. Кейінгі антик дәуірде Рим шіркеуінің Мактарис диоцезі құрылды және қаланың христиандануы көптеген шіркеулердің салынуында көрінді. Қала 5 ғасырдағы Африка провинциялары мен қалаларының тізімінде (Notitia provinciarum et civitatum Africae) және Путингер картасында еске алынған. Мактар вандалдардың шабуылынан аман қалды және маңызды Византия бекінісіне айналды. Мактар мұсылман шапқыншылығынан аман қалды, бірақ 1050 жылы Бени Хилалдың қирату шабуылы осы жердің толыққанды қирауына және тастап кетуіне әкелді.

Археология

Қираған үйінділердің арасынан көптеген жазулар табылды. Француз археологтарының қазба жұмыстары 1914 жылы басталды және 1944 жылдан бастап үлкен ауқымда жалғасты. Толыққанды қазба жүргізілмегенімен, қазірге дейін ашылған үйінділер, әсіресе термальды ванналар және Жастар мектебі, Тунис еліндегі ең керемет ежелгі орындардың бірі екенін көрсетеді.

Римге дейінгі құрылыстар

Бұл жерде бірнеше мегалиттер бар, олар күлдің қалдықтарын жерлеу үшін қолданылған үлкен тақталар болып көрінеді. Мансур Гаки жүргізген қазба жұмыстары толық сақталған жерлеу камерасын ашты, одан түрлі шығу тегі бар, жергілікті де, импортталған да, б.з.д. үшінші ғасырының басына жататын көптеген керамикалық бұйымдар табылды. Бұл жерде Дуггадағы (Тугга) Атбан кесенесіне ұқсас пуникалық мақбұра пирамидасының мысалы бар. Сонымен қатар, археологтар Нумидия дәуіріне жататын қоғамдық алаңды қазып шығарды, ол храмдардың болуына байланысты қаланың діни орталығы деп есептеледі, кейіннен бұл жерде Август пен Римге арналған храм салынды. Хатор Мискар храмы кең көлемді қазба жұмыстарының нәтижесінде кеңінен танымал, тіпті оның қалдықтары нашар сақталған болса да. Қасиетті орынның ортасынан археологтар б.з.д. 100 жылға шамамен жататын құрбандық алаты тауып алды. Тунис үкіметі 2012 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне түрлі исламға дейінгі ескерткіштерді қосу жөніндегі ұсынысына бұл жерді де қосты.

Траян форумы

Бұл тікбұрышты тас төселген жиналыс алаңы шамамен 116 жылы Траян тұсында, жергілікті элита мүшелеріне римдік азаматтық құқық берілген кезде римдіктердің форумы ретінде салынған. (Жергілікті тұрғындардың өз форумы оңтүстік-батысқа қарай 50 метр қашықтықта орналасқан.) Алаңты портик айналдыра қоршап тұр, ал оңтүстік жағында әлі де әсем әрі жақсы сақталған Траян аркасы биіктей созылып тұр.

Үлкен моншақтар

Ұлы моншалар Солтүстік Африкадағы осындай нысандардың арасында ең жақсы сақталғандарының бірі. Фригидарий қабырғалары 15 метрге дейін көтеріледі. Бұл ғимарат шамамен 200 жылы салынды және капительдерінде шығыс өсімдіктерімен, ал едені әдемі мозаикамен безендірілген.

Scholia Juvenum (жас шаяндар)

200 жыл шамасында салынған бұл ғимарат комплексі "жастар ұйымының" немесе Бауырластықтың бас қосып отыратын жері болды. Бұл жас жігіттерден құралған, белгілі бір әскери құрам сияқты ұйым еді, олардың міндеттеріне қауіпсіздікті сақтау және, әсіресе, салық жинау кіретін. Мактардағы ұйымға шамамен 70 мүше кірген, және басқа римдік провинциялық қалаларындағыдай, ол уақытша маңызды рөл атқарды. Қатаң басқарылатын ұйымға мүше болу – жоғары әскери қызметке қабылданғанын алғышарты болды. Мектеп бағдарламасына әскери жаттығулар мен спорттан өзге, қаржы, саясат және мәдениет сияқты пәндер де кірді. Бауырластық уақыт өте келе ықпалдылығын арттырды, себебі провинциялық қалалардың бай азаматтары оны орталық үкіметтің билігіне қарсы тұру үшін пайдаланды. 238 жылы император Гордиан I өзі де осы ұйымға қосылды. Император Диоклетиан мектепті жаңартты. Христиандық дәуірде бастапқы ғимарат, Базилика деп аталған, шіркеу ретінде пайдаланылды, ал жанындағы некропольден алынған пуникалық саркофаг алтарь ретінде қолданылды.