Кіріспе

Венгр тіліндегі есім сөздер тобына шолу. Бұл бет венгр грамматикасындағы есім сөздер тобы туралы.

Синтаксисі

Есімдік сөз тіркесіндегі элементтердің реті анықтауыш, сын есім, есімдік тәртібінде болады.

Грамматикалық белгі

Бірнеше маңызды ерекшеліктерден басқа, венгр тілінде грамматикалық түрде жыныс категориясы немесе жанды және жансыз арасындағы грамматикалық айырма жоқ.

Көрініспен көпшелік аяқталулары мен омонимиясы

Кейбір сөздердің соңында k әрпі кездеседі, сондықтан олар көпше болып көрінуі мүмкін. Мысалға, emlék ("естелік"), farok ("құйрық"), köldök ("көбелек"), könyök ("шынтақ"), sarok ("бұрыш" / "өкше"), pocok ("елік"), püspök ("епископ"), érsek ("архиепископ"), szemöldök ("қабау"), zsák ("қап") және т.б. Бұрын соқыр тышқанның аты vakondok болған, бірақ бұл форма көпше мағынаға ие болды және қазіргі кезде көбінесе vakond деп аталады. Бір сөздің жекеше және көпше түрі арасында гомонимия кездесуі мүмкін. Мысалдар:

Омонимді сөз | Жекешедегі мағынасы | Көпшедегі мағынасы және түсіндірмесі
---|---|---
farok | "құйрық" | "жамбас", "мүжік" | far + ‑ok (көпшеде жиі қолданылмайды)
pacák | "адам" | "дақтар", "шешілген жерлер" | paca + ‑k (жалғаулардың алдындағы а/е/о/ө дыбыстарының ұзаруына қатысты)
telek | "жер учаскесі" | "қыстар" | tél + ‑ek (дауысты дыбыстардың қысқаруына қатысты)

"Сізге" арналған нысандар

Те (көпше түрі – ti), бейресми қолданылатындықтан, екінші жаққа қатысты әдепті сөздер – ön (көпше түрі – önök) және maga (көпше түрі – maguk) бар. Ön – ресми және сырттай қарым-қатынас үшін қолданылады, maga – жеке және тіпті жақын, бірақ кейбір адамдар оны дөрекілік ретінде қарастырады. (Ескі кездерде қолданылған «сіз» деген сөздің kend түрі бар, ол бүгінге дейін ауылдық жерлерде қолданылады.) Толығырақ: Венгр тіліндегі «сіз» және «сен» айырмашылығына қараңыз. Әдепті екінші жаққа қатысты ön және maga сөздері үшін үшінші жаққа тән грамматикалық формалар қолданылады, мысалы, етістіктер мен меншік жалғауларында. Мысалы, те kérsz (екінші жақ, бейресми), ал ön kér немесе maga kér (екінші жақ, ресми), дәл өкініштің үшінші жақтағы ő kér сияқты.

Жеке емес пайдалану

Венгр тілінде жекеше немесе жалпылама сілтеу үшін арнайы жалғаулы есімдік жоқ (мысалы, ағылшын тіліндегі "one"), бірақ оны білдірудің екі тәсілі бар: 3-ші жақ көпше сан (мысалы, ағылшын тіліндегі "they"), мысалы, Azt mondják, hogy a lány bolond. ("Олар қыздың ақыл-есі дұрыс емес дейді.") "Az ember" тіркесі (сөздік мағынасы "адам"), мысалы, Az ember nem is gondolna rá. ("Адам осылай ойламас еді.")

Мақалалар

Венгр тілінде анықталған және анықталмаған артикльдер бар. Анықталған артикль, "a", дауысты әрпінің алдында "az" болып өзгереді. Анықталмаған артикль – "egy" [соңғы әрпі созылып айтылады], яғни "бір" санын білдіретін сөздің әлсіз айтылатын түрі. Артикльдер өзгермейді (яғни, сан, жағдай және т.б. бойынша өзгеріске ұшырамайды).

Айқын мағыналы сөзді қолданудағы айырмашылықтар

"a(z)" анықтамалы мақаласы ағылшын тілінен гөрі жиі қолданылады, мысалы, жалпылама мәлімдемелерде, тіпті сан есімдердің алдында да, мысалы, A szerelem csodálatos ("Махаббат ғажайып"), және көпше есімдермен, мысалы, A kiskutyák aranyosak ("Көжектер сүйкімді"). Соңғы сөйлемнің екі мағынасы болуы мүмкін: нақты бір итке немесе жалпылама көжектерге қатысты. Дегенмен, жартылай нақты мағынада (ағылшын тілінде "кейбір" сөзін қоюға болатын жағдайда) мажар тілінде мақала қолданылмайды, мысалы, Ceruzákat tett az asztalra ("Ол [кейбір] қарындаштарды үстелге қойды"). "A(z)" мерекелердің алдында, жақын арада немесе өткен оқиға туралы айтылғанда қолданылады ("Рождествоны туыстармен өткіземіз"), сондай-ақ компаниялар туралы айтылғанда ("Кока-Кола компаниясында жұмыс істейді"). "A(z)" айлар мен апта күндерінің атаулары алдында жалпылама мағынада қолданылады (Kedvenc hónapom a május, kedvenc napom a szombat "Менің сүйікті айым мамыр, сүйікті күнім сенбі"). Алайда, ағымдағы ай немесе күн туралы айтылғанда, *van/volt/lesz* етістіктерімен бірге қолданылмайды (Aznap szombat volt "Сол күні сенбі болды", Holnap már május van "Ертең мамыр"). Бұл мақала *ez/az* сөздерінен кейін де анықтауыш ретінде қолданылады ("бұл, сол"), мысалы ez a szék ("осы орындық"), сондай-ақ (көбінесе) иелік сөздерінен бұрын (az asztalom немесе az én asztalom "менің үстелім").

Көрсеткіш анықтауыштар

Демонстративтік анықтауыштар (көбінесе ағылшын тілінде қате түрде демонстративтік сын есімдер деп аталады) ez a/ez az ("осы") және az a/az az ("сол").

Сөздің аяқталуы мен жұрнақ түрлері

Бірнеше жалғаулар (c, cs, dzs, sz, z, s, zs, j, ny, ty, gy, h, яғни, аффрикаттар, спиранттар, жіңішкеленген дыбыстар және h) бірлік және көпше түрінде де j-сыз нұсқаны ғана қабылдайды, бұл жоғарыдағы кестелерде көрсетілген. Ал, әрқашан j нұсқасын қабылдайтын сөздер өте аз: тек f немесе ch-қа бітіпті сөздер. Басқа жалғаулар үшін нақты ережелер жоқ (сондықтан оларды бірінен соң бірін жаттау керек), бірақ белгілі бір заңдылықтар бар. Ұзын дауысы немесе соңғы дауыстан бұрын келген басқа дауыссыз сөздер көбінесе j нұсқасын қабылдайды, сондай-ақ халықаралық сөздер де (мысалы, programja, oxigénje, fesztiválja – «оның бағдарламасы, оттегі, фестивалі»). Дауысты жою және дауысты қысқарту түбірлері әрқашан j-сыз нұсқаны қолданады, дәл a жалғаулы дауысын байланыстыратын сөздер сияқты (мысалы, házat, házak – «үй»: háza – «оның үйі»). v, l, r, m, g, k жалғаулары көбінесе j-сыз нұсқаны қабылдайды (мысалы, gyereke, asztala – «оның баласы, үстелі»), бірақ олардың аз бөлігі де қабылдайды (мысалы, hangja, diákja – «оның дауысы, оқушысы», бірақ тағы könyve, száma – «оның кітабы, саны»). n, p, t-ға бітіпті сөздер үшін заңдылықтар шамамен бірдей, бірақ үлкен айырмашылықтар бар. Дегенмен, at/et (жүлек) жалғауы бар сөздер көбінесе j-сыз нұсқаны қабылдайды. b, d-ға бітіпті сөздердің көпшілігі j жұрнағын қолданады (мысалы, darabja, családja – «оның бөлігі, отбасы», бірақ lába, térde – «оның аяғы, тізесі»).

Екі зат есімді иеленуші құрылым

Екі зат есімді иеленуші құрылымның екі мүмкін түрі бар. Екеуінде де иеленетін зат есім 3-ші тұлғаға иелік жалғауымен ауысады. Иеленуші – жалғаусыз зат есім, мысалы, István lakása (“Истванның пәтері”). Иеленуші – nak/nek жалғауы бар зат есім, ал иеленетін зат есімнің алдында a/az тұрады, мысалы, Istvánnak a lakása (“Истванның пәтері”). Бірінші форма әдеттегісі, ал екіншісі иеленушіге назар аудару немесе мағынаны нақтылау үшін қолданылады. Бұл сондай-ақ иеленушіні сөйлем ішінде жылжытуға мүмкіндік береді, мысалы, Ennek a lakásnak sehogy se találom a kulcsát (“Мен бұл пәтердің кілтін ешқандай жолмен таба алмаймын”). Көңіл бөлiңiз, sehogy se találom (“Мен таба алмаймын”) иеленуші құрылымның бөліктерінің арасында орналасқан. Егер 3-ші тұлға көпше сөздің иеленушісі лексикалық сөз болса, есімдік емес (яғни, көпшелік оған қосылса), иелену 3-ші тұлға жекеше сияқты белгіленеді: a szülők lakása (szülők lakásuk емес) (“ата-ананың пәтері”). Басқаша айтқанда, 3-ші тұлға көпше сөздің көпшелігі тек бір рет көрсетіледі: иеленушіде (лексикалық сөздер үшін) немесе иеленуде (есімдіктер үшін), мысалы, az ő lakásuk (жоғарыда).

Терминологияға қатысты ескерту

Грамматикалық кейстер ұғымы алғаш рет біріктірілген тілдер – ежелгі грек және латын грамматикасын сипаттауда қолданылған. Ғасырлар бойы терминология басқа тілдерді де сипаттау үшін қолданылды, олардың грамматикалық құрылымы үнді-еуропа тілдерінен мүлдем өзгеше. Кейбір тіл білімі мамандары бұл ұғымның агглютинативті тілдерге толыққанды сәйкес келмейтінін айтады. Венгр грамматикасын сипаттау үшін "кейстер" парадигмасы мен терминологиясын қолданудың орнына, олар "(кейс) жұрнақтары" және "жалғаулар" терминдерін қолдануды ұсынады. Осы пікірлерге қарамастан, қазіргі уақытта "кейс" термині венгр тіл білімі мамандарының көпшілігі тарапынан қолданылады. Венгр тілінің қазіргі генеративтік тіл білімі грамматикасына сәйкес, жалғаудың кейс болуының шарты – сол жалғаумен жасалған сөз етістіктің міндетті толықтығы болып табылуы. Бұл айырмашылық көбінесе тіл үйренушілер үшін маңызды емес. Дегенмен, тек нақты кейстер ғана сөздің басқа жұрнақтарынан (мысалы, көпше жұрнағы немесе меншік жұрнағы) кейін келе алатынын және басқа есімдік жалғаулар тек түбірге қосыла алатынын білу пайдалы. Мысалы, lakás om mal бар ("Менің пәтеріммен"), бірақ *lakás om ostul дұрыс емес.

Істің аяқталуы

+лакás пәтер Жалғаудың мағынасыМысалМағынасыМысалдың атауыsubjectлакásпәтер (тақырып ретінде)Nominative case от/( at)/ et/ öt/ tdirect objectлакástпәтер (тақырып ретінде)Accusative case нак/ некindirect objectлакásнақпәтергеDative case вал/ вел (Ассимиляция)пенлакásсалпәтерменInstrumental comitative case ертүңін, мақсаты үшінлакásертпәтер үшінCausal final case ва/ ве (Ассимиляция)қалакásсапәтерге айналуTranslative case иғасқөлемге дейін, дейінлакásиғаспәтерге дейінTerminative case кентретінде, қатысындалакásкентпәтер ретінде, пәтер сияқтыEssive formal case ул/ үлжолымен (сирек)лакásұлпәтер арқылыEssive modal case бан/ бенішінделакásбанішінде пәтердеInessive case он/ ен/ өн/ нонүстінделакáсонпәтердің үстіндеSuperessive case нál/ нелжанында, қасындалакásнáлпәтердің жанында/қасындаAdessive case ба/ беішінелакásбапәтергеIllative case ра/ реүстінелакásрапәтергеSublative case хоз/ хез/ хөztпәтергеAllative case бол/ бөлоутылакásболпәтерденElative case рол/ рөлүстінен, туралылакásролпәтерден туралы/пәтерге қатыстыDelative case тол/ төлден, алыс лакáстóлпәтерден алысAblative case

Ассимиляция вал/ вел және ва/ ве жұмыстарымен жұмыс істейді: егер ол v емес басқа дамыл болса, бұл жалғаулардың бастапқы дыбысы алдыңғы дыбысқа өзгереді, мысалы, лакás + вал лакásсал болады. (Көлемнің соңында немесе v әріптерінде өзгеріс жоқ, мысалы, sáv·val "жолмен", hajó·val "кемемен".)

Айыптаушы жұрнақ

L, r, j, ly, n, ny, s, sz, z және zs әріптерінен кейін, accusativ жұрнағы көбінесе есімге тікелей қосылады, байланыс дауыстысын қолданбайды, мысалы, lakást. Басқа дауыссыздар үшін байланыс дауыстысы қолданылады. l, r, j, ly, n, ny, s, sz, z, zsasztalt, embert, bajt, súlyt, telefont, lányt, lakást, buszt, pénzt, rizst сияқты. Басқа дауыссыздар (b, c, cs, d, dz, dzs, f, g, gy, h, k, m, p, t, ty, v) – darabot, lábat, ebet, köbötpadot, holdat, ebédet, ködöt т.б.

Белгісіз айыптау

Аккузативті бірінші және екінші тұлғалы иелік жұрнақтарынан кейін (әсіресе жекеше түрінде) t жұрнағысыз білдіруге болады. Мысалы:
Látom a kalapod. немесе Látom a kalapodat. "Мен сіздің шапағыңызды көремін." Látod a kalapom. немесе Látod a kalapomat. "Сен менің шапағымды көресің." Айыптаушы жеке есімдер engem ("мені") және téged ("сені") де t жұрнағысыз қолданылады (engemet және tégedet сирек кездеседі). Аккузативтің белгісіз қалуының үшінші жағдайы – инфинитив, мысалы, Szeretek kirándulni ("Мен жаяу саяхаттауды жақсы көремін", сөзбе-сөз "Мен жаяу саяхаттауға ұнаймын"). (Егер осы мағына туынды есіммен берілсе, онда аккузатив t жұрнағымен келеді: Szeretem a kirándulást.)

-on/-en/-ön/-n белгісімен сабағы

On/en/ön/n үшін дауыстыны қысқарту негізі номинативті түбірді пайдаланады, мысалы, héten, бірақ басқа типтер (дауыстыны түсіру және v түбірлер) көлбеу түбірді пайдаланады, мысалы, dolgon, tavon, жоғарыда көрсетілгендей. Сондай-ақ, а жалғаулы дауысты есімдер a орнына o жалғаулы дауыстысын қолданады, мысалы, házon ("үйге"). Жоғарыда айтылғандай, он ("он") және húsz ("жиырма") сандарынан құрама сандар жасалғанда, мысалы, tizenegy ("он бір"), huszonegy ("жиырма бір"), осы дауыстыны қысқарту негіздері көлбеу түбірді пайдаланады.

-an/-en-ді -on/-en/-ön/-n-ден ажырату

Сандар мен сын есімдермен қолданылатын an/en жұрнағын жоғарыда аталған on/en/ön/n жұрнағымен шатастырмау керек. Олардың дауыстысы тек a немесе e болуы тиіс, тіпті әдетте o немесе ö қолданылатын сөздерде де: мысалы, ötön (бес саны) және öten (бес саны), haton және hatan (соңғы түрі үшін – Сандарды білдіру өрнектеріне қараңыз).

Есімдік жұрнақтарының реті

Бір зат есім жұрнағынан артық кездессе, көптік жұрнағы бірінші болады (әдетте -k, бірақ иелік жалғауымен бірге -i). Одан кейін иелік жұрнағы, сосын жай жалғауы келеді.

Көрсеткіш сын есімдер

Көрсеткіш есімдіктер ez ("бұл") және az ("сол"). Олар барлық жағдай жұрнақтарын қабылдай алады. Көптеген жұрнақтарда дыбыстық ассимиляция орын алады.