Кіріспе

Адам мінез-құлқының теориясы

Қос мұрагерлік теориясы (ҚМТ), сондай-ақ ген-мәдениет коэволюциясы немесе биомәдени эволюция деп те аталады, 1960-шы жылдардың басынан 1980-шы жылдарға дейін адам мінез-құлқының екі түрлі және өзара әрекеттесетін эволюциялық процестердің нәтижесі екенін түсіндіру үшін әзірленді: генетикалық эволюция және мәдени эволюция. Гендер мен мәдениет үнемі кері байланыс циклында өзара әрекеттеседі: гендердегі өзгерістер мәдениеттегі өзгерістерге әкелуі мүмкін, бұл кейін генетикалық таңдауға әсер етеді, және керісінше. Теорияның басты қағидаларының бірі – мәдениеттің ішінара Дарвиннің таңдау процесі арқылы дамуы, оны қос мұрагерлік теориясының жақтастары генетикалық эволюцияға ұқсас сипаттайды. Осы контексте «мәдениет» – «әлеуметтік оқыту арқылы меңгерілген мінез-құлық» деп анықталады, ал «әлеуметтік оқыту» – басқаларда байқалған мінез-құлықтарды көшіру немесе басқалардың үйретуі арқылы мінез-құлықтарды қабылдау. Бұл саланың көптеген модельдеулері алғашқы динамикаға (көшіруге) негізделген, бірақ оны оқытуға да қолдануға болады. Әлеуметтік оқыту ең қарапайым түрінде үлгіден (мінез-құлық таныс адамнан) соқыр көшіруді қамтиды, бірақ оның көптеген мүмкін болатын бұрмалаушылықтары бар екені түсініледі, соның ішінде сәттілікке бұрмалаушылық (жақсырақ деп саналатындардан көшіру), мәртебелік бұрмалаушылық (жоғары мәртебелілерден көшіру), гомофилия (өзімізге ең ұқсас адамдардан көшіру), конформистік бұрмалаушылық (көптеген адамдар орындайтын мінез-құлықты артық көшіру) және т.б. Әлеуметтік оқытуды түсіну – үлгілерді қайталау жүйесі, ал әртүрлі әлеуметтік оқыту арқылы алынған мәдени варианттардың әртүрлі өмір сүру деңгейлері бар екенін түсіну, бұл анықтама бойынша эволюциялық құрылымды құрайды: мәдени эволюция. Генетикалық эволюция салыстырмалы түрде жақсы түсінілгендіктен, ҚМТ көбінесе мәдени эволюцияны және мәдени эволюция мен генетикалық эволюция арасындағы өзара әрекеттестікті зерттейді.

Теориялық негіз

ДИТ генетикалық және мәдени эволюция Homo sapiens эволюциясында өзара әрекеттескенін айтады. ДИТ генотиптердің табиғи іріктелуінің адам мінез-құлқы эволюциясының маңызды бөлігі екенін және мәдени ерекшеліктер генетикалық қажеттіліктермен шектелуі мүмкін екенін мойындайды. Алайда, ДИТ генетикалық эволюцияның адамзатқа мәдени эволюцияның дербес эволюциялық процесін сыйлағанын да мойындайды. ДИТ үш негізгі тұжырымды ұсынады:

Мәдениеттік мүмкіндіктер - бейімделу

Адамның мәдениетті сақтау және тарату қабілеті генетикалық тұрғыдан дамыған психологиялық механизмдердің нәтижесінде пайда болды. Бұл, адам тектерінің эволюциясы барысында, жинақы мәдени эволюцияға алып келетін әлеуметтік оқынудың бір түрі эволюциялық тұрғыдан тиімді болғанын көрсетеді.

Мәдениеттің дамуы

Әлеуметтік оқыту процестері мәдени эволюцияға алып келеді. Мәдени ерекшеліктер генетикалық ерекшеліктерден өзгеше жолмен таратылады, демек, мінез-құлықтың өзгеруіне халық деңгейінде әсер етеді.

Гены мен мәдениеттің бір мезгілде дамуы

Мәдени ерекшеліктер генетикалық таңдаудың жүзеге асырылатын әлеуметтік және физикалық ортасын өзгертеді. Мысалы, егіншілік пен мал шаруашылығының мәдени қабылдануы адамдарда сәйкесінше крахмал мен лактозаны сіңіру қабілеттері үшін генетикалық таңдауға алып келді. Тағы бір мысал ретінде, мәдениет пайдалы болғаннан кейін, генетикалық таңдау мәдени ақпаратты сақтайтын және жеткізетін танымдық құрылымның жетілдірілуіне себеп болған болуы мүмкін. Бұл жетілдіру мәдениетті сақтау жолына және оның таралуын басқаратын қағидаларға әсер еткен болуы мүмкін. Сонымен қатар, DIT белгілі бір жағдайларда мәдени эволюция генетикалық тұрғыдан зиянды қасиеттерді іріктеуге қабілетті екенін болжайды. Бұған мысал ретінде өнеркәсіптік қоғамдардағы туу көрсеткішінің төмендеуін сипаттайтын демографиялық өтуді келтіруге болады. Екі мұрагерлік теориясы бойынша, демографиялық өту престиждік бейімділіктің салдары болуы мүмкін, яғни өнеркәсіптік қоғамдарда көбірек беделге ие болу үшін бала туудан бас тартатын адамдар мәдени үлгі ретінде таңдалуы мүмкін.

Мәдениетке көзқарас

Адамдар "мәдениет" сөзін әртүрлі құбылыстардың кең ауқымын сипаттау үшін пайдаланған. ДТ-де "мәдениет" терминінің мағынасын анықтайтын анықтама:

Мәдениетке қатысты осы көзқарас, мәдениетті қалай туғызатыны мен сақтайтынына баса назар аудару арқылы халықтық ойлауды күшейтеді. Бұл мәдениетті жеке тұлғалардың динамикалық қасиеті ретінде қарастырады, ал мәдениетті жеке адамдардың сәйкес болуы тиіс жоғары ұйымдық құрылым ретінде қарастыруға қарама-қарсы келеді. Осы көзқарастың басты артықшылығы – ол жеке деңгейдегі процестерді халық деңгейіндегі нәтижелермен байланыстырады.

Мәдени эволюцияға генетикалық әсер

Гендер психологиялық бейімділіктер арқылы мәдени эволюцияға әсер етеді. Адам миының қалыптасуы үшін қажетті ақпараттың көп бөлігі гендерде кодталған. Гендер мидың құрылымын, демек, мәдениетті қабылдау және сақтау қабілетін шектейді. Гендер сонымен қатар адамдарға белгілі бір таратуға қатысты ықпал ету түрлерін (төменде сипатталғандай) сыйлай алады.

Басқарылатын ауытқу

Мәдени ерекшеліктер жеке тұлғаның оқуы арқылы халық ішінде пайда болуы мүмкін. Бір адам жаңа ерекшелікті үйренгеннен кейін, оны халықтың басқа мүшелеріне таратуға болады. Басқарылатын өзгеріс процесі қандай мәдени варианттардың оқылатынын анықтайтын бейімделу стандартына тәуелді.

Бейтарап берілу

Мәдени ерекшеліктердің жеке адамдар арасында таралуының әртүрлі жолдарын түсіну 1970 жылдардан бері DIT зерттеулерінің маңызды бөлігі болып келді. Таралымдағы бұрмалаушылықтар мәдени таралым процесінде кейбір мәдени түрлері басқаларына қарағанда артықшылыққа ие болғанда пайда болады. Бойд және Ричерсон (1985)

Мазмұндық ауытқу

Мазмұндық бұрылыстар мәдени нұсқаның мазмұнының кейбір аспектілері оны қабылдау ықтималдығын арттыратын жағдайлардан туындайды. Мазмұндық бұрылыстар генетикалық бейімділіктерден, қалыптасқан мәдени ерекшеліктерден немесе олардың үйлесімінен пайда болуы мүмкін. Мысалы, тағамдық қалаулар қантты немесе майлы тағамдарға деген генетикалық бейімділіктен және әлеуметтік ортада үйренген тамақтану әдеттерінен және тыйымдарынан туындауы мүмкін. "Престиждік бұрылыс" – адамдардың жоғары мәртебелі деп саналатын мәдени үлгілерді көбірек еліктеуі. Мәртебенің өлшемі – басқа адамдардың әлеуетті мәдени үлгіге көрсеткен құрметінің деңгейі болуы мүмкін. "Дағдылық бұрылыс" – адамдар үйренген дағдыны орындау кезінде әртүрлі мәдени үлгілерді тікелей бақылап, сол дағдыда жақсы нәтиже көрсететін үлгілерді еліктеуге бейімделгенде пайда болады. "Сәттілік бұрылысы" – адамдардың жалпы сәтті деп санайтын мәдени үлгілерді еліктеуінен туындайды (дағдылық бұрылысындағыдай нақты дағдыдағы сәттіліктен өзгеше). "Ұқсастық бұрылысы" – адамдардың белгілі бір қасиеттері бойынша өзіне ұқсас деп саналатын мәдени үлгілерді еліктеуге бейімделген кезде пайда болады.

Жиілікке тәуелді ауытқулар

Жиілікке тәуелді қиылыстар адамның халық арасындағы қабылдауына байланысты нақты мәдени варианттарды таңдауға бейімделген кезде пайда болады. Жиілікке тәуелді ең көп зерттелген қиылыс – "қалыптасуға ұмтылу". Қалыптасуға ұмтылу қиылыстары адамдар халықтағы орташа немесе ең көп кездесетін мәдени вариантты көшіруге тырысқанда пайда болады. Жиілікке байланысты тағы бір мүмкін қиылыс – "сирек кездесетінге ұмтылу". Сирек кездесетінге ұмтылу қиылысы адамдар халық арасында аз таралған мәдени варианттарды таңдағанда пайда болады. Сирек кездесетінге ұмтылу кейде "қалыптаспаушылық" немесе "қалыптасуға қарсы" қиылыс деп те аталады.

Әлеуметтік оқыту және жиынтық мәдени эволюция

DIT-те мәдениеттің дамуы әлеуметтік оқытудың дамуына байланысты. Аналитикалық модельдер әлеуметтік оқытудың эволюциялық тұрғыдан тиімді болатынын көрсетеді, егер қоршаған орта генетикалық мұрагерлік өзгерістерді қадағалай алмайтын деңгейде жиі өзгерсе, бірақ жеке оқытудан артық тиімді болатындай жылдамдықпен емес. Қоршаған ортаның өте аз өзгеруі болған жағдайда, әлеуметтік оқыту қажет емес, себебі гендер өзгерістерге жеткілікті түрде бейімделе алады, ал туа біткен мінез-құлық тұрақты ортамен сәтті қарым-қатынас жасай алады. Қоршаған орта тез өзгеріп жатқан жағдайда мәдени оқыту тиімсіз болады, өйткені бұрынғы буынның білгендері қазір ескіріп, өзгерген ортада ешқандай пайда бермейді, сондықтан жеке оқыту тиімдірек. Мәдени оқыту тек орташа деңгейде өзгеріп жатқан ортада пайдалы, себебі әр ұрпақ көбінесе бірдей ортамен өмір сүреді, бірақ гендердің қоршаған ортадағы өзгерістерге бейімделуіне жеткілікті уақыт болмайды. Бойд пен Ричерсон жинақталған мәдениеттің эволюциясы байқау арқылы оқытуға тәуелді екенін және басқа түрлерде сирек кездесетінін айтады, себебі ол популяцияда аз болғанда тиімсіз. Олар плейстоценде болған қоршаған ортаның өзгерістері қажетті жағдайларды жасаған болуы мүмкін деп болжайды. Майкл Томаселло жинақталған мәдени эволюция адамдар басқаларды саналы тіршілік иелері ретінде түсінуге қабілетті танымдық құрылымды дамытқаннан бастау алған «рачеттік эффектінің» нәтижесі екенін айтады. Сонымен қатар, Томаселло 1980-ші жылдары адамдар мен ең үлкен маймылдардағы байқау арқылы оқыту механизмдері арасындағы айырмашылықтарды атап көрсетті, бұл үлкен маймылдардың дәстүрлері мен адам мәдениетінің түрлері арасындағы байқалатын айырмашылықты түсіндіруге көмектеседі (Эмуляция (байқаулық оқыту) қараңыз).

Мәдени топтарды таңдау

Группалық іріктеу генетикалық эволюцияда болмайтын немесе маңызсыз деп есептелсе де, DIT мәдени мұраның ерекшелігіне байланысты мәдени эволюцияда маңызды күш болуы мүмкін деп болжайды. Группалық іріктеу мәдени эволюцияда орын алады, себебі конформистік бейімділіктер жаңа мәдени белгілердің халық арасында таралуын қиындатады (жоғарыдағы таралу бейімділіктері бөлімін қараңыз). Конформистік бейімділік сондай-ақ топтар арасындағы айырмашылықты сақтауға көмектеседі. Бұл екі қасиет генетикалық берілісте сирек кездеседі және группалық іріктеудің жұмыс істеуі үшін қажет. Кавалли Сфорца мен Фельдманның бұрынғы моделіне сүйене отырып, Бойд пен Ричерсон конформистік бейімділіктердің әлеуметтік оқыту арқылы белгілер тараған кезде шамалы болғанын көрсетеді, яғни группалық іріктеу мәдени эволюцияда кең таралған. Жаңа Гвинеядағы шағын топтарды талдау мәдени группалық іріктеудің әлеуметтік құрылымның баяу өзгеріп отыратын аспектілерін түсіндіруге жарамды екенін, бірақ жылдам өзгеріп отыратын сән-әуездерді түсіндіруге келмейтінін көрсетеді. Мәдени эволюцияның топаралық әртүрлілікті сақтау қабілеті мәдени филогенетиканы зерттеуге мүмкіндік береді.

Тарихи дамуы

1876 жылы Фридрих Энгельс «Адамға айналу жолында еңбектің ролі» атты қолжазба жазды, ол DIH-ның негізін қалаушы құжаты ретінде танылды; гендік-мәдени коэволюцияға қатысты алғашқы көзқарас Энгельспен дамытылды, кейін антропологтар оны жетілдірді. Стивен Джей Гулд оны «гендік-мәдени коэволюцияға қатысты тоғызыншы ғасырдың ең жақсы мысалы» деп сипаттады. Адам мәдениеттерінің генетикалық эволюция сияқты эволюциялық процестен өтетіні туралы идея да Дарвинге дейін жетеді. 1960 жылдары Дональд Т. Кэмпбелл эволюциялық теорияның принциптерін мәдениеттердің эволюциясына бейімдеген алғашқы теориялық еңбектердің бірін жариялады. 1976 жылы мәдени эволюциялық теорияның екі маңызды жетістігі DIT-ке негіз салды. Осы жылы Ричард Докинстің «Өзімшіл ген» атты еңбегі мәдени эволюция туралы идеяларды кең аудиторияға таныстырды. Бұл кітап барлық уақыттағы ең көп сатылған ғылыми кітаптардың бірі болғанымен, математикалық дәлдігінің жетіспеуіне байланысты DIT-тің дамуына аз әсер етті. Сондай-ақ 1976 жылы генетиктер Маркус Фельдман мен Луиджи Лука Кавалли Сфорца гендер мен мәдениеттің коэволюциясының алғашқы динамикалық модельдерін жариялады. Бұл модельдер 1980 жылдары жарық көрген үш маңызды кітаптың жариялануымен басталған DIT бойынша келешек зерттеулердің негізін құрады. Біріншісі – Чарльз Ламсден мен Э.О. Уилсонның «Гендер, сана және мәдениет» атты еңбегі. Бұл кітапта генетикалық эволюцияның мәдени белгілерді таңдауға қалай ықпал ететіні және мәдени белгілердің генетикалық эволюцияның қарқынына қалай әсер ететіні туралы математикалық модельдер сериясы баяндалған. Бұл гендер мен мәдениеттің қалай коэволюцияға түсуі мүмкін екенін сипаттаған алғашқы жарияланған кітап болғанымен, DIT-тің одан әрі дамуына салыстырмалы түрде аз әсер етті. Кейбір сыншылар олардың модельдері мәдени механизмдер есебінен генетикалық механизмдерге тым көп тәуелді деп санайды. Вильсонның әлеуметтік-биологиялық теорияларын қоршаған даулар да осы кітаптың ұзақ мерзімді әсерін азайтуы мүмкін.

Қазіргі және болашақ зерттеулер

1985 жылғы кітабында Бойд пен Ричерсон болашақ DIT зерттеулерінің бағдарламасын белгілеп берді. Бұл бағдарлама, төменде сипатталғандай, теориялық модельдерді де, эмпирикалық зерттеулерді де дамытуды қажет етті. DIT соңғы екі онжылдықта теориялық модельдердің бай дәстүрін құрды. Дегенмен, осымен салыстырылатын эмпирикалық жұмыс жеткіліксіз болды. 2006 жылғы сұхбатта Гарвард биологы Э.О.Уилсон DIT-ке көрсетілген назардың аздығына наразылық білдірді: Кевин Лаланд пен Джиллиан Рут Браун бұл назардың жетіспеуін DIT-тің формалды модельдеуге тым көп сүйенуімен байланыстырады. Экономист Герберт Гинтис бұл сынға келіспейді, эмпирикалық жұмыстарды, сондай-ақ мінез-экономикасының әдістерін қолданатын соңғы жұмыстарды мысалға келтіреді. Бұл мінез-экономикалық әдістер зертханалық жағдайда мәдени эволюциялық модельдердің болжамдарын тексеруге, сондай-ақ кішкентай ауқымды он бес қоғамдағы ынтымақтастық арасындағы айырмашылықтарды зерттеуге бейімделді. DIT-тің мақсаттарының бірі – адам мәдени ерекшеліктерінің таралуын түсіндіру болғандықтан, этнографиялық және этнологиялық әдістер DIT-тен туындаған гипотезаларды тексеру үшін де пайдалы болуы мүмкін. Дәстүрлі этнологиялық зерттеулердің нәтижелері DIT аргументтерін қолдау үшін пайдаланылғанмен, қазірге дейін осы гипотезаларды нақты тексеруге арналған этнографиялық далалық жұмыстар аз болды. Герб Гинтис DIT-ті экономика, биология, антропология, социология, психология және саяси ғылымдарды қоса алғанда, мінез-құлық ғылымдарын біріктіру әлеуеті бар екі маңызды тұжырымдамалық теорияның бірі деп атады. Ол, DIT модельдері адам мұрагерлігінің генетикалық және мәдени компоненттерін қарастыратындықтан, адам мінез-құлқының түпкі себебін түсіндірудің ең жақсы жолы және осы ғылымдарды эволюциялық теориямен интеграциялаудың ең тиімді парадигмасы деп санайды. Адам мінез-құлқына қатысты бәсекелес эволюциялық перспективаларды қарастырған Лаланд пен Браун DIT-ті басқа эволюциялық перспективаларды бір теориялық тұғырдың астына біріктіруге ең лайықты кандидат деп есептейді.

Әлеуметтану және мәдени антропология

Әлеуметтану мен мәдени антропологияның екі маңызды зерттеу тақырыбы – адам мәдениеттері мен мәдени айырмашылықтар. Бірақ, қос мұрагерлік теориясының (DIT) жақтастары, екі ғылым да мәдениетті адамның мінез-құлқына бағыт беретін өзгермейтін, жоғары ұйымдасқан нәрсе ретінде жиі қарастырады деп санайды. Мәдениеттер – үлкен топтағы адамдардың ортақ белгілерінің жиынтығымен сипатталады. DIT теориясының өкілдері, мұның жеке адамдар арасындағы мәдени ерекшеліктерді толыққанды түсіндірмейді деп есептейді. Керісінше, DIT адам мәдениетін жеке деңгейде модельдеп, мәдениетті халық деңгейіндегі динамикалық эволюциялық процестің нәтижесі деп қарастырады.

Адамның әлеуметтік-биологиясы және эволюциялық психология

Эволюциялық психологтар адам миының қалыптасуын зерттейді. Олар оны көптеген түрлі бағдарламалардан тұратын құрылым деп қарастырады, олар ақпаратты өңдейді, әрқайсысы табиғи іріктеу арқылы біздің аңшы-жинаушы ата-бабаларымыздың кездескен әртүрлі бейімделу мәселелерін шешу үшін арнайы болжамдар мен процедуралармен жабдықталған (мысалы, серік таңдау, аң аулау, жыртқыштардан сақтану, ынтымақтастық, агрессия қолдану). Осы дамыған бағдарламалар әлемнің және басқа адамдардың қалай жұмыс істейтіні туралы толы мазмұнды болжамдарды қамтиды. Идеялар бір санадан екінші санаға берілгенде, олар осы дамыған қорытынды жүйелер арқылы өзгереді (телефон арқылы хабар алмасу сияқты). Бірақ бұл өзгерістер көбінесе кездейсоқ болмайды. Дамыған бағдарламалар ақпаратты қосып не алып тастап, идеяларды "сезімді", есте қалған және назар аударатын етіп қайта қалыптастырады. Басқаша айтқанда, "мемдер" (идеялар) гендерге дәл келіп жатпайды. Гендер көбінесе көбейтілгенде адал түрде көшіріледі, ал идеялар көбінесе солай болмайды. Бұл идеялар гендер сияқты кейде ғана өзгереді дегенді білдірмейді. Идеялар бір санадан екінші санаға берілген сайын өзгереді, себебі жіберушінің хабары қабылдаушының дамыған қорытынды жүйелері арқылы түсіндіріледі. Дегенмен, кейбір жағдайларда идеяларды жеткізудің одан да тұрақтырақ және аз өзгерістерге ұшырайтын тәсілдері бар екенін атап өту пайдалы, мысалы, баспа өнімдерін жаппай тарату арқылы. Эволюциялық психология мен DIT арасында қақтығыс жоқ, бірақ эволюциялық психологтар көптеген DIT модельдеріндегі психология тым қарапайым деп санайды; дамыған бағдарламалардың бай қорытынды құрылымы "мазмұндық бейімділік" идеясымен толыққанды түсіндірілмейді. Олар сондай-ақ, DIT модельдерінің мәдени эволюцияға жатқызған кейбір құбылыстар – бұл "туындаған мәдениет" жағдайлары, яғни қоршаған ортаның белгілеріне жауап ретінде әртүрлі дамыған бағдарламалардың әртүрлі жерлерде іске қосылуы екенін айтады. Социобиологтар адамның мінез-құлқын қазіргі заманда немесе өткен ортада генетикалық сәйкестікті барынша арттыру арқылы түсіндіруге тырысады. Кейбір социобиологтар бейімделу қабілеті нашарлаған белгіні байқағанда, осы белгінің генетикалық сәйкестікті қалай арттыратынын анықтауға тырысады (мысалы, туысқандық таңдау арқылы немесе ерте эволюциялық орта туралы болжамдар арқылы). Ал, екі мұрагерлік теориясы бойынша, гендердегі табиғи іріктеуден басқа, генетикалық және мәдени процестердің әртүрлілігін қарастырады.

Адамның мінез-құлық экологиясы

Адамның мінез-құлық экологиясы (ХБЭ) мен ДИТ биологиялық ғылымдардағы экология мен эволюциялық биологияға ұқсас қарым-қатынаста болады. ХБЭ экологиялық процестерге, ал ДИТ тарихи процестерге көбірек назар аударады. Бір ерекшелігі – адамның мінез-құлық экологтары көбінесе мәдениетті белгілі бір ортада ең тиімді бейімделу нәтижесін тудыратын жүйе деп қарастырады. Бұл соның салдарынан, ұқсас орталарда ұқсас мінез-құлық дәстүрлері кездесуі керек деген тұжырымға әкеледі. Дегенмен, мұндай жағдай әрқашан орын алмайды. Африка мәдениеттерін зерттеу нәтижесінде, мәдени тарихтың жергілікті экологиялық жағдайларға қарағанда мәдени ерекшеліктерді дұрыс болжауы анықталды.

Меметика

Докинстің "Өзіндік ген" кітабында сипатталған мем идеясынан туындаған меметика, ДИТ сияқты, мәдениетті генетикалық берілуден өзгеше эволюциялық процесс ретінде қарастырады. Алайда, меметика мен ДИТ арасында бірнеше философиялық айырмашылықтар бар. Бір айырмашылық – меметика дискретті репликаторлардың (мемдер) таңдалу мүмкіндігіне баса назар береді, ал ДИТ репликатор емес және дискретті емес мәдени варианттардың берілуіне де мүмкіндік береді. ДИТ жиынтық бейімделу эволюциясы үшін репликаторлардың қажет екенін қабылдамайды. Сонымен қатар, ДИТ мәдени эволюция қабілетін қалыптастыруда генетикалық мұрагерлік рөліне көбірек мән береді. Бірақ, бәлкім, ең үлкен айырмашылық – академиялық тарихындағы ерекшелік. Меметика атауы академиялық ортаға қарағанда, көбінесе халық мәдениетінде кең таралған. Меметиканы сынаушылар оның эмпирикалық дәлелдермен негізделмегенін немесе тұжырымдамалық тұрғыдан дұрыс еместігін айтады және меметикалық зерттеу бағдарламасының сәтті болуына үміт бар ма деп күмәнданады. Ал меметика қолдаушылары көптеген мәдени ерекшеліктер дискретті екенін, ал мәдени мұраның көптеген қолданыстағы модельдері дискретті мәдени бірліктерді қабылдайтынын, демек, мемдерді қамтитынын көрсетеді.

Кемшіліктер мен сын-пікірлер

Психолог Лиан Габора ДИТ-ті сынады. Ол "қос мұрагерлік" терминін өзін-өзі құрастыру коды арқылы берілетін қасиеттерге (генетикалық эволюциядағыдай) ғана емес, сонымен қатар мұндай код арқылы берілмейтін қасиеттерге (мәдени эволюциядағыдай) қатысты қолданудың жаңылыстыратынын айтады, себебі мұндай екінші қолданыс мұрагерлік жүйенің математикалық құрылымды талап ететін алгоритмдік ерекшелігін көрсете алмайды. Мәдениетті Дарвиннің теориясымен түсіндіруге жасалған тыраштарға Ричард Левонтин, Найлс Элдредж және Стюарт Кауффман да сын айтқан.

Пікірлер

Смит, Э. А. 1999 жыл. Адам мінез-құлқының эволюциялық талдауындағы үш стиль. Л. Кронк, Н. Шагнон және В. Айронс (ред.) Адаптация және адам мінез-құлқы: антропологиялық перспектива. Нью-Йорк: Альдин де Грюйтер. Bentley, R. A., C. Lipo, H. D. G. Maschner және B. Marler 2007 жыл. Дарвинистік археология. Р. А. Бентли, Х. Д. Г. Машнер және С. Чиппендейл (ред.) Археологиялық теориялар жинағы. Ланхам (MD): AltaMira Press. McElreath, R. & Henrich, J. 2007 жыл. Мәдени эволюцияны модельдеу. Р. Дунбар және Л. Барретт (ред.) Эволюциялық психологияның Оксфорд қолжазбасы. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. McElreath, R. & Henrich, J. 2007 жыл. Екілік мұрагерлік теориясы: адамның мәдени қабілеттерінің эволюциясы және мәдени эволюция. Р. Дунбар және Л. Барретт (ред.) Эволюциялық психологияның Оксфорд қолжазбасы. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы.