Кіріспе
Латын тіліндегі "пропорционалды" деген мағына беретін сөз тіркесі.
Прората – бұл үстеу немесе сын есім, тең үлестерде немесе пропорционалды түрде деген мағынаны білдіреді. Бұл термин көптеген құқықтық және экономикалық контекстерде қолданылады. Кейбір ағылшын тілінің стильдік нұсқауларында ұсынылғандай, сын есім түрі үшін "pro rata" деп жазу жиі қолданылады. Американдық ағылшын тілінде бұл термин "prorated" немесе "pro rated" түрінде қалыптасқан.
Мысалдар
Уытты зиян тудыру немесе кемшілікті өнімге байланысты жауапкершілік көптеген өндірушілерге тиесілі болған жағдайда, азаматтық құқық бойынша жауапкершілік пропорционалды түрде бөлінеді. Заң және экономика салаларындағы мысалдар төменде келтірілген:
Серіктестік жауапкершілігі
Әрбір бірнеше серіктес "тек өз үлесіне немесе пропорциясына ғана жауапты болады, олар пропорционалды міндеттемеге ие деп айтылады. Мысалы, серіктестердің жауапкершілігін қарастыруға болады; әрқайсысы бір-біріне қатысты тек пропорционалды түрде ғана жауапты".
Банкроттық туралы заң
Егер борышкер банкротқа ұшыраса, және "борышкер төлемсіз болса, кредиторлар әдетте өздеріне тиесілі соманың пропорционалды үлесін қабылдауға келіседі. Егер борышкердің қалған қаражаты болса, ол жеке қарыздар сомасына сәйкес кредиторлар арасында пропорционалды түрде бөлінеді". "Төлемсіз мүліктің кредиторы сол кластағы кредиторлармен пропорционалды түрде төленуге тиіс".
Жұмысшының жалақысы мен жәрдемақылары
Жұмысшының жарты штаттағы жұмысы, еңбекақысының қосымша сағаты және демалыс уақыты әдетте пропорционалдық негізде есептеледі. АҚШ Федералдық ережелеріне сәйкес, мемлекеттік қызметкердің құқығы бар: "Егер қызметкердің қызметі демалыссыз кезеңмен үзілген жағдайда, жұмыс істеген әрбір уақыт аралығы үшін демалыс пропорционалдық негізде беріледі, бұл үздірілмейтін жұмысқа қатысты". Американдық мұғалімдер федерациясы (AFT), АҚШ-тағы еңбек одағы, барлық жарты штаттан және қосымша оқытушылардың колледж курстарында оқыту үшін пропорционалдық жалақы алуы керек деп мәлімдейді. Бұл мәселе 2010 жылдан бері жарты штаттан жұмыс істейтін оқытушылар үшін маңызды. Ирландиялық орта мектеп мұғалімдері жарты штаттан жұмыс істеген жағдайда пропорционалдық жалақы алуға құқылы. Ұлыбританияның еңбек заңнамасына сәйкес, "Ережелерде белгіленгендей, тиіс жағдайда пропорционалдық принцип кез келген салыстыруға қолданылуы керек, соның ішінде демалысқа да". Сол сияқты, Австралияның Тасмания штатында заң жұмысшыларға демалысқа шыққанда жарты штаттық жұмысшыларға берілетін үстеме төлемдерге құқық береді. Бұл құқық 1976 жылғы Ұзақ мерзімді еңбек демалысы туралы заңға сәйкес беріледі.
Инвестициялық заңдар
Корпоративтік тәжірибеде "пропорционалды дивиденд – әрбір акционерге оның иеленген әрбір акциясына шаққанда тең үлес тиесілі екенін білдіреді". Банктік саласында "пропорционалды есептеу" әртүрлі мерзімдерге пайыздық ставкаларды қолдану тәжірибесін де білдіреді. Мысалы, егер пайыздық ставка жылдық 12% болса, оны айлық 1% (12%/12 ай) етіп есептеуге болады.
Сақтандыру
Сақтандыруда пропорционалдық қағида сақтандыру полисінің қолданыста болған уақытына сәйкес тәуекелді анықтау үшін пайдаланылады. Сонымен қатар, егер бірнеше адам шығынға немесе апатқа жауапты болса, пропорционалды жауапкершілікті сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін.
Сақтандыруды жою әдісі
Қайтару сыйлықақысын есептеу көбінесе жойылған сақтандыру полисі үшін пропорционалды әдіс деп аталатын жою әдісі арқылы жасалады. Алдымен, полис мерзімінде қалған күндер санын полистің жалпы күндерінің санына бөліп, қайтару сыйлықақысының коэффициенті есептеледі. Содан кейін, бұл коэффициент полис сыйлықақысына көбейтіліп, қайтару сыйлықақысы анықталады. Бұрын, мұндай есептеулер қағаз дөңгелек калькуляторы арқылы қолмен орындалатын. Бүгінде бұл әдетте онлайн калькуляторды пайдалану арқылы жасалады.
Колледждің оқу ақысы
Студент оқудан шыққан жағдайда, колледждер оқу ақысын пропорционалды түрде қайтара алады.
Әуе қатынасы
АҚШ-та жеке ұшқыш жолаушыларды тасымалдаған кезде, ұшудың жалпы құнының пропорционалды бөлігінен кем емес ақы төлеуге міндетті.
Автомобильдер
Прорация (прората) дегеніміз, егер батарея қызмет көрсетілген алғашқы екі жыл ішінде істен шықса, ол тегін ауыстырылады. Алғашқы екі жылдан кейін ауыстыру үшін пропорционалды төлем алынады. Бірақ, прорация (прората) әдетте батарея сатылған күннен бастап есептеледі.