Ян Мукажовский: Чешский теоретик әдебиеті мен тіл білімінің
Jan Mukařovský
Ян Мукажовский – чешский теоретик әдебиеті, тіл білімі және эстетикасы. Прага тіл үйірмесіндегі және структурализмдегі рөлі, Сауссур идеяларын қолдануы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Чех әдебиеті, тіл және эстетикасының теоретигі Ян Мукаровский (; 11 қараша 1891 – 8 ақпан 1975) – чех әдебиеті, тіл және эстетикасының теоретигі. Мукаровский Прага қаласындағы Карл университетінің профессоры болды. Ол ерте структурализммен және Прага тілдік үйірмесімен байланысымен, сондай-ақ орыс формализмінің идеяларын дамытуымен танымал. Басқа жетістіктерінің қатарында, ол Женева тілшісі және семиотиктері Фердинанд де Соссюрдің идеяларын әдеби және көркемдік өрнекті талдауға қолданды, тілдік функция тұжырымын әдеби туындыларға және олардың түрлі кезеңдердегі қабылдануына жүйелі түрде қолданып, кеңейтті. Мукаровский Роман Якобсонның теориясына тең дәрежеде әдебиеттің структуралистік теориясына зор ықпал етті.
Czech literary, linguistic and aesthetic theorist
Jan Mukařovský (; 11 November 1891 – 8 February 1975) was a Czech literary, linguistic, and aesthetic theorist. Mukařovský was professor at the Charles University of Prague. He is well known for his association with early structuralism as well as with the Prague Linguistic Circle, and for his development of the ideas of Russian formalism. Among other achievements, he applied ideas from Geneva linguist and semiotician Ferdinand de Saussure to the analysis of literary and artistic expression, systematically applying and extending the concept of linguistic function to literary works and their reception in different periods. Mukařovský had a profound influence on structuralist theory of literature, comparable to that of Roman Jakobson.
Өмір және жұмыс
Мукаровский Прагадағы Карл университетінде лингвистика мен эстетиканы оқыды және 1915 жылы бітірді. 1922 жылы докторлық дәрежесін алды. 1925 жылға дейін ол Пльзенде, содан кейін Прагадағы гимназияда сабақ берді. 1926 жылы ол өзінің жақын досы Роман Якобсонмен бірге Прага тілдік үйірмесінің негізін қалаушылардың бірі болды. 1929 жылы Мукаровский «Махв Мадж. Эстетикалық зерттеу» еңбегімен абилитация алды, бұл романтикалық чех ақыны Карел Гиннек Маханың әдеби эстетика саласындағы зерттеуі болды. 1934 жылы Мукаровский Словакияның Братислава университетінде профессор болып тағайындалды. 1938 жылы Прагадағы Карл университетінде эстетика кафедрасының доценті болып тағайындалды, бірақ ол 1939 жылы қарашада оккупациялаған нацистердің кесірінен жабылды. 1941 жылдан 1947 жылға дейін Мукаровский редактор болып жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Мукаровский коммунизмге жағымды көзқарас танытты, ал 1948 жылы, коммунистік төңкеріс жылы, Мукаровский Прагадағы қайта ашылған университеттің толық профессоры болды. Сол жылы ол ректор болып сайланды және 1953 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Сталиндік қысымның күшеюіне байланысты Мукаровский соғысқа дейінгі семиотикалық структурализмінен бас тартты. 1951 жылы Мукаровский Чехословакия Ғылым академиясының Чех әдебиеті институтының директоры болып тағайындалды және 1962 жылға дейін осы лауазымда болды. Мукаровскийдің маңыздылығы Прага тілдік үйірмесіндегі мүшелігімен ғана шектелмейді. Оның идеялары лингвистикадан тыс, поэтика мен эстетика салаларына дейін кеңейді. Дегенмен, оның теорияларының Батыста қабылдануы тілдік кедергілердің салдарынан шектеулі болып қалады. Мукаровский әдеби шығарманы күрделі форма ретінде түсінуді ұсынды. Ол тілдің төрт негізгі функциясын ажыратып көрсетті: репрезентативтік, экспрессивтік, аппелятивтік және «эстетикалық» функция (Mukařovský 1938). Карл Бюлер «Тіл теориясында» (Bühler 1934) алғашқы үш функцияны енгізді, ал Мукаровский төртіншісін қосты. Оның эстетикаға баса назар аударғаны «Өнер деген не?» деген мәселеге арналған негізгі эсселерінде де көрінеді. «Өнерді семиотикалық факт ретінде» Мукаровский өнер туындысының екі ерекшелігін атап көрсетті: автономдық функциясы және коммуникативтік функциясы. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Мукаровский Якобсонмен бірге чех авангардының мүшелерімен жақын байланыста болды, әсіресе «Девециль» тобы мен Прага сюрреалистік тобына қызығушылық танытты.
Mukařovský studied linguistics and aesthetics at the Charles University in Prague and graduated in 1915. In 1922 he received his doctoral degree. Until 1925, he taught in Plzeň, then at a grammar school in Prague. In 1926 he was among the founders of the Prague Linguistic Circle, along with his close friend Roman Jakobson. In 1929, Mukařovský received his habilitation with the Máchův Máj. Estetická studie, a work examining the romantic Czech poet Karel Hynek Mácha in the field of literary aesthetics. In 1934, Mukařovský was appointed professor at the University of Bratislava in Slovakia. In 1938 he was appointed associate professor of aesthetics at the Charles University in Prague, which, however – like all other Czech universities – was closed by the occupying Nazis in November 1939. From 1941 to 1947 Mukařovský worked as an editor. After World War II, Mukařovský was favorable towards communism, and in 1948, the year of the communist coup d'état, Mukařovský became full professor at the reopened university in Prague. In the same year he was also elected Rector, a post he held until 1953. Due to increasing Stalinist pressure, Mukařovský recanted his prewar semiotic structuralism. In 1951 Mukařovský was appointed the director of the Institute for Czech Literature of the Czechoslovak Academy of Sciences, and remained in that position until 1962. Mukařovský's significance is not limited to his membership in the Prague Linguistic Circle. His ideas extended beyond the realm of linguistics into the fields of poetics and aesthetics. However, reception of his theories in the West remains limited, due in part to linguistic barriers. Mukařovský proposed to understand the literary work as a complex form. He distinguished four basic functions of language: the representative, expressive, appellative and the "aesthetic" function (Mukařovský 1938). Karl Bühler had introduced the first three functions in the "Theory of Language" (Bühler 1934) and Mukařovský added the fourth. Emphasis on the aesthetic is also reflected in his fundamental essays on the question: What is art? In "Art as Semiotic Fact," Mukařovský emphasized two characteristics of the artwork: The autonomic function and the communicative function. Prior to World War II, Mukařovský, along with Jakobson, was close to members of the Czech avant garde, interesting himself particularly in the Devětsil group and the Prague surrealist group.