1798-1803 жылдардағы Леман кантоны

Кіріспе

Гелветтік Республика кантоны (1798–1803)

Леман – 1798 жылдан 1803 жылға дейін Гелветтік Республиканың кантоны, қазіргі Во кантонының аумағымен сәйкес келеді. Берннің бұрынғы бағынышты аймағы болған Во, 1798 жылы төрт ай ғана Лиман Республикасы ретінде тәуелсіздікке ие болды, содан кейін централданған Гелветтік Республикаға қосылды. Леман, Берннен бөлінген Воның барлық аумағын қамтыды, Авенш және Пайернеден басқа. Олар 1802 жылдың 16 қазанынан бастап Фрибург кантонына қосылды, ал келесі жылы Наполеонның аралық актісімен жаңадан құрылған және тәуелсіз Во кантонына қайтарылды. Кантонның астанасы Лозанна болды, онда префект резиденциясы, әкімшілік палатасы және сот трибуналы орналасқан. Кантон 17 әкімшілік округке бөлінді, әрқайсысында су-префект болды. Леман сонымен қатар 1798 жылдың наурыз айында француз генералы Гийом Брун жоспарлаған Родан Республикасының бес кантонының бірі болды.

Берндіктердің билігі кезінде

Леман кантоны болып табылатын аймақтың көп бөлігі 1538 жылы Берн басып алды және келесі екі жарым ғасыр бойы Берн мен Фрибург бірлесіп басқарды. Француз революциясының идеялары тараған сайын, олар Женева көлі маңындағы француз тілді қалалардың тұрғындарынан жылы күшін тапты, бұл аймақ Pays de Vaud деп белгілі болды. 1789 жылғы Француз революциясы басталғаннан кейін Фредерик Сезар де Ла Харп (сол кезде Ресей империясының императоры Павел I-нің балаларына ұстаздық еткен) Санкт-Петербургтен Водоистер көтерілісін жоспарлай бастады. Ла Харп – республикалық идеалдарды ұстанған адам, Берн әкімшілігінің билігін олигархиялық деп есептеді және Вод халқының, сондай-ақ Фрибург сияқты тәуелді аймақтардың табиғи құқықтарын бұзу деп қарады. 1794 жылы ол Швейцарияға, одан кейін Парижге оралды, онда ол басқа эмигранттармен бірге Вауд пен Фрибургті Берннің үстемдігінен азат ету үшін француздық көмек іздеді.

Француздық шабуыл

Ла Харп өзінің "Вод конституциясы туралы очеркін" жариялады, ол Бернге қарсы бағытталған трактат. 1797 жылдың 10 желтоқсанында ол француз директориясына сөз сөйлеп, 1564 жылы Лозаннада Бернмен жасалған келісімдердегі Савой герцогының міндеттемелері енді француздардың жауапкершілігінде екенін және оларға Вод халқына Бернге қарсы көмек көрсету құқығын беретінін мәлімдеді. Швейцарияның ақшасын және Альп таулары арқылы швейцариялық өткелдерді бағындыруға қызығушылық танытқан француз директориясы Ла Харптың келісімді түсіндіруімен келісті. Вод провинциясының азаматтары француздардың жариялаған мәлімдемесіне қуанышпен жауап берді және Леман Республикасының құрылғанын жариялады. Берн бұл оқиғаларға үлкен алаңдаумен қарады және 1798 жылдың қаңтар айында полковник Вейсті әскерімен провинцияға жіберді. Франция оған жауап ретінде Андре Массена әскерінің бір бөлігін Италиядан Меснар деген офицердің басқаруымен Женева көлінің оңтүстік жағалауын басып алуға жіберді. Меснар Водқа шабуыл жасағанда, Вейс бірде-бір соққы бермей, Ивердонға қайта шегінді. 1798 жылдың 24 қаңтарында Лозаннада Меснар Вольда елінің тәуелсіздігін және француз қорғауындағы Вольда халқының тәуелсіздігін жариялады. Меснар Вейске Pays de Vaud-тан кетуін талап етіп, көмекшіні жіберді. Алайда, елшіде пароль болмады және елшінің сүйемелдеуші екі гусары Ивердоннан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан Берн аванпостының сақшылары тарапынан атып тасталды. Бұл оқиға француз генералына Вод аймағынан тыс Бернге қарсы әскери операцияларды бастауға себеп болды. Ол берндіктерге соғыс жаңадан басталатынын айтып, қорқытты. Оның қатерінен қорқыған Вейс, француздарда 15 мың әскер болса, өзінде 20 мың әскер болғанына қарамастан, Пей де Водтан көшірілді. Италияны жақында ғана бағындырған француз әскері кедейлікте, жыртық киім киіп жүрді. Швейцарияға одақтас әскерді қайта жарақтандыру және қолдау туралы бұйрық берілді және француз әскерінің қызметі үшін 700 000 франк төленді. Берн үкіметі Конфедерацияның басқа кантондарынан әскери көмек сұрады және Вейс орнына Эрлах фон Хиндельбанкты тағайындады, бірақ Берн аристократтары тез арада қақтығысқа түсті. Кеңестегі көпшілік бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізуді және Конфедерацияның күшеюін күтуді қолдады. Француздарды татуластыру үмітімен олар үкіметте бірқатар реформалар жасауға кірісті. Алайда, олардың реформалары үкіметке деген сенімді әлсіретіп, Меснардың жолын баяулатпады. Берн үкіметі Директориямен келіссөздер жүргізіп жатқанда, Шоенбург басқаруындағы екінші әскер Рейн армиясынан бөлінген 17 000 әскермен солтүстіктен алға жылжыды. Олардың әскері Берннен бірнеше шақырым қашықтықтағы Граухольцке кері шегінді. Тіпті әйелдер мен балалар да қару-жарақ алып, шайқасқа қосылды. Бұл әрекеттерді 1800 жылғы үндеуден кейін ауыстырылған сот мүшелерінің бірнешесі, мысалы Клод Мандро немесе бұрынғы кантондық судья Поттерт бастады. Ақырында, 1802 жылдың 19 ақпанының кешінде толқу тудырғандар жиналып, Ла-Сарраз қамалына шабуыл жасады, айналасындағы аудандарға төленетін салықтарды тізімдеген мұрағаттарды тартып алып, өртеп жіберді, себебі құжаттардысыз салық алу мүмкін емес екені және кім төлеуге тиіс екені анықталмайды. Коссонайдың вице-префекті шабуыл көп адаммен жүргізілгенін және олар мұрағаттарды сұрыптауға уақыт жұмсап, барлық құнды істер мен әкімшілік құжаттарды алып, бірақ барлық отбасылық жазбаларды қалдырғанын атап өтті. Наурыз айы тыныш болғанымен, сәуір айының басында жоспарланған көтеріліс туралы хабарлар тарала бастады. Полиердің ескертулеріне Гелветтік республика үкіметі құлақ аспағандықтан, ең абыржыған аудандарға қосымша француз әскерлері орналастырылды. Мамыр айында Лозанна, Морж, Ивердон, Нэпсон және Ролл қалаларына шабуылдар жасалды. Бұл шабуылдардың әрқайсысы салық және жер туралы деректерді жойды және "Бурла папей" деп аталды, бұл француз тіліндегі "Brûle Papiers" немесе "қағаз жағушылар" деген сөздің диалекттік нұсқасы. Хелвет республикасының үкіметі сенатор Кухнды толық өкілетті өкіл етіп тағайындады және оны 7 мамырда Лозаннаға жіберді. Оның бастапқы бағалауы қозғалыстың маңыздылығын бағаламады. 8-і күні таңертең Бурла папей Лозаннаға қайтадан жақындады, ал Кун дабыл қаққанда, тек 15 милиционер жауап берді. Кун өзін Реймондтың шамамен 3000 көтерілісшісіне қарсы тапқан, оған қарсы оның қолда бар 400 француз әскерінің контингенті болды, олардың кейбір офицерлері вальдоистердің ісіне жанашырлық танытты. Кун Реймондпен кездесіп, оның талаптарын сұрады; Реймонд феодалдық салықтарды жоюды және жалпы рақымшылық жасауды талап етті. Келіссөздерден кейін Бурла папей қаладан тысқары өздерінің позицияларына қайтып келді, ал Кун олардың талаптарымен Бернге сапарлады. Үкімет тағы да жағдайды дұрыс бағаламады, әсіресе халықтың сезімдерінің күші мен дағдарысты күшпен шешуге қанша әскер бар екенін. Кун көтерілісшілердің талаптарын қабылдамауға нұсқау алды, бірақ Лозаннаға оралғанда, өзінің өкілеттігімен жалпы рақымшылық жасауға және барлық феодалдық салықтарды жоюға уәде берді. Қашық аудандарда жалғасып келген күнделікті шабуылдар тоқтатылды және қозғалыс тарап кетті. Мамыр айының алғашқы 12 күнінде кантонның көп бөлігіндегі мұрағаттар өртенді; тек Лозанна мен бірнеше қашық аудандар зардаптан құтылды. Кун Реймонд басқаратын көтерілісшілердің саны 4000-5000 адамға жетеді деп бағалады, ал оның басқаруындағы Гелветтік және француз әскерлерінің күші 1300 адамды құрады. Мамыр айының соңында, Бурла Папей басқа кантонға жеткенде, Гелветтік Республика Бурла Папейді соттау үшін арнайы сот құруға бұйрық берді, ол басқа кантонның азаматтарынан ғана құрылды. Жаңа сот құрылуына бірнеше апта кеткенімен, Бурла Папейдің жетекшілері, соның ішінде Реймонд Францияға қашып кетті. Ол және басқа бірнеше адам 1802 жылдың шілде айында қатысусыз өлім жазасына кесілді. Штекликриг негізінен Республиканың орталық үкіметіне қарсы федералистік қозғалыспен ынталандырылды, ол қолдау үшін Бурла Папейге жүгінуге мәжбүр болды. Гелветтік Республика уәде етілген рақымшылықты берді және 29 қыркүйекте феодалдық салықтарды ресми түрде жойды.

La Harpe published his Essay on the Constitution of the Vaud, an anti Bernese tract. On 10 December 1797 he addressed the French Directory, stating that commitments made by the Duke of Savoy in treaties signed with Bern at Lausanne in 1564 were now the responsibility of the French and thus gave them the right to assist the people of Vaud against the Bernese. The French Directory, which was interested in acquiring Swiss money and the Swiss passes over the Alps, agreed with La Harpe's interpretation of the treaty. The citizens of Pays de Vaud reacted to the French announcement with excitement and declared the creation of the Lémanic Republic. Bern, on the other hand, looked with dismay at these events, and in January 1798, sent Colonel Weiss with troops into the province. France replied by immediately sending portions of André Masséna's army under an officer named Mesnard from Italy to occupy the southern shore of Lake Geneva. As Mesnard marched into Vaud, Weiss retired to Yverdon without striking a blow. On 24 January 1798 at Lausanne, Mesnard proclaimed the independence of the Pays de Vaud and the Vaudois people under French protection. Mesnard dispatched an aide de camp with a message to Weiss, demanding that he leave Pays de Vaud. However, the messenger did not have the password and two of the hussars of the aide de camp's escort were shot by a Bernese outpost stationed a few miles from Yverdon. The shooting gave the French general an excuse to begin military operations against Bern outside the Pays de Vaud. He threatened the Bernese with resumed hostilities. Weiss, alarmed by his threats, evacuated the Pays de Vaud, although he had 20,000 men while the French had only 15,000. The French army, which had recently conquered Italy, was in a state of destitution and clothed in rags. The Swiss were ordered to reequip and support the allied army and were charged 700,000 francs for the services of the French army. The Bernese government called for military support from the other cantons of the Confederation and replaced Weiss with Erlach von Hindelbank, but the aristocrats of Bern quickly fell to squabbling among themselves. A majority in the Council was for negotiating peace, as well as awaiting the confederate reinforcements. In the hope of conciliating the French, they began to make some reforms in the government. However, their reforms only weakened confidence in the government and did not slow Mesnard's march. While the Bernese government opened negotiations with the Directory, a second army under Schauenburg was advancing from the north with 17,000 men detached from the army of the Rhine. Their army was driven back to Grauholz, a few miles from Bern. A life and death struggle followed, with even women and children grabbing weapons and joining the battle. These efforts were apparently driven by several of the members of the tribunals who had been replaced following the 1800 address, like Claude Mandrot or former cantonal judge Potterat. Finally, on the evening of the 19 February 1802, a mob assembled and raided the castle of La Sarraz, seizing and burning the archives listing the taxes due for the surrounding area, on the understanding that no taxes could be levied without the documents establishing what was due and by whom. The sub prefect of Cossonay noted that the raid had been conducted by a large number of people and that they had taken the time to sort through the archives, taking all deeds and administrative papers of value but leaving all family records in place. Although March remained otherwise calm, rumors of an insurrection planned for early April began to circulate, and while Polier's warnings were mostly unheeded by the government of the Helvetic Republic, additional French troops were stationed in the most agitated districts. Raids followed in May on Lausanne, Morges, Yverdon, Grandson and Rolle. Each of these raids destroyed tax and land records and came to be known as the Bourla papey, a dialect version of French Brûle Papiers or Paper burners. The government of the Helvetic Republic finally made one senator Kuhn plenipotentiary and sent him to Lausanne, where he arrived on 7 May. His initial assessment underestimated the importance of the movement. On the morning of the 8th, the Bourla papey started converging on Lausanne again, and when Kuhn had the alarm sounded, only 15 militiamen responded. Kuhn found himself faced by an estimated 3,000 of Reymond's insurgents, against whom he had a contingent of only 400 French troops at his disposal, some of whose officers were said to be sympathetic to the Vaudois cause. Kuhn met Reymond and asked for his terms; Reymond demanded the abolition of feudal taxes and a general amnesty. After their negotiations, the Bourla papey returned to their positions outside the city, and Kuhn traveled to Bern with their demands. The government again misjudged the situation, in particular the strength of popular feeling, and how few troops were available to resolve the crisis by force. Kuhn was instructed to reject the insurgents' demands, but on his return to Lausanne, he promised a general amnesty and the abolition of all feudal taxes on his own authority. The daily raids that had been continuing in the more remote districts ceased, and the movement dissolved. During the first 12 days of May, most of the archives in the canton had been burned; only Lausanne and a few more remote areas remained untouched. Kuhn estimated that the insurgents under Reymond numbered 4,000–5,000, compared to a combined force of 1,300 Helvetic and French troops under his control. By the end of May, in reaction to the rumors spreading to other cantons that the Bourla Papey had succeeded, the Helvetic Republic ordered the creation of a special tribunal to try the Bourla Papey, formed exclusively by citizens from other cantons. While the new tribunal took several weeks to be established, the ringleaders of the Bourla papey, including Reymond, fled to France. He and several others were sentenced to death in their absence in July 1802. The Stecklikrieg was mostly motivated by a federalistic movement opposed to the centralized government of the Republic, which had to turn to the Bourla Papey for support. The Helvetic Republic granted the promised amnesty and officially abolished feudal taxes by decree on 29 September.