Кіріспе

Альба Корольдігінің пайда болуы Альба Корольдігінің, немесе Шотландияның гелдік Корольдігінің пайда болуымен байланысты, бұл ерте орта ғасырларда мифологиялық оқиға немесе тарихи процестер ретінде қарастырылады.

Ортағасырлық нұсқасы

Шотландтардың тегі ғасырлар бойы көптеген болжамдарға, тіпті кейбір әдемі ойларға себеп болды. Мысалы, Инчколм аббаттығының иесі Уолтер Бауэр өзінің «Scotichronicon» еңбегінде шотландтардың Мысыр перғауынының ұрпағы екенін, ал олардың ата-анасы – Испания мен Ирландияға саяхаттаған аңыздық ханшайым Скота екенін айтқан. Шотландиядағы дәстүрлі шығу тегі туралы аңыздар «Historia Regum Britanniae», «Lebor Gabála Érenn» және «Historia Brittonum» еңбектеріне ұқсас. Ақырында, мұндай түсініктер Вергилийдің «Энеидасы» мен Киелі кітаптан туындаған. Метс қаласының әулиесі Катроның өміріндегі агиограф, әулиенің халқы – гаелдердің мифологиялық тегін баяндайды. Агиограф олардың Ирландия тауы деп аталатын Круахан Фели маңына қонғанын айтады. Гаелдер пикттермен (осы жерде пиктан) бірнеше шайқастан кейін Ирландияны жаулап алды. Ирландияны жаулап алудан кейін олар Британияға шапты, Ригмонат (= Ценнигмонаид; яғни Сент-Эндрюс) және Беллатор (= Циннбелатоир; белгісіз скотт-пикт сарайы) қалаларын жаулап алудан бұрын Ионаны бағындырды. Содан кейін олардың қолбасшысы, спартандық Нел (= Ниалл), жерді және халықты өзінің мысырлық әйелі Скотаның құрметіне атады. Бұл әңгіме өте маңызды, себебі ол шамамен 980 жылға дейін соққан, өте ерте кезге жатады және шотланд деректеріне негізделген. Шындығында, әулие өзі шотландтық, ақсүйек отбасында дүниеге келген. «Жиға» журналында айтылғандай, ол Армағда білім алған, содан кейін Шотландияға оралып, король Константин II (Каусантин мак Аеда) қызметіне кірген. Константин Катроны Стратклайд патшасы Дифнуалдың сарайына жіберді, ол Викинг Англиясына, содан кейін континентке жол тартты. Ортағасырлық шотланд генеалогиясы шотландтардың тегін Даль Риатаның аңыздық негізін қалаушы Фергус Мор мак Эрикке байланыстырады. «Senchus fer n Alban» еңбегінде де Фергус туралы аңыз бар. Бұл, мүмкін, VII ғасырға дейін соққан ескі құжат, бірақ кейінгі материалдармен, әсіресе мифологиялық бөлімдермен толықтырылған. Көптеген қолжазбаларда «Míniugud Senchasa Fher nAlba» еңбегіне қоса берілген «Genelaig Albanensium» – Шотландияның гаэльдік билеушілерінің тегін тізбектейтін санжыралар жинағы, кем дегенде Константин III (995–97) дейін (кейбір қолжазбаларда одан да кейінірек). Бұл материал «Míniugud» еңбегіне XI ғасырдың басында қосылған болуы мүмкін. «Duan Albanach» еңбегінде бұл дәстүр қайтадан бекітілген. Ол король Малкольм III (Máel Coluim mac Donnchada) тұсында жазылған деп белгілі (бір жолында «Maelcoluim қазір патша» делінген). Онда пикттердің ең алғашқы тарихы баяндалады, содан кейін гаелдердің пикттерді жаулап алуы жұртқа жеткізіледі. Ол шотланд гаелдерін Конайрдың балалары деп атайды және шотланд патшаларының Фергус мак Эриктен шыққан тегін көрсетеді. Олардың тегін одан әрі іздемейді, себебі қолжазбада «Duan Albanach» «Duan Eireannach» (яғни ирланд поэмасы) еңбегінен кейін келеді, ол гаелдердің тарихын Скифиядан Мысыр арқылы Ирландияға дейін баяндаған. Бұл мифтік дәстүрлер Арброт декларациясына енгізілген, ал осы құжатта алғаш рет ирландиялық шығу тегі еске алынбаған. Олар ерте заманауи кезеңде және одан кейін де сенімділікпен қабылданды, тіпті король Джеймс VI өзінің тегін Фергусқа дейін іздестірді, өзінің сөзімен айтқанда, ол «Фергус әулетінен тараған монарх» еді.

Готтар мен гаелдер

Готтар мен гаелдер арасындағы модель Шотландияда ерте заманада болған зор мәдени және тілдік қақтығыстың аясында қалыптасты, ал он сегізінші ғасырда Англо-шотланд одағы мен Якобит көтерілісі кезінде ойлап табылды. Бұл модель түп нұсқасы орта ғасырдың соңына дейін барып жетеді, сол кезде шотланд королінің герман тілінде сөйлейтін халқы өздерін шотландтар деп санап, шотланд және гаэль тілдерінің этникалық және мәдени ажырасуын бастады. Бұрын екі бірдей ұғым болған олар, өздерінің ағылшын тіліндегі шотланд диалектін «скоттиш» деп атап, ал «скоттишті» – «эрсе» деп атады. Реформация мен Одақтың да ықпалы зор болды. Шотландтар ирланд гаэльдеріне қатысты ағылшынның көзқарастарын қабылдап, оларды шотланд гаэльдеріне бейімдеді. Готтар мен гаэльдер арасындағы тартыс Шотландия тарихының қай бөлігі маңыздырақ – германдық па, кельттік па деген мәселеге қатысты болды. Германдықтар немесе готиктер (кейде осылай атайды), гаэльдер мен гаэль тілін шотланд тарихынан ажыратуға тырысты. Мысалы, Джон Пинкертон шотландтың жазық жерлеріндегі халық пен тілдің пиктілердің сөйлеген готика диалектісінен шыққандығына сенді. Джон Пинкертон тіпті осы мифтік ежелгі халыққа сенімділік беру үшін көне аңыздарды өңдеп шығарды. Германдық модельдің басты күші XIX ғасырда Уильям Форбс Скене және басқалар ортағасырлық Шотландияны қатаң, танымал ғылыми зерттеулерге енгізген кезде күйреп кетті. Дегенмен, бұл модель ортағасырлық шотланд тарихы туралы халықтың түсінігіне зор әсер етті. Мысалы, кейбір тарихшылардың Малкольм III патшаның билігінде оның әйелі, англо-венгр қасиетті Маргареттің ықпалымен ағылшын тілі Шотландияның төменгі аймағында мемлекеттік тіл ретінде қалыптасқанына сенеді, бірақ шындығында мұндай өзгеріс бірнеше ғасыр бойы болған жоқ.

Гелл және пикті патшалары

Пикстландтың гаэль патшалары болғаны күмәнсіз. Ең ертерек, мүмкін ең ертерек патша – Нехтан мак Дериле, Даргарт есімді гельдік лорд пен пиктік принцесса Дериледің ұлы болды. Сонымен қатар, пикті патшалары, әдетте, гэль тілінде сөйлейтін ақындар болған. Били ұлы Бридейге арналған гельдік жоқтау бар. Бұл өлеңді оның замандасы Адоман Иона жазған деседі, бірақ бұл мәлімдеме сенімді емес. Дегенмен, ол, шамасы, сол дәуірде, 7-шы ғасырдың соңында немесе 8-шы ғасырдың басында жазылған. Бангорлық Риагайлға жатқызылатын тағы бір өлең сол билеушінің 685 жылғы 20 мамырдағы Дүн Нехтейн шайқасында Нортумбриялықтар үстінен жеңісін жырлайды. 8-шы ғасырдың басында пиктің ұлы патшасы – Далриаданы бағындырған Оэнгус мак Фергуза болды. Кейбір тіл білімі мамандары мен тарихшылардың айтуынша, Оэнгус пен Фергус – пиктің ежелгі аттарының, атап айтқанда, пикті патшалары тізімінің бір нұсқасында тіркелген Онюст пен Ургуст есімдерінің гельдік нұсқалары болуы мүмкін. Алайда, бұл есімдер кең P кельт әлемінде сирек кездеседі және бұрынғы пикті патшаларының аясында сәйкес келмейді. Сонымен қатар, Фергустың ұлы Каусантинге қатысты жазуда: CV[ ]NTIN/FILIUSFIRCU/S. (Фергустың ұлы Константин). Бұл жазу Дюплин айқышынан табылды және Оңтүстік Пиктландтың орталығында, Фортевиот маңында орналасқан. Ол 8-шы ғасырдың соңына немесе 9-шы ғасырдың басына жатады. Егер бұл есім шынымен пиктік Ургуст болса, онда замандас пикті сипаттамасының гельдік форманы бергені, әсіресе Гоидельдік F әрпімен басталатыны таңғажайып. Осылайша, кейінгі пикті патшаларының көптегенінің ана тілі – гэль тілі болған болуы мүмкін.

Фортриу - Морей

Сент-Эндрюс тарихшысы Алекс Вулф жақында Фортриу патшалығын Монттан (Грампиан) солтүстікке көшіру туралы аргумент келтірді. Бұрын ол Стратхерн аймағында орналасқан деп есептелген; бірақ Вулфтың көрсеткеніндей, бұл Фортриу халқы Стратхернде шайқасқа қатысқан деген бір ғана мәліметке негізделген. Бұл жеткіліксіз дәлел, өйткені екі Стратхерн бар – біреуі оңтүстікте, екіншісі солтүстікте. Сонымен қатар, кез келген шайқас екі тараптың бірінің территориясынан тыс жерде болуы керек. Керісінше, англосаксондық жылнамасының солтүстік нұсқасы Фортриу Монт тауының солтүстігінде, Колумба сапарлаған аймақта болғанын нақты көрсетеді. Осы аргументті қабылдау қажет, және Фортриудің негізгі бөлігі Грампиан тауларының солтүстігінде – Морей, Росс және, мүмкін, Мар мен Буханда жатқандығына күмән жоқ. Фортриуді Монттан солтүстікке жылжыту викингтердің рөлін арттырады. Ақыр соңында, солтүстікке викингтердің ықпалы оңтүстікке қарағанда зор болды, және солтүстікте викингтер аумақтарды жаулап алып, тұрақты табыстарға қол жеткізді.

Пикландиядан Албаға дейін

Дегенмен, Альбаның Пикландия атауының пикті тіліндегі сөзінің гаэль тіліне аудармасы болуы мүмкін деген пікір бар. Уэльс және ирланд тілдерінің екеуі де пиктілерді сипаттау үшін ежелгі британиялықтарға қатысты сөздерді қолданады. Сондықтан пиктілердің өздері де осылай жасаған болуы мүмкін; не болмаса, бастапқыда жасамаса, кейіннен осылай істеген болуы мүмкін. Осыған орай, Пикландия үшін пикті тіліндегі атау, олардың Британия үшін қолданған сөзімен бірдей немесе қолданыстан шығып кеткен сөз болған жағдайы мүмкін. Алба ежелгі ирланд тілінде осындай сөз болды. Осы себепті Альбаның гаэль тіліне аударма болуы әбден мүмкін. Атаудың өзгеруі алғаш рет Х ғасырдың басында тіркелген, бұл Константин II-нің «пиктік» шіркеуін шотландтыққа айналдырғаны туралы айтылғанға дейін және викингтердің шабуылдары қарқынында болды. Кейінгі жазбаларда, әсіресе Альба патшаларының жылнамасында және Попплтон қолжазбасындағы басқа да құжаттарда пиктілер патша Кеннет МакАлпин (Cináed mac Ailpín) тарапынан жеңіліп, құрылысқа ұшырағаны айтылады. Бұл дәстүрлі түсіндірме, және оны көптеген тарихшылар қайталайды. Бір анық нәрсе – 900 жылға дейін Круитентуат (гаэль тілінде Пикландия) және, мүмкін, Фортриу, гаэль тілінде сөйлейтін Альбаға айналды.