Кіріспе

Жүрекке түскен тікелей соққы – бұл көкірек қуысының алдыңғы бөлігіне түскен күшті соққы салдарынан жүрек зардап шегуі. Ол жүрекке түрлі зақымдануларға алып келуі мүмкін, ең көп кездесетіні – миокард контузиясы, яғни жарақаттан кейін жүректің көгеруі (контузия). Сонымен қатар, қақпақша ақаулары мен тос қақпақшаларының зақымдануы да болуы мүмкін. Жүректің анатомиялық орналасуына байланысты оң қарынша көбінесе зардап шегеді, себебі ол жүректің ең алдыңғы беті болып табылады. Миокард контузиясы – нақты диагноз емес және зақымдану деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Әдетте, миокард контузиясымен бірге қабырғалардың сынуы, пневмоторакс және жүрек қақпақшаларының зақымдануы сияқты басқа да көкірек жарақаттары байқалады. Миокард контузиясы күдікті болған жағдайда, клиникалық белгілер, зерттеулер және суреттеу арқылы анықталатын басқа да көкірек жарақаттарын ескеру қажет. Миокард контузиясының белгілері мен симптомдары әртүрлі адамдарда әртүрліше көрініс беруі мүмкін және басқа жарақаттармен жасырылуы да мүмкін. Жүрекке түскен тікелей соққының (БТЖ) себептерін бағалау кезінде жүректің көкірек қуысы ішінде қалай орналасқандығын түсіну маңызды. Жүрек белгілі бір деңгейде кеуде сүйегі, қабырғалар және омыртқа сияқты сүйек құрылымдарымен қорғалған, бұл оған айтарлықтай қорғаныс береді және БТЖ тудыру үшін күшті күш қажеттілігін білдіреді. Автокөліктік апаттар БТЖ-нің көптеген себептерінің бірі болып табылады, себебі айтарлықтай тежелу жүректің айналасындағы тіндерден жыртылуына әкелуі мүмкін. Төс-құрсақ аймағындағы жарақаттарды бағалау кезінде БТЖ күдігінің жоғары деңгейін сақтау маңызды.

Патофизиология

БКИ-нің мүмкін механизмдері тікелей, жанама, екі жақты, тежелу, жарылыс, соққы, қысым немесе біріктірілген болуы мүмкін. Тікелей жарақат ең көп кездеседі және көбінесе диастоланың соңында, қарыншалар толтырылу кезінде пайда болады. Жанама жарақат жүрекке қан тамырларындағы қысымның күшеюінен туындайды, бұл жүрекке артық жүктеме түсіріп, оның жарылуына әкелуі мүмкін. Екі жақты жарақаттар омыртқа мен кеуде сүйегінің жүрекке бірдей қысым жасауынан пайда болады. Тежелу жарақаты кезінде жүрек өз тірек тіндерінен күшпен жұлынып, бұлшық ет мен артериялардың жыртылуына себеп болады. Commotio cordis – жас, ер адамдар арасындағы спортшыларда кездесетін, БКИ салдарынан болатын және аутопсияда жүректе ешқандай патологиялық өзгерістер табылмаған, ал бұрыннан бар аурулар жоқ болған жағдайда кенеттен жүрек тоқтауына әкелетін жағдай. Осы жағдайда БКИ жүректі қарыншалық фибрилляцияға түсіріп, өлімге алып келуі мүмкін. БКИ құрылымдық және электрлік бұзылулармен сипатталады. Құрылымдық жарақаттардың мысалдары: қабырға аралық гематомалар (көп жағдайларда қауіпсіз және өздігінен шектеліп қалатын), қақпақ бұлшық етінің жарылуы және аралық қабырға жарақаттары. Электрлік бұзылулардың жиі кездесетін түрлері – ерте қарыншалық жиырылу және уақытша бундель тармақтарының блокадасы. Клиник дәрігер пациенттің ЭКГ-сын қадағалауы және жүрек шуы мен қалыптан тыс дыбыстарды анықтау үшін жүрек-қан тамыр жүйесін мұқият тексеруі қажет.

Белгілері мен симптомдары

БКИ күдікті науқасты бағалау кезінде іздеуге болатын маңызды белгілерге көкірек ауруы, тынысқырудың қиындауы, жүрек қағу және кейде әдеттегі стенокардия белгілері жатады. Жүрек-қантамырлық тәуекел факторлары осындай жарақат мүмкіндігін бағалауға көмектеседі. Дәрі-дәрмек қабылдау тарихын да ескеру қажет, себебі жүрек ырғағын қалыпқа келтіретін препараттар БКИ кезінде байқалатын тахикардияны жасыра алады. Жалпы қарап тексеру кезінде тахипнея, өкпедегі бөгде дыбыстар, кеуде қабырғасына тигендегі сезімталдық, көгалдырлар мен сүйек сынулары кездесуі мүмкін.

Бағалау

БКИ болуы мүмкін жағдайларда ЭКГ жасау ұсынылады. ЭКГ-де аномалиялар анықталса, дәрігер пациентті үздіксіз телеметриялық бақылауға алуы тиіс. Тропонин деңгейін де тексеру қажет. Маңыздысы, ЭКГ мен тропонин деңгейінің теріс нәтижелері БКИ-ді жоққа шығармайды, өйткені симптомдар кейін пайда болуы мүмкін. Егер ЭКГ мен тропонин деңгейінің екеуі де қалыпты емес болса, келесі қадам ретінде эхокардиография тағайындау қарастырылуы керек.

Емдеу және басқару

Бағалау бөлімінде айтылғандай, қалыптан тыс ЭКГ және тропонин деңгейінің жоғарылауы мүмкін аритмиялар немесе жүрек жеткіліксіздігін анықтау үшін жүрек мониторингін жалғастыруға негіз болады. Егер аритмия анықталса, пациент БКИ пациенті емес деп қаралып, электролиттерді толықтыру, қышқыл-негіздік жағдайын бақылау және қажет болған жағдайда дәрі-дәрмектер тағайындалу керек. Клиникалық бағалау бойынша пациенттің жағдайы ауыр болса, шұғыл кардиологиялық қаралым жүргізілуі тиіс. Кейбір жағдайларда (жарылу, тампонада) хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін, ал емдеудің келесі қадамы ретінде перикардиоцентез жасалуы мүмкін.

Асқынулар

БКИ-нің асқынулары сирек кездеседі, бірақ жүректің кейінірек жарылуы, толық AV блокадасы, жүрек жеткіліксіздігі, перикардтық эффузия және констриктивті перикардит сияқты жағдайлар болуы мүмкін. Осы себепті, науқастарға жарақат алғаннан кейін 3-6 айда қайта бағалау ұсынылады.