Кіріспе

Супербәсекелестік баға – бұл бәсекелі нарықта сақтауға болатын деңгейден жоғары баға. Бұл, бизнестің бірегей заңдық немесе бәсекелестік артықшылығына ие екенін немесе бәсекелестікті нарықтан ығыстырған бәсекеге қарсы әрекеттерді көрсетеді. Заңдық артықшылықтың мысалы – белгілі бір ауруды емдеу үшін дәрі-дәрмекті алғаш ашып, сәтті өндірген фармацевтикалық компания. Бастапқыда, нарықтағы жалғыз қатысушы ретінде, дәрі-дәрмек компаниясы басқа компаниялар жете алғанша супербәсекелестік баға белгілеуге мүмкіндік алады. Мұндай жағдайда, дәрілік затты мақұлдау үшін қажетті нормативтік талаптар жаңа бәсекелестер үшін маңызды кедергі болуы мүмкін. Алайда, басқа компаниялар зияткерлік меншік құқығы (ЗМҚ) сияқты кіруге кедергі келтіретін тағы бір факторға байланысты нарыққа енуге мүмкіндік алмауы мүмкін. Дәрі-дәрмек компаниясы жаңа формулаға патент алып, оның мерзімі біткенше немесе ЗМҚ иесінен лицензия алғанша бәсекелестерге тыйым сала алады. Бәсекелестік артықшылығының мысалы – сенімді бренд атауы мен айтарлықтай маркетингтік бюджеті бар ірі компания, ол жергілікті бәсекелестің өнімдеріне қарағанда өзінің өнімдеріне сұранысты арттыру арқылы, кем дегенде қысқа мерзімде басып тастауы мүмкін. Сонымен қатар, супербәсекелестік бағалар, баға соғу кезеңінен кейін де пайда болуы мүмкін, бұл баға соққан үшін антимонополиялық салдарға әкелуі мүмкін. Маркетингте бәсекелестік артықшылығын алу үшін баға манипуляцияларын қоса алғанда, бірнеше бәсекелестік стратегияларды қолдануға болады. Сәтті маркетинг және бизнес-стратегиялар тұтынушыға құндылық құрумен ғана шектелмейді, сонымен қатар бәсекелестікке де бағытталған. Осыны ескере отырып, компаниялар екі негізгі тәсілдің бірін таңдай алады, яғни бәсекелестік стратегиялар:
• Бірінші тәсіл – бәсекелестікке бағытталған стратегияларды әзірлеуге және іске асыруға бағытталған, оның басты мақсаты – нарықтағы бәсекелестер арасында «бейбітшілік жағдайын» құру.
• Екінші тәсіл – бәсекелес компанияны әлсірету, жою немесе құртуға бағытталған стратегияларды әзірлеуге бағытталған. Бұл стратегиялар тұтынушылардың игілігін көздемейді, олар пайданы барынша арттыруға бағытталған. Бұл стратегияның түрі – баға соғу стратегиясы немесе баға соғу.

Тұжырымдама

Супербәсекелестік баға тұжырымы, баға соғысы тұжырымымен байланысты. Баға соғысы – бұл нарықтағы компанияның, қазіргі бәсекелестікті жою және нарықта үстемдік құру мақсатымен, қысқа мерзімде шығынға баруды көздейтін бизнес-стратегияны дамытуымен сипатталатын динамикалық стратегия. Бұл стратегия арқылы туындаған шығындар, кейіннен супербәсекелестік баға белгілеу арқылы өтелдіріледі. Баға соғысы – бәсекелестікті жою процесі, онда бағалар настолько төмендетіледі, олар бәсекелестерді нарықтан ығыстырып шығарады, соның нәтижесінде монополия құрылып, компания шығындарын өтеуге және супербәсекелестік бағалар арқылы үлкен пайда табуға мүмкіндік алады.

Салдарлар

Дәстүрлі хищниктік стратегия, ол қалыпты нарықта бәсекеге қабілетті бағаны белгілеуді қамтиды, ұстап тұруға келмейді және оның ұтымсыз екені саналады. Бәсекеге қабілетті баға белгілеу мәселесі бойынша пікірталас жалғасуда, яғни мемлекеттік органдардың бәсекеге қабілетті баға белгілейтін компанияларға шара қолдану қажеттілігі бар ма. Бәсекеге қабілетті баға белгілеу және оның экономикаға тигізетін әсері туралы мақалалар саны артып келеді, олардың көпшілігі әртүрлі елдердің бәсекеге қабілетті бағаға қатысты өз елінде ең қолайлы шаралар жиынтығын белгілеуі керек екенін ұсынады (Nair, Mondliwa, 2015). Мұндай араласуды нарықтың өзін-өзі түзету қабілеті шектеулі шағын экономикаларда қарастыру керек. Ірі нарықтарда бәсекеге қабілетті бағаларға қатысты араласуға қарсы аргументтер де бар. Олардың арасында: • Бәсекеге қабілетті бағалар өзін-өзі реттейді. Мемлекеттік араласу мен бәсекеге қабілетті бағаларды реттеуге қарсы бірінші аргумент – бәсекеге қабілетті бағалар өзін-өзі түзетуге қабілетті. Бұл пікір екі негізгі дәлелге негізделген. Біріншіден, бәсекеге қабілетті бағалар нарыққа жаңа қатысушыларды тартады, олар бәсекеге қабілетті бағаны белгілеген бәсекелеске қарағанда төмен бағамен өнімдер мен қызметтар ұсыну арқылы нарықтағы үлесін оңай иелене алады. Екіншіден, жаңа қатысушылар пайда болу мүмкіндігі бар болғандықтан, үстемдік құрған компаниялар өздерінің үстемдік позициясын сақтап қалу үшін өнімдері мен қызметтерінің бағасын төмендетуге мәжбүр. Нарыққа кіруге елеулі кедергілер болмаса, үстемдік құрған компаниялар кем дегенде ұзақ мерзімді перспективада бәсекеге қабілетті бағаларды белгілеуден тартынуы мүмкін. • Бағаны бақылау инвестицияларға деген ынтаны азайтады. Уақытша жоғары бағалар динамикалық нарықтарда маңызды. Кәсіпорындар тәуекелдік инвестицияларға бәсекеге қабілетті бағалар болған кезде инвестиция жасайды және пайда табады. Осылайша, бағаны реттеу және мемлекеттік араласу әлеуетті инвестицияларды тежеуі мүмкін, өйткені сыйақылар тәуекел аз ортада төмендеуі мүмкін. • Бәсекеге қабілетті бағаларды бағалау қиын. Үстемдік құрған компаниялар өнімдері мен қызметтеріне шекті шығыннан жоғары баға белгілейді. Қоюға тиіс сұрақ – баға тым жоғары ма? Бағалардың бәсекеге қабілеттілігін анықтау үшін екі негізгі критерийді ескеру қажет. Біріншісі – баға тиімді бәсекелестің өмір сүруіне қауіп төндіріп тұр ма, жоқ па, соны анықтау. Екіншісі – бағаның заңды бизнес негіздемесі бар ма екенін анықтау (Baumol, 2003). • Бәсекеге қабілетті бағаларды жою үшін тиісті реттеу шаралары жоқ. Мемлекеттік органдар кейбір компаниялар тұтынушылардың әл-ауқатын төмендететін және бәсекелес компаниялардың өмір сүруіне қауіп төндіретін бәсекеге қабілетті бағалар белгілейтінін анықтай алады. Мұндай жағдайда, мемлекеттік органдар компанияға тым жоғары баға белгілеуі үшін айыппұл салуға құқылы. Бірақ мұндай шаралар кезең-кезеңмен жүзеге асырылуы мүмкін және ақырында бәсекеге қабілетті баға проблемасының ұзақ мерзімді шешімі болмайды.

Реакциялар

Тіпті бәсекеге қабілетті бағаларды реттеуге қарсы көптеген себептер бар және дәстүрлі жыртқыштық модель ақылға сыймас және тиімсіз деп есептелсе де, осы маркетингтік стратегияны ақылға қонымды және қабылдауға болатын бірнеше шарттар бар. Оларға негізінен бірнеше нарықта бірнеше өнім мен қызмет ұсынатын жыртқыш компанияның болуы, жаңа қатысушылар мен қолданыстағы бәсекелестер жыртқыштық стратегияның белгілерін тани алмайтындай ақпарат тарату, сондай-ақ бәсекеге қабілетті баға белгілеуге мүмкіндік беретін нарық жағдайлары мен кіруге кедергілер кіреді. Динамикалық нарықта жыртқыштық пен бәсекеге қабілетті баға туралы шағымдар жиі кездеседі, бірақ көп жағдайда бұл бәсекелестердің өзінің қарсыластарының шығындарын арттыруға жасаған әрекеттері ғана. Монополияға қарсы заңдар тұтынушылардың әл-ауқатын арттыратын бәсекелестік стратегияларын тұтынушылардың әл-ауқатын төмендететін стратегиялардан ажырату міндетімен айналысады. Бұл міндет жыртқыштық маркетингтік стратегияның болуымен, яғни бәсекеге қабілетті бағамен (Gundlach, 1995) күрделене түседі. Бағаны жыртқыштықпен шектеу – компаниялардың нарықтағы позицияларын нығайтуға тырысатын стратегияларының бірі ғана, бірақ бұл компанияның нарық билігін алу үшін қолданатын жалғыз маркетингтік стратегиясы емес. Жыртқыштық стратегия басқа стратегиялармен, мысалы, бәсекелестердің өнімдері мен қызметтерінің құнын арттыруға бағытталған, жыртқыштық емес стратегиямен бірге қолданылуы мүмкін.