Кіріспе
Сент-Марк – Гаитидің батысындағы коммуна, Артибонит департаментіне қарасты. Географиялық координаталары белгілі. 2003 жылғы халық санағы бойынша коммунада 160 181 тұрғын болды. Порт-о-Пренс пен Кап-Айтиен арасындағы Гонайвтен кейінгі ең ірі қалалардың бірі. Француздар қоныстанғанға дейін бұл аймақ Амани және Xaragua қақтығысының бір бөлігі ретінде танымал болған. Сент-Марк порты қазір Гаитиге импортталатын тұтыну тауарлары үшін басты кіру порты болып табылады. Бұған Порт-о-Пренстен алшақтығы мен тығыздығы, сондай-ақ Кап-Айтиен, Каррефур, Делмас, Форт-Либерте, Гонайвс, Хинче, Лимбе, Петион-Вилл, Порт-де-Пайкс және Верретт сияқты көптеген қалаларға орталық орналасқандығы себеп болуы мүмкін. Бұл қалалар мен оларды қоршаған аудандарда Гаити халқының он миллионының сегіз миллионға жуығы тұрады (2009 жылғы мәліметтер). 1905 жылы Compagnie Nationale немесе Ұлттық темір жол компаниясы ұлттық астана Порт-о-Пренстен Сент-Маркқа дейін 100 шақырымдық темір жол салды. Кейіннен бұл жол шығысқа қарай тағы 30 шақырымға дейін Верреттке дейін созылды.
Шолу
Сент-Марк – таулармен қоршалған үлкен порты бар қала. Портта әдетте көптеген қайықтар, көбінесе желкенді қайықтар болады. Қала тұңғыш рет 1716 жылы қоныстандырылған, ол кезде ол Сен-Домьинг француз колониясының құрамында болған. Қала теңізге жақын, жазық жерде орналасқан, бірақ оның шеттері тау етегіне дейін созылады. Осы биіктіктерден кейде мұхитты көруге болады. Қалада бірнеше саябақтар бар, оның ішінде Place Cite Nissage Saget саябағы да бар. Бұл саябақтарда көбінесе саудагерлер кездеседі. Сент-Марк әдетте тұруға қауіпсіз орын деп есептеледі. Халықтың шамамен 60 пайызы коммуналық аймақта, яғни қаланың сыртында тұрады. Осының салдарынан олар қалалық инфрақұрылымнан тыс қалғандықтан, су ағызу жүйелері, электр қуаты және ішуге жарамды суға қол жеткізе алмайды. Сент-Маркте USAID және IOM ұйымдарының көмегімен және қаржысымен бірқатар даму жобалары жүргізілуде. Оларға жолдарды түзету және асфальттау, кәріз және дренаж жүйесін енгізу, сондай-ақ қаланың әртүрлі бөліктерінде ішуге жарамды сумен қамтамасыз ету кіреді. Бұдан өзге, USAID жобасы жастарды OpenStreetMap – тегін, өңдеуге болатын онлайн картада қаланың картасын жасауға оқытты.
Көлік
Pointe de Saint Marc-те 1924 жылы салынған металл қаңқалы маяк орналасқан. Порт-о-Пренс астанасынан Сент-Марк қаласына жету жолы – Route Nationale # 1 (Гаитидің 1-автожолы), ол Монтруи және Гонайв жағалау қалаларына дейін созылып, соңында солтүстік порты Кап-Айтиенге жетеді. Көліктің ең көп таралған түрі – мотоцикл (мобилет), оның күтімі арзан әрі аз жанармай жұмсайды. Мобилеттер ең көп дегенде екі адамға арналған болғанымен, көбінесе төрт адамға дейін мінеді. Велосипедтер де кең таралған көлік құралы. Автомобильдер сәнді көлік құралы саналады. Сент-Марк қалалық және ауылдық өмір салтының үйлесімімен танымал. Порт-о-Пренсте тұратындар үшін бұл "ел" басталатын жер деп есептеледі. Ешкілер көптеп кездеседі және оларды қала көшелерінде жүргенін көруге болады. Сент-Маркте көптеген адамдар сиыр мен тауық ұстайды.
Адамдар
Сент-Марк тұрғындарының қонақжайлылығымен әдетте танымал, және комедия – көпшіліктің таныс ойын-сауығы. Сент-Марк көптеген жастардың тұратын орны болғандықтан "ләззат қаласы" ретінде белгілі болғанымен, халықтың көп бөлігі шұрайлы жағдайда өмір сүреді және күн көрісін табу үшін тынымсыз еңбектенеді.
Музыка
Сент-Маркте тыңдалатын музыканың үш негізгі түрі бар: Трубаду немесе твубаду сальса музыкасына өте ұқсас және барабандар, кернейлер мен гитарадан тұрады. Гаити халық музыкасы Водумен тығыз байланысты. Ол көбінесе Күл жексенбісі мен Пасха жексенбісі аралығында көшелерде процессиялық музыка ретінде орындалады. Сент-Маркте көптеген адамдар американдық танымал музыканы да тыңдайды. Les Formidables сияқты Гаитидің танымал топтары жылдар бойы дамыды. Бұл топтың көптеген мүшелері шетелде тұрғандықтан, қазір бұрынғыдай бірге емес, бірақ топтың музыкасы мәдениетте әлі де сақталып қалған. Virtuose Сент-Маркте өте танымал топ. BC және Gwoup 703 – басқа да танымал гаитилік топтар. RapCreole – жастар арасында жаңадан дамып келе жатқан танымал стиль. Әдетте, осы стильдегі рэп Гаити халықтық немесе танымал музыкасына тән ырғақтарды қолданады. Танымал ‘RapKreyol’ орындаушыларына BC (Barikad Crew), Skwardy, Izolan, Fantom жатады. Себастьен Пьер – танымал R&B әншісі. Зомо – Сент-Марктегі ең танымал әншілердің бірі. 2014 жылы ол «Life goes on» әнінде орындалып, Гаитидің ең жақсы әндерінің бірі деп танылды.
Troubadou or twoubadou is very similar to Salsa music and includes drums, trumpets, and guitar. Haitian folk music is strongly associated with Vodou. It is often played as processional music in the streets between Ash Wednesday and Easter Sunday. In St. Marc, many people also listen to popular American music. Popular Haitian groups have developed over the years, such as Les Formidables. This group is no longer together as most members live overseas, but the group's music lingers in the culture. Virtuose is a very popular group in St. Marc. BC and Gwoup 703 are other popular Haitian groups. RapCreole is an emerging popular style among the youth. Typically this kind of rap uses rhythms typical of Haitian folk or popular music. Popular ‘RapKreyol’ artists include BC (Barikad Crew), Skwardy, Izolan, Fantom. Sebastien Pierre is a popular R&B artist. Zomò is one of the most popular singer at Saint Marc. In 2014, he was featured in a song called Life goes on, which was called one of Haiti's best songs.
Тағам
Сент-Марк тұрғындарының өмірінде тамақ маңызды рөл атқарады. Тамақ – күнделікті әлеуметтік қарым-қатынастың маңызды бөлігі. Көбінесе ішкі кеңістікте ыстық пен ылғалдың жиналуын болдырмау үшін тамақ дайындау сыртта жүзеге асырылады. Банан, күріш немесе макарон – дерлік әр тағамның негізгі құрамы. Теңіз өнімдері де тұрақты түрде қолданылады. Мысалы, краб, құрғатылған треска және жаңа балық қолжетімді. Ешкі еті ең көп жейтін ет түрі болса да, тауық пен сиыр еті де жиі тұтынылады. Гаити асүйінде дәмдеуіштер мен ащы бұрыштар, сондай-ақ қант көп мөлшерде қолданылады. Жергілікті жерде өндірілетін өнімнің көп бөлігін банан, банан бақшасы, манго, шие, жүгері, маниок, күріш және помидор құрайды. Сент-Марк тұрғыны көбінесе жеміс-жидекті көп жейді. Сент-Маркке тән тағам – ақ күріш, бұршақ соусы және краб/ешкі еті қосылған немесе екеуі де гаити креол тілінде "Лало" деп аталатын, жеуге жарамды жапырақтарға оралған түрде дайындалады. "Лало" Артибонит аймағында да көп өндіріледі. Басқа тағамдарға банан песе (қурақталған банан, гаити креол тілінде "bannann peze" деп аталады), оны пиклизбен – ұсақ кесілген морковь, капуста, пияз немесе шалот пен бұрыштан тұратын ащы салат қоспасымен бірге ұсынады. Қайың сорпасы ("soup joumou" гаити креол тілінде) әдетте демалыс пен құлшылыққа арналған жексенбі күні таңертең дайындалады, ол құлдықтың аяқталуын еске алу үшін апта сайын дайындалады. Ол әдетте бірнеше түрлі ет, картоп және морковьтан тұрады. Сондай-ақ, көбінесе теңіз тілмашы (sole) пісіріледі. Бұл балық ашық отта майонез негізіндегі, түрлі дәмдеуіштер қосылған маринадта пісіріледі. "Riz au lait" – кең таралған десерт, негізінен корица, сүт, қант және май қосылған күріш пудингі. Басқа креол десерттеріне dous makos (гаити фуджи), dous kokoye (үйде жасалған кокос қанты), pen patat (тәтті картоп наны), pen diri (күріш наны) және т.б. жатады.
Дін
Дінге сенушілер көбінесе католицизм мен гаитилік вудуға ереді. Екеуі де ел бойынша кең таралған. Католицизм/христиандық – Сент-Марктегі ең көп тараған және қабылданған дін. Гаитиліктердің көпшілігі жексенбі күндері шіркеуге қатысады. Рим католиктігін Сент-Домингге қоныстанған француз отарлаушылары әкелді; миссионер ділдер мен басқалары құл африкалықтарды дінге көшіру үшін жұмыс істеді. Гаити халқының шамамен 60% католик болып табылады, кейде оны вуду элементтерімен үйлестіреді. Сент-Маркте евангелисттік протестант және баптист шіркеулері де жиі кездеседі. Көптеген тұрғындар өз шіркеулерін қоғамдық және мәдени бірегейлік орталықтары ретінде белсенді пайдаланады. Вуду құлдар әкелген Батыс Африканың түрлі діндерінің қосылуынан пайда болды; "вуду" сөзі "рух" деген мағына беретін африка тілінен шыққан. Бұл Гаитиде ең көп таралған және ресми дін деп есептеледі. Азғана католиктер оны сынағанымен, гаитиліктердің көпшілігі екі дінді де бірдей ұстанады. Католицизм синкретикалық болып, вуду элементтерін сіңіріп алды. Вуду көбінесе ауруларды түсіндіру және емдеу үшін қолданылады. Вуду ауылдық аймақтарда күштірек тамырланған, және осы халық батыс медицинасын қабылдауға көбірек қарсылық көрсетеді.
Экономика
Сауда – Сент-Марктегі ең ірі сауда. Көптеген адамдар саудагер ретінде жұмыс істейді, базарда өз стендісімен немесе "қолайлы дүкендерде" сатады. Басында тауарлар мен тәттілер салынған себеттерді көтеріп, көшеде жүріп сататын, сондай-ақ жолға өтетіндерге консервіленген сүт сататын көптеген көше сатушылары да бар. Бұл өнімдердің көпшілігі Сент-Маркте өндірілмейді. Сатылатын өнімдердің көбі АҚШ-тағы қолданылған дүкендерден сыйлық ретінде немесе артық қалдықтар түрінде елге келеді. Сент-Марк базарлары күн сайын ашық, жергілікті жерде өсірілген барлық түрлі жеміс-жидектер мен көкөністерді табуға болады. Сент-Маркте отын үшін көмір сататын базар бар. Көмір Сент-Маркте де, жалпы Гаитиде де тамақ пісіру үшін көп қолданылатындықтан, ол жергілікті жерде өндіріледі және көптеген адамдарды жұмыспен қамтамасыз етеді. Ормандардан көп ағаш кесілгендіктен аралдың орманды аумағы азайды. Көмір нарығынан басқа, Сент-Марк экономикасы негізінен аймақта өндірілетін ауыл шаруашылығы өнімдеріне байланысты. Сент-Марк портының жанындағы Дей-Леглиз ауданында күн сайын азық-түлік базарлары ашылады. Көптеген тұрғындар апта бойы жететін азық-түлікке толығу үшін сенбі күні дүкенге барады. Бульвар аймағында үлкен тегіс базар орналасқан, онда киім, электрондық құралдар, аяқ киім, ойыншықтар, велосипедтер және т.б. сияқты көбінесе қолданылған заттар сатылады. Порт-о-Пренстен көптеген адамдар Сент-Марк базарларына төмен бағасы үшін келеді.
Сауда-саттық
Сент-Маркте кірпіштен немесе ағаштан салынған сауда дүкендері де бар. Оларға дәрі-дәрмек сататын дәріханалар, азық-түлік және басқа да көптеген тауарлар сататын ашық базарлар (марше), бидай және маниоктан жасалған нан, сондай-ақ түрлі тәтті пеш нандары сататын нан баққан орындар, шағын дүкендер, мата, тұрмыстық техника, сұлулық салондары және автокөлік бөлшектері сияқты тауарларға арналған арнайы дүкендер жатады.
Бауырлас қалалар
АҚШ, Флорида штатының Лейк-Уорт қаласы
АҚШ, Джорджия штатының Саванна қаласы
🏴 U. S. Savannah, Georgia