Кіріспе

1916-1917 жылдарғы Солтүстік Грекиядағы уақытша үкімет. Ұлттық қорғаныс уақытша үкіметі (Προσωρινή Κυβέρνηση Εθνικής Αμύνης), сондай-ақ Салоника мемлекеті (Κράτος της Θεσσαλονίκης) ретінде танылған, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Афинадағы ресми патша үкіметіне қарсы және оған бәсекелес ретінде, Салоника қаласында бұрынғы премьер-министр Элефтериос Венизелос және оның қолдаушылары құрған параллель әкімшілік болды. Бұл екінші грек мемлекетінің құрылуы Грецияның Антанта атынан соғысқа қатысуы немесе король Константин I-нің қалауынша германофильдік бейтараптық саясатын ұстануы туралы пікірталасқа байланысты туындады. Бұл келіспеушілік тез арада грек қоғамын екі лидердің маңында бөліп, «Ұлттық айырық» деп аталатын жағдайдың бастауы болды. 1916 жылдың 17 тамызында, Шығыс Македонияның бір бөлігі болгар басқыншылығынан патша үкіметі тарапынан қорғалмағандықтан, грек армиясының венизелист офицерлері Салоникада Антанта қолдауымен төңкеріс жасады. Ұзақ ойланбастан, Венизелос және оның негізгі қолдаушылары көтеріліске қосылып, елдің солтүстігінде екінші грек үкіметін құруға кірісті, ол Антанта тарапынан соғысқа қатысты. Ұлттық қорғаныс үкіметі 1917 жылдың 29 мамырына дейін өмір сүрді, сол кезде Антанта елдері Константин I-ді тақтан түсіруге мәжбүр етті және Венизелосқа біріккен елдің премьер-министрі ретінде Афинаға оралуға рұқсат берді. Дегенмен, Ұлттық қорғаныс үкіметінің құрылуы «Ұлттық айырықты» одан әрі тереңдетті, ол грек саяси өміріне бір ұрпақтан астам уақыт бойы зиян келтіріп, Кіші Азия апатына әкелді.

Негізгі деректері: Грекия 1914-1916

Грекия 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстарынан жеңіспен шықты, аумағы шамамен екі есеге ұлғайды, бірақ қиын халықаралық жағдайда қалды. Грекияның Эгей теңізінің шығысындағы аралдардың мәртебесі анықталмады, ал Осман империясы оларға талап етуді жалғастырды, бұл теңіз қарулануына және Анатолиядан грек этносын жаппай қууға әкелді. Солтүстікте Екінші Балқан соғысында жеңілген Болгария Грекия мен Сербияға қарсы реваншистік жоспарлар құрды. Екі ел Болгария шабуыл жасаған жағдайда әскери көмек көрсетуге уәде берген одақ шартымен байланысты болды, бірақ 1914 жылдың тамызында қауіп мүлдем басқа жақтан туды: Франц Фердинандтың қазасы Австрия-Мажарстанның Сербияға соғыс жариялауына және Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына себеп болды. Грекия да, Болгария да бастапқыда бейтараптық саясатын ұстанды, бірақ соғыс жалғасқан сайын екі лагерь де екі елдің қолдауын алуға тырысты. Осы кезде грек басшылығы арасында алғашқы келіспеушіліктер пайда болды: 1910 жылдан бері жаңғыртушы үкіметтің басында тұрған премьер-министр Элефтериос Венизелос Антанта жағында соғысқа қатысуды қолдады, ал Германияда білім алған, Кайзер Вильгельм II-нің қарындасына үйленген және пруссиялық милитаризмге жоғары баға берген король Константин I неміс жеңісін күтті. Ол Грекияның британдық флоттың ықпалына түсуі мүмкін екенін білгендіктен бейтараптықты жақтады. 1915 жылдың басында британдықтар Грекияға Галлиполи науқанына қатысса, «Малоазиядағы аумақтық жеңілдіктер» ұсынды. Венизелос бұл идеяны қолдады, бірақ король мен оның әскери кеңесшілерінің қарсылығына тап болды. Нәтижесінде Венизелос 6 наурызда (1915 жылғы 21 ақпанда) отставкаға кетті, оның орнына Димитриос Гунарис басқарған корольдыққа бейім үкімет келді. Либералдық партия 1915 жылғы мамыр айындағы сайлауда жеңіске жетті және Венизелос 1915 жылғы 23 тамызда қайтадан үкімет құрды. 1915 жылдың қыркүйегінде Болгария Сербияға қарсы жұмылдырғанда, Венизелос грек әскерін қарсы жұмылдыруға бұйрық берді және Сербияға көмектесу үшін Салоникиде (сол кезде Салоника деп белгілі) ағылшын-француз әскерін орналастыруға шақырды. Шындығында, одақтастар 22 қыркүйекте қонуды бастады және Салоника лагерінде бекініп алды. Король конституцияға қайшы келіп, Венизелос пен парламентті қызметтен босатып, екеуінің арасындағы және олардың жақтастары арасындағы жарысты бейімдеді. Либералдық партия 1915 жылғы желтоқсан айындағы сайлауды бойкоттады. Сол айда француздар Венизелос рұқсатымен Корфуды басып алды, онда Сербия армиясының қалдықтары Салоникаға жіберілгенге дейін жиналды. Осы оқиғаларға байланысты Салоникада белгілі либералдар мен Македонияның өкілдерінен, соның ішінде Константинос Ангелакис (Салоника мэрі), Аλέξανδρος Ζάννας және Периклис Аргиропулос (1881-1966) (Салоника өкілдері), Δημήτριος Δίγκας және Димитриос Пазис (Серрес өкілдері), Николаос Манос (Козани өкілі), Панайотис Грекос (Флорина өкілі), Γεώργιος Ζερβός (Драма өкілі), генерал-майор Эммануил Зимвракакис және басқалар «Ұлттық қорғаныс революциялық комитеті» құрды. Топ Венизелосты өздерінің басшысы деп мойындады және армия офицерлерімен және крит жандармериясымен байланыс орнатуға кірісті. Келесі жылы Грекияның ресми үкіметтері елдің бейтараптығын сақтауға үлкен қиындықтарға тап болды. 1916 жылдың 25 мамырында (О.С. 1916 жылдың 12 мамырында) Афина үкіметі неміс қысымына ыңғайласып, маңызды Рупель бекінісін немістер мен олардың болгар одақтастарына тапсыруға бұйрық берді. Жауап ретінде 1916 жылдың 3 маусымында (О.С. 1916 жылдың 21 мамырында) Антантаға жақын Венизелистер әскери жағдайды жариялап, солтүстік Грекиядағы корольдік билігін жойды. Осыдан кейін Болгария 1916 жылы Македонияның шығысына шабуыл жасады, Афина үкіметі кез келген қатаң шараларға жол бермегендіктен, аз қарсылыққа тап болды. Нәтижесінде IV корпустың 6000-нан астам әскері немістерге беріліп, Германиядағы Гёрлицке жер аударылды. Жеңіспен алынған аумақтарды тек номиналды қарсылықпен тапсыру грек халқының көп бөлігін ашуландырды. Сонымен қатар, сәуір айында Салоникадағы эмигранттық серб королі мен оның үкіметінің құрылуы, Македония майданында 120 000 серб әскерінің болуы және Антантаның қалаға серб префектін орнатады деген қауіптері қала сербтерге беріледі деген қорқыныш тудырды.

Салоникадағы көтеріліс

Бір-бірінен кейін келген қорлаулар мен Македониядағы болгар әскерінің ілгерілеуінен ашуланған бірнеше грек офицері Салоникиге ағылып келіп, әскер жинауға және одақтастарға қосылуға ерікті болды. Жергілікті одақтас бас қолбасшысы Морис Саррейл олардың бастамаларын қолдады, бірақ грек үкіметінің қарсылығы салдарынан көп ілгерілеуге қол жеткізілмеді. 16/29 тамызда лейтенант-полковник Константинос Мазаракис Айниан 11-ші жаяу әскер дивизиясының тау артиллериялық батальонын бақылауға алып, майданға жеткізуге тырысты. Штаб бастығы және III армия корпусының міндетін атқарушы қолбасшысы полковник Николаос Трикупис бұған қарсылық көрсетіп, Микро Карабурнудағы артиллерия казармасына екі рота жіберді, бұл Мазаракисті әрекеттен бас тартуға және казармадан шығуға мәжбүр етті.

Танымал мәдениетте

Бұл дәуірдегі қозғалысты жырлайтын танымал әнді Смирнаның "Tis aminis ta pedià" ("Қорғаныс жігіттері") немесе "Македон" деп аталатын студенттік музыкалық тобы орындады. Ән Костас Ферристің "Rebetiko" фильмінде де, Ставрос Хархакостың оркестрлеуімен қолданылды.