Кіріспе
7-ші ғасырдың жартылай аңызға айналған ислам теологы ʿАбд Алла ибн Сабағ әл Химяри (عبد الله بن سبأ الحميري), кейде Ибн Сабағ, Ибн әл Саудағ немесе Ибн Уаб деп те аталады. Ислам тарихындағы 7-ші ғасырдағы тұлға, Сабағия (سبئية) деп аталатын ізбасарлар тобымен байланысты. Сунни және шиит дәстүрлеріне сәйкес, Абдалла ибн Саба – арабтың Химяр тайпасынан шыққан Йемендік яһуди, ол Османның тұсында ислам дініне кірген. Оның яһуди тегі де даулы. Кейбір қазіргі заманғы тарихшылар Сейф ибн Омардың Усманды өлтіру оқиғасын "Медина халқын халифаның өлтірілісіне қатысқандықтан ақтап беру" үшін құрастырғанын және Мұхаммедтің орнына Алиді қолдау қозғалысы Осман заманында болмағанын айтады.
ʿAbd Allāh ibn Sabāʾ al Ḥimyarī (عبد الله بن سبأ الحميري), sometimes also called Ibn Sabāʾ, Ibn al Sawdāʾ, or Ibn Wahb, was a 7th century figure in Islamic history associated with a group of followers called the Sabaʾiyya (سبئية). According to Sunni and Shia tradition, Abd Allah ibn Saba' was a Yemenite Jew from the Arab Himyar tribe who converted to Islam during Uthman's reign. His Jewish origin has also been contested. Some modern historians assert that Sayf ibn Umar fabricated the episode about the killing of Uthman to "exonerate the people of Medina from participation in the caliph's murder" and the movement to support Ali as a successor to Muhammad did not exist in the time of Uthman.
Тарихилығы
Салт-дәстүрлі сүнни және шиит дереккөздеріне сәйкес, Абдалла ибн Саба Йеменде туған, ислам дінін қабылдаған яһуди болған. Бірақ, қазіргі тарихшылар Ибн Сабаның тарихи тұлға екендігіне қатысты әртүрлі пікірде. М. Г. С. Ходжсон Ибн Сабаның яһуди болғанына күмән келтіріп, Ибн Саба мен Ибн әл-Саваданы екі бөлек адам деп қарастыру қажет дейді. Леоне Каетанидің сөзіне қарағанда, Ибн Саба бастапқыда Әлидің саяси қолдаушысы болған, ал кейінгі ұрпақтар оның айналасында Аббасидтерге ұқсас діни құлпынай ойлап тапқан. Дегенмен, кейбір тарихшылар Ибн Сабаның немесе оның ізбасарларының бар болғанын растайды. Израиль Фридландер Ибн Саба мен Сабаияның шын мәнінде болғанын айтады, ал оның еңбегін Сабатино Москати да куәландырған. Г. Леви Дела Вида оның яһуди тегін жоққа шығарып, Ибн Сабаның араб екенін мәлімдейді. Израиль Фридландер оның эфиопиялық Фалаша әйелінің ұлы болуы мүмкін екенін ұсынады, бұл оның «ибн әл-Савда» деп аталуын түсіндіреді. У. Ф. Таккер түрлі аргументтерді зерттеп, «Оның этникалық тегіне қарамастан, Ибн Саба Йеменде туған және яһуди ортасынан шыққан болуы мүмкін» деген қорытындыға келді. Хайнц Халм оны Селеукия Ктесифон (аль-Мадаин) қаласынан келген Ғулат тобының өкілі ретінде көрсетеді, ол Куфаға Әлиді көруге келген. Ибн Сабаның құдайлығын жариялаған кезде Әли оған ашуланып, Селеукия Ктесифонға қайтарып жіберген. Хайнц Халм, ислам жазушылары, мысалы, Ашари «Мақалат» еңбегінде, Багдади «Ферақ» еңбегінде Ибн Сабаның Әли ибн Әби Талибті құдай еткен алғашқы адам болғанын айтқандарын қосады. Ол Әлидің Алла екенін уағыздаған. Әли қайтыс болғаннан кейін, оның «Әлидің кейпіндегі шайтан өлтірілді» және Әли жұмаққа көтерілді, ал оның қайта оралуы (ражъа) жақын деген ойын сақтаған делінеді.
Усманның өліміне қатысқан рөлін зерттейді
М. Г. С. Ходжсонның пікірінше, Табари мен Сайф ибн Омардан "сенімдірек дереккөздер" Ибн Сабаның Усманның өлтірілуіне соққан саяси оқиғаларда маңызды рөл атқарғанын жоққа шығарады. Таха Хусейн Ибн Сабаның "құрастырылғанын" шииттердің жаулары жасағанын, ал "еврей элементін" қосу шииттерді күмәнді ету үшін болғанын айтады. Израиль Фридландер, Юлиус Веллхаузен және әсіресе Леоне Каетани Сайфтың Усманды өлтіру эпизодын "Мәдина халқын халифаның өлтірілуіне қатысқандықтан ақтап алу үшін" ойлап тапқанын мәлімдейді. Каетани Ибн Сабаның айналасында діни құпия жоспар жасалуы мүмкін екенін, тіпті ол Әлидің тек саяси жақтасы болған жағдайда да мүмкін екенін атап өтті.
Сүнни көзқарастары
Табардың айтуынша, Сайф ибн Омар жинаған риуаяттарға сүйене отырып, Ибн Саба Йеменде туған яһуди, кейін ислам дінін қабылдаған. Әли ибн Әби Талиб заманында ол кейін шииттік исламның, немесе гулаттың радикалдық бағыттарына жатқызылатын бірнеше идеяларды таратты. Осы риуаяттар бойынша, Әлиді қастерлеу, Ислам пайғамбары Мұхаммедтің оны мұрагер етіп тағайындауы, құпияға келу (ғайба) және қайта оралу (ражъа) тұжырымдары алғаш рет Ибн Саба мен оның ізбасарлары (Сабаия) тарапынан айтылып, қалыптастырылды. Ол және оның ізбасарлары кейде Мысырлықтарды Османға қарсы Әлидің мұрагерлікке артық құқығы бар деген желеумен қоздырған, сондай-ақ келесі дау-жанжалдарға қатысқан делінеді. Суннилердің пікір таласында Ибн Саба, Исаның алғашқы үйретіктерін бұзуға тырысқан Пауыл сияқты, исламның негіздерін іштен бұзуға ұмтылған тұлға ретінде бейнеленеді.