Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неджд әмірлігінің билеушісі (1755–1834)
Ruler of the Emirate of Nejd (1755–1834)
Түркі бин Абдулла Әл Сауд (ترکي بن عبدالله بن محمد) (1755 – 9 мамыр 1834) – Екінші Сауд мемлекетінің негізін қалаушы және Осман империясының басқаруынан кейін 1823–1834 жылдары Недждті басқарды.
Turki bin Abdullah Al Saud (ترکي بن عبدالله بن محمد) (1755 – 9 May 1834) was the founder of the Second Saudi State and ruled Najd from 1823–1834 following administration by the Ottoman Empire.
Отбасылық тарихы және ерте өмір
Түркі 1755 жылы дүниеге келген. Ол бірінші Сауд мемлекетінің негізін қалаушы Мұхаммед бин Саудтың кіші ұлы Абдулла бин Мұхаммедтің ұлы және екінші билеуші, мемлекеттің бірінші имамы Абдулазиз бин Мұхаммедтің інісі болған. Имам Абдулазиздің немересі Абдулла бин Сауд – бірінші Сауд мемлекетінің соңғы имамы еді. Осылайша, Түркі Имам Абдулла бин Саудтың алыс туысы болды.
Turki was born in 1755. He was the son of Abdullah bin Muhammad who was the youngest son of Muhammad bin Saud, founder of the First Saudi State, and the brother of Abdulaziz bin Muhammad, the second ruler and first Imam of the State. Imam Abdulaziz's grandson, Abdullah bin Saud, was the last Imam of the First Saudi State. This made Turki the first cousin once removed of Imam Abdullah bin Saud.
Көтерілу
Түркі Дирияны мысырлықтар мен жау тайпаларына, соның ішінде Бану Халидке қарсы қорғауда күресті. 1818 жылы қала Ибрагим Паша басып алғанда қашып кетті, бұл Бірінші Сауд мемлекетінің аяқталуын білдірді. Аль Саудқа жасалған қуғын-сүргін салдарынан ол келесі екі жылды жасырынып өткізді, Абдулла бин Сауд Каирге, содан кейін Осман империясының өлімі үшін Стамбулға жіберілді. Түркі қысқа мерзімге Надждты өзі билеуді көздеген Мұхаммед бин Мишари бин Муаммардың араб қызметкерімен ынтымақтасты. Бірақ Ибн Муаммар көтерілісті тез басып, Мишариді түрмеге қамады. Түркі Ибн Муаммар мен оның ұлын (аты да Мишари) тұтқындап, кек қайтарды. Мишари бин Саудты Мишари бин Саудқа алмастыруға жасалған әрекет, соңғысы Мысырға қайтарылғанға дейін сәтсіз аяқталды, нәтижесінде Ибн Муаммар мен оның ұлы өлімге кесілді. Содан кейін Түркі қайтадан жасырынуға мәжбүр болды. Осы кезде Сауд әулетінің көптеген жоғары лауазымды мүшелері өлтірілді, жер аударылды немесе түрмеге қамалды, Түркі отбасының басшылықты өз мойнына алуға дайын және қабілетті санаулы өкілдерінің бірі болып қалды.
Turki fought in the defense of Diriyah against the Egyptians and hostile tribes, including Banu Khalid. He escaped when the city was seized by Ibrahim Pasha in 1818, marking the end of the First Saudi State. He spent the next two years in hiding due to the ensuing persecution of the Al Saud with Abdullah bin Saud being sent to Cairo and then, to İstanbul to be executed by the Ottomans. Turki briefly collaborated with Mohammad bin Mishari bin Muammar, an Arab client of Muhammad Ali, who aspired to rule Najd himself. Ibn Muammar quickly crushed the revolt, however, and imprisoned Mishari. Turki retaliated by capturing Ibn Muammar and his son (also named Mishari). An attempt to exchange both men for Mishari bin Saud before the latter was returned to Egyptian custody failed, resulting in the execution of Ibn Muammar and his son. Turki was then forced back into hiding. By this time, many senior members of the House of Saud had been killed, exiled, or imprisoned, leaving Turki as one of the few within the family willing and able to assume leadership.
Билік
1823 жылы Түркі Судайрдағы Жаладжыл билеушісі Сауидпен одақ құрып, көп ұзамай Ырқаға қоныстанды. Ол Надждке одан әрі шабуылдар жасап, Риядты және оның египеттік гарнизонын оқшаулау үшін Дурма және Манфуха сияқты маңызды елді мекендерді басып алды. 1824 жылдың тамызында Рияд қоршауға алынып, бірнеше айдан кейін түсті; Түркі сол жылы Риядты Сауд мемлекетінің жаңа астанасы деп жариялады, себебі египеттіктер Дирияны басып алып, қиратып, халқын таратып жіберген еді. 1824 жылы Риядта Әмірдің штаб-пәтері ретінде пайдалану үшін Каср әл-Хукм салынды. Сауд мемлекетін қайта құруға қол жеткізгенімен, Түркі Абдулла ибн Саудқа тиген жазаға байланысты Осман империясының номиналдық вассалы болып қалуды жөн көрді. Хижаз және Қызыл теңіз Мысырдың бақылауында болғандықтан, кеңею бағыты шығысқа қарай бұрылды. Шығыс провинциясы 1830 жылы Бану Халид бастаған бедуин шабуылына жауап ретінде жаулап алынды. Алайда, Парсы шығанағының жағалауында Сауд мемлекетінің ықпалын кеңейту әрекеттерітің нәтижесі әртүрлі болды. 1833 жылы Оманды бағындыру үшін жай ғана шабуылдың қаупі жеткілікті болды, бірақ сол жылы Бахрейн көтеріліс жасады (үш жыл бұрын салық төлеуге келіскен болатын), және Түркінің қайтыс болуымен бұл мәселе шешілмей қалды. Дінге берілгендігімен және соғыстарға белсенді қатысқандығымен қатар, Түркі өзінің билігі тұсында Рахман ибн Жәбир және Абдулазиз ибн Хамад ибн Насыр ибн Муамар сияқты ақындарды қолдады. 1834 жылдың 9 мамырында имам мешіттен шығып бара жатқанда, оның екінші туысы (Сауд әулетінің мүшесі) Мишари ибн Абдул Рахманның үш сақшысынан жасалған шабуылға ұшырап қаза тапты. Мішари осы кезде "қынынан суырылған қылышпен" пайда болды, бірақ бұл толық жеңіс емес еді, себебі Фейсал Түркінің мұрагері ретінде билігін орнату үшін тағы да бірнеше жыл басқа узурпаторлармен күресуге мәжбүр болды.
In 1823, Turki re emerged to form an alliance with Sawaid, the ruler of Jalajil in Sudair, and had soon established himself in Irqah. He made further incursions into Najd, in which he seized major settlements such as Durma and Manfuhah in order to isolate Riyadh and its Egyptian garrison. By August 1824, Riyadh itself came under siege and fell a few months later; Turki designated Riyadh as the new Saudi capital the same year as Diriyah had been devastated and largely depopulated by the Egyptians during their occupation. In Riyadh he constructed Qasr Al Hukm in 1824 to be used as the headquarters of the Amir. Though he had succeeded in re establishing a viable Saudi polity, Turki chose to remain a nominal vassal of the Ottomans due to what had happened to Abdullah bin Saud. With Hejaz and the Red Sea remaining in Egyptian hands, further expansion was directed eastwards. The conquest of the Eastern Province was achieved in 1830, in response to a Bedouin invasion from this region led by the Banu Khalid. Efforts to extend Saudi influence along the Persian Gulf littoral, however, met with mixed success. The mere threat of invasion was enough to subdue Oman in 1833 yet Bahrain revolted in the same year (having agreed to pay tribute three years prior), a situation that remained unresolved at the time of Turki’s death. In addition to his religious personality and extensive involvement in war Turki was also a patron of poets, namely Rahman bin Jabir and Abdulaziz bin Hamad bin Nasir bin Muammar, during his reign. On 9 May 1834, as the imam was leaving the mosque, he was ambushed and slain by three assassins working for his second cousin (and fellow member of the House of Saud) Mishari bin Abdul Rahman. It was Mishari who then emerged “with an unsheathed sword”, Yet this was only a partial victory as it would take almost a decade of fighting against other would be usurpers before Faisal succeeded in establishing his authority as Turki’s successor.