Жаңа Зеландия сайлау жүйесі: аралас пропорционалды жүйе (MMP) туралы толық ақпарат. Екі дауыс беру, округтер және парламент депутаттары сайлау ережелері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландия парламенті сайланатын жүйе
System by which New Zealand parliament is elected
Жаңа Зеландияның сайлау жүйесі 1996 жылғы сайлаудан бері аралас мүшелік пропорционалды (MMP) болып табылады. ММП 1993 жылы өткен референдумнан кейін енгізілді. Ол Жаңа Зеландияның тарихының көп бөлігінде қолданған «бірінші келген жеңіске жетті» (FPP) жүйесін алмастырды. ММП бойынша жаңа зеландиялықтар Парламент мүшелерін (депутаттарды) сайлау үшін екі құпия дауыс береді. Бірінші дауыс – географиялық сайлау округінен кандидатқа беріледі. Екінші дауыс – сайлаушының үкімет құруын қалайтын саяси партияға беріледі. Сайлау уақыты 1986 жылғы Конституциялық акті және саяси конвенциялармен реттеледі. Әдетте, парламенттік жалпы сайлаулар үш жылда бір рет өткізіледі және тәуелсіз Сайлау комиссиясы жүргізеді. Жаңа Зеландия Парламенті бір палаталы, яғни Халық қабылдаушылар палатасынан тұрады, әдетте 120 депутаттан, бірақ сайлау процесінің нәтижесіне байланысты орын санының азаюы мүмкін. Партияның парламенттегі жалпы саны партиялық дауыс үлесімен анықталады. 2023 жылы сайланған 54-ші Парламент 123 орыннан тұрады: 72 орын сайлау округінен депутаттармен, ал қалған орындар партиялық тізімдерден іріктеліп алынған депутаттармен толтырылды. 1893 жылы Жаңа Зеландия әйелдерге дауыс беру құқығын берген алғашқы өздік басқаратын ел болды. Бұл, теориялық тұрғыдан алғанда, 1893 жылдан бастап Жаңа Зеландияда барлық ересектерге, яғни 21 жастан асқан азаматтарға дауыс беруге рұқсат етілді (1969 жылы дауыс беру жасы 21-ден 20-ға төмендетілді, ал 1974 жылы 18-ге дейін төмендетілді). Алайда, еуропалық қоныс аударушыларға қатысты дауыс беру ережелері маори халқына қолданылмады, және олардың жағдайы әлі де ерекше, өйткені парламенттегі жеті орынды тек маори сайлаушылары сайлайды. Қазіргі Жаңа Зеландияда, әдетте, 18 жасқа толған және тұрақты түрде тұратын барлық азаматтар мен тұрғындар дауыс беруге құқылы. Басты ерекшеліктерге ұзақ мерзімге шетелде тұрған азаматтар, психиатриялық ауруханада ұсталған немесе үш жылдан асатын мерзімге сотталған адамдар жатады.
The New Zealand electoral system has been mixed member proportional (MMP) since the 1996 election. MMP was introduced following a referendum in 1993. It replaced the first past the post (FPP) system New Zealand had previously used for most of its history. Under MMP, New Zealanders have two secret ballot votes to elect members of Parliament (MPs). The first vote is for a candidate from an electorate, a geographic electoral district. The second is the party vote for the political party the voter wants to form the government. The timing of elections is governed by the Constitution Act 1986 and political conventions. Generally, parliamentary general elections are held approximately every three years and are conducted by the independent Electoral Commission. New Zealand's Parliament has a single house, the House of Representatives, usually with 120 MPs, although the number can increase due to a small number of overhang seats, depending on the outcome of the electoral process. The total number of MPs a party has in a term of parliament is determined by its share of the party vote. The 54th Parliament, elected in 2023, comprises 123 seats: 72 were filled by electorate MPs and the remaining seats filled by list MPs selected from ranked party lists. In 1893, New Zealand was the first self governing country to grant women the right to vote. This meant that, theoretically, New Zealand had universal suffrage from 1893, meaning all adults 21 years of age and older were allowed to vote (in 1969 the voting age was lowered from 21 to 20. It was lowered further to 18 in 1974). However, the voting rules that applied to the European settlers did not apply to Māori, and their situation is still unique in that seven seats in Parliament are elected by Māori voters alone. In contemporary New Zealand, generally all permanent residents and citizens aged 18 or older are eligible to vote. The main exceptions include citizens who have lived overseas continuously for too long, and convicted persons who are detained in a psychiatric hospital or serving a prison term of more than three years.
Парламент өкілеттігі
Парламент сайлауы кем дегенде үш жылда бір рет өткізілетін болса да, бұл әрдайым осылай болған жоқ. Жаңа Зеландияның ерте отарлық тарихында парламенттік мерзім Жаңа Зеландияның 1852 жылғы Конституциялық актісінде белгіленгендей, бес жылға дейін созылуы мүмкін еді. Орталық үкіметтің күшейіп бара жатқан билігіне қатысты алаңдаушылықтарға байланысты, 1879 жылы бұл мерзім үш жылға дейін қысқартылды. Содан бері мерзім үш рет өзгертілді – көбінесе халықаралық дағдарыс кезеңдерінде. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол бес жылға ұзартылды. 1930 жылдардың басында төрт жылға дейін созылды. Бұл сайлаушылардың арасында үлкен қолдау таппады және 1935 жылғы сайлаудан кейін мерзім қайтадан үш жылға дейін қысқартылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол тағы да төрт жылға ұзартылды, бірақ содан кейін үш жылға қайта оралды. 1956 жылы үш жылдық мерзім Сайлау заңында «бекітілді», яғни оны тек ұлттық референдумда көпшілік дауыс беру арқылы немесе Парламент мүшелерінің 75% дауысымен ғана өзгертуге болады. Премьер-министр Джон Ки және оппозиция жетекшісі Дэвид Ширер парламенттік мерзімді төрт жылға дейін ұзартуды қолдайтындарын білдірді. Ұзақ мерзімді қолдаудың басты аргументі – «Үкіметтерге жаңа саясатты әзірлеу және іске асыру үшін уақыт керек» деген пікір. Парламент мерзімі туралы соңғы референдум 1990 жылы өтті, онда сайлаушылардың шамамен 70% мерзімді ұзартуға қарсы болды. 2013 жылдың басында Stuff жаңалықтар сайтында өткізілген сауалнамада 3882 респонденттің 61% төрт жылдық мерзімге өтуді жақтады.
Although parliamentary elections are held at least every three years, this has not always been the case. In New Zealand's early colonial history, the parliamentary term could last up to five years – as established by the New Zealand Constitution Act 1852. The term was reduced to three years in 1879 because of concerns about the growing power of central government. Since then, the term has been altered three times – mainly in times of international crisis. During the First World War it was extended to five years. In the early 1930s, it was pushed out to four years. This proved to be unpopular with the electorate and after the election of 1935, the term was reduced to three years again. It was extended to four years once again during the Second World War, but returned to three years afterwards. In 1956, the term of three years was 'entrenched' in the Electoral Act which means that it can only be changed by achieving a majority in a national referendum or by a vote of 75% of all members of Parliament. Both Prime Minister John Key and Opposition leader David Shearer expressed support for an extension of the parliamentary term to four years. The main argument put forward in support of a longer term is that "Governments need time to establish and then implement new policies". The last referendum on the term of parliament was in 1990 and found nearly 70% of the voters were opposed to extending the term. An opinion poll on the news website Stuff in early 2013 found that of 3,882 respondents, 61% were in favour of changing to a four year term.
Маори орындықтары
Жаңа Зеландияның сайлау жүйесінің ерекшелігі – Парламенттегі бірқатар орынды тек маорилерге бөліп қою. Бірақ, бұрын олай болған емес. Ерте отаршылдық дәуірде маорилер жеке меншіктегі жерлері болмаса, сайлауда дауыс бере алмайтын. Еуропалық отарлаушылар осы жағдайға риза болды, себебі NZ History онлайн сайтында айтылғандай, "олар маорилерді мұндай маңызды жауапкершілікті жүзеге асыруға жеткілікті 'цивилизацияланған' деп санамады". 1860 жылдардағы соғыстар кезінде кейбір қоныс аударушылар екі тараптың арақатынасын жақсарту үшін маорилерді британдық жүйеге қосу қажеттігін түсіне бастады. Ұзақ пікірталастардан кейін 1867 жылы Парламент маорилерді өкілдік ету туралы заңды қабылдады, ол тек маорилер үшін төрт округ құрды. Төрт маори орын өте шағын жеңілдік болды; отарлаушылар сол кезде 72 орынға ие болды, ал халық санына шаққанда маорилерге 16 орынға дейін тиесілі болуы керек еді.
A unique feature of New Zealand's electoral system is that a number of seats in Parliament are reserved exclusively for Māori. However, this was not always the case. In the early colonial era, Māori could not vote in elections unless they owned land as individuals. European colonists were quite happy with this state of affairs because, according to NZ History online, "they did not think Māori were yet 'civilised' enough to exercise such an important responsibility". During the wars of the 1860s, some settlers began to realise it was necessary to bring Māori into the British system if the two sides were to get along. After much debate, in 1867 Parliament passed the Maori Representation Act, which established four electorates solely for Māori. The four Māori seats were a very minor concession; the settlers had 72 seats at the time and, on a per capita basis, Māori should have got up to 16 seats.
Құпия дауыс беру
Еуропалық округтерде құпия дауыс беру 1870 жылы енгізілді. «Жаңа Зеландия тарихы» да былай мәлімдейді: «Маори округтері үшін сайлау тізімдері болған жоқ. Сайлау органдары маори сайлаушыларын тіркеудің тым қиын екенін үнемі айтып келді (мұның себебі тіл, сауаттылық және жеке куәлікті растау қиындықтары деп есептелді). Маори округтерінде сайлау заңбұзушылықтары жиі тіркелгеніне қарамастан, 1949 жылғы сайлауға дейін тізімдер қолданылмады».
In European seats, the secret ballot was introduced in 1870. NZ History also states: "There were also no electoral rolls for the Maori seats. Electoral officials had always argued that it would be too difficult to register Maori voters (supposedly because of difficulties with language, literacy and proof of identity). Despite frequent allegations of electoral irregularities in the Maori seats, rolls were not used until the 1949 election."
Маори өкілдіктері
Маорилерді төрт маори мүшесімен өкілдік ету 1868 жылы енгізілді, қараңыз: Бірінші маори сайлаулары. Көптеген маори жерлері ұжымдық түрде иелік етілгендіктен, көптеген маорилер дауыс беруге қажетті мүлік талаптарына жауап бермеді.
Māori representation by four Māori members was introduced in 1868, see First Māori elections. Most Māori land was held collectively, so most Māori did not meet the property qualification for voting.
Ерлер сайлау құқығы
Жалпы еркек сайлау құқығы 1879 жылы заңға өзгеріс енгізілгеннен кейін 1881 жылғы Жаңа Зеландияның жалпы сайлауында енгізілді. Бұрын дауыс беру үшін мүліктік талап болған, және бұл көбінесе ертерек сайлау тізімдерінде тіркелген. Оңтүстік аралдағы алтын кеншілері үшін, кен өндіру лицензиясының болуы ғана талап етілген арнайы сайлау округтері – Алтын далалары сайлау округі және Алтын қалалары сайлау округі 1866 жылы сайлауға қатысты. Олар 1862 және 1870 жылдар аралығында болды. Бұл Жаңа Зеландияны әйелдерге дауыс беру құқығын бірінші болып берген ел етті. Дегенмен, олар 1919 жылға дейін кандидаттар тізіміне қосылуға рұқсат алған жоқ, ал парламентке алғашқы әйел депутат (Элизабет МакКомбс) 1933 жылы сайланды.
Universal male suffrage was introduced in the 1881 New Zealand general election, following a law change in 1879. Previously there had been a property qualification for voting, and this was often listed in earlier electoral rolls. Special electorates for gold miners in the South Island for which the only qualification was holding a mining licence, the Gold Fields electorate and the Gold Field Towns electorate took part in the 1866. They existed between 1862 and 1870. This made New Zealand the first country in the world to give women the vote. However, they were not allowed to stand as candidates until 1919, and the first female Member of Parliament (Elizabeth McCombs) was not elected until 1933
Сайлау учаскелерінің шекаралары
Парламенттегі сайлау округтерінің саны үш кезеңде есептеледі. Жаңа Зеландияның екі негізгі аралының халқы аз Оңтүстік аралда 16 жалпы сайлау округі бекітілген. Солтүстік аралдың жалпы сайлаушылары мен маори сайлаушылары үшін сайлау округтерінің саны Жаңа Зеландия бойынша әр округте шамамен бірдей сайлаушылар болуы үшін есептеледі, бұл көрсеткіш 5% шегінде ауытқуға мүмкіндік береді. Сайлау округтерінің саны әр бес жыл сайын Жаңа Зеландияда халық санағы өткеннен кейін қайта есептеледі және қажет болған жағдайда шекаралар өзгертіледі. 2001 жылғы халық санағынан кейін шекаралар қайта қаралып, содан бері 7 маори сайлау округі сақталды. Солтүстік және Оңтүстік аралдар арасындағы халықтың тең емес өсуіне байланысты Солтүстік аралдағы жалпы сайлау округтерінің саны көбейіп келеді. Сәйкесінше, 1996 жылдан бері Солтүстік аралдағы сайлау округтерінің саны 44-тен 49-ға дейін артты. Әрбір жаңа сайлау округі құрылғанда, тізім бойынша берілетін депутаттық орынның саны біреуге азаяды. 2023 жылғы сайлауда 65 жалпы сайлау округі және 7 маори сайлау округі болды. Келесі шекаралардың қайта қаралуы келесі сайлаудан бұрын күтілуде.
The number of electorates to be represented in Parliament is calculated in three steps. The less populated of New Zealand's two principal islands, the South Island, has a fixed quota of 16 general electorates. The number of electorates for North Island general electors and Māori electors is calculated so that each electorate across New Zealand has the same number of constituents, within a tolerance of plus or minus 5%. The number of electorates is recalculated, and boundaries redrawn where necessary, after each quinquennial (five year) New Zealand census. Since the boundary review following the 2001 census, there have been 7 Māori electorates. The number of general electorates in the North Island is generally increasing due to disproportional population growth between the North and South Islands. Accordingly, the number of North Island electorates has increased from 44 to 49 since 1996. For each additional electorate created, one fewer list seat is available. At the 2023 election there were 65 general electorates and 7 Māori electorates. The next boundary review is expected to take place before the next election.
Өкілдік статистикасы
Галлахер индексі – әр партияға берілген дауыстардың үлесі сол партияның парламенттегі мандаттар санымен қаншалықты сәйкес келетінін өлшейтін көрсеткіш. Алынған диспропорционалдық көрсеткіш проценттік мәнде беріледі – индекс неғұрлым төмен болса, сәйкестік соғұрлым жақсы. СайлауДиспропорционалдықПарламенттегі партиялар саны 1946–1993 жылдар аралығы 11.10% 2.4 1996 3.43% 6 1999 2.97% 7 2002 2.37% 7 2005 1.13% 8 2008 3.84% 7 2011 2.38% 8 2014 3.82% 7 2017 2.70% 5 2020 4.16% 5 2023 2.63% 6
The Gallagher Index is a measurement of how closely the proportions of votes cast for each party is reflected in the number of parliamentary seats gained by that party. The resultant disproportionality figure is a percentage – the lower the index, the better the match. ElectionDisproportionalityNumber of Parties in Parliament 1946–1993 average 11.10% 2.4 1996 3.43% 6 1999 2.97% 7 2002 2.37% 7 2005 1.13% 8 2008 3.84% 7 2011 2.38% 820143.82%720172.70%52020 4.16% 520232.63%6