Кіріспе
1982 жылы Дон ДеЛиллоның "Аталар" (The Names) романы – американдық жазушы Дон ДеЛиллоның жетінші романы. Көбінесе Грецияда өрбитін бұл туынды, негізінен кейіпкерлерді зерттеулер жиынтығы, сонымен қатар түсіндіруге қиын кісі өлтірулердің артында тұрған құпия "тіл культы" туралы сюжетпен байланысты. Роман барысында тіл мен мәдениеттің өзара байланысы, американдық мәдениеттің өзінің және сыртқы әлемнің көзқарасынан қабылдауы, сондай-ақ повесть айтудың оқиға фактілеріне тигізетін әсері сияқты көптеген тақырыптар зерттеледі. Алғашқы сыншылардың кейбіреуі "Аталар" романын интеллектуалдық тұрғыдан бай болғанымен, роман ретінде толыққанды емес деп бағаласа, кейіннен ол ДеЛиллоның ең жақсы туындыларының бірі деп танылды.
The Names (1982) is the seventh novel of American novelist Don DeLillo. The work, set mostly in Greece, is primarily a series of character studies, interwoven with a plot about a mysterious "language cult" that is behind a number of unexplained murders. Among the many themes explored throughout the work is the intersection of language and culture, the perception of American culture from both within and outside its borders, and the impact that narration has on the facts of a story. While initially some reviewers found The Names intellectually rich but unsuccessful as a novel, it became regarded in subsequent years as one of DeLillo's best works.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Әртүрлі бизнесмендер, мемлекеттік қызметкерлер, корпоративтік статистиктер Афинада жиналады, басқа жерге аттанбас бұрын жолдары келіседі. Бір-бірінен алыс кеткен жұбайлар – бизнесмен мен оның археолог әйелі, олардың дарынды бала-жазушысымен бірге келген. Адалдыққа қиянат, жасырын сөздер, жаһандық экономиканың құрылымы. Сонымен қатар, құрбандардың есімдерінің бас әріптерін ежелгі тасқа қашалған әріптермен сәйкестіруге тырысқан культтың жасаған қылмыстары анықталады. Бизнесмендер өте амбициялы кинорежиссер әріптесінің келуін күтеді, ол культистердің ерекше ритуалдық кісі өлтірулерін түсіру үшін жоспар құрады.
Тіл
Кітаптың өзегі тіл мәселесі болып табылады. Тіл – әлеммен байланысу жолымыз; осылайша, ол әлемді тануға немесе бақылауға мүмкіндік береді. Кітап бойы осы екі түсінік – тілдің тану және бақылау құралы ретіндегі рөлі – бір-бірімен күреседі. Екінші түсінік (бақылау құралы ретіндегі тіл) археолог Оуэн Брэдемас бейнесінде бейнеленген.
Дін
Бір кейіпкер былай дейді: "Дін тілді алып жүреді. Тіл – Құдайдың өзені". Егер тіл әлеммен байланысу құралы, тіпті әлемді құру құралы болса, онда дін өз кезегінде тілді шектейді немесе оған шеңбер береді. ДеЛилло үшін тіл – дүниедегі нәрселерге деген таңсыққа ие болудан туады. Сол таңсық – дін. Осылайша, дін белгілі бір жағынан – бағыну, нәрселердің негізінен адамның бақылауынан тыс екенін мойындау.
Жазу
Тілдің көрінісі ретінде, жазу сөзі бақылауға ең бейім. Әріптер тұрақты, ал ауызша айтылған сөздер ұшқыр. Сондықтан жазу – бұл "жоғалған, мағынасыздықтан арылған тіл" сияқты толыққанды болуға деген құштарлық болуы мүмкін. Оуэн Брэдемас жазудың осы қырын бағалайды. Ол "бағынышты және жүйеленген", параллель құрылымдарға дейін қарапайымдастырылған тіл іздеп жүр. Бірақ жазу – "ежелгі, құпия, қайта жасалатын" нәрселерді қайта табу немесе айқындау да болуы мүмкін. Осы екінші жазу түрінде әлемнің сыры сақталады. "Аттар" романында осы жазу түрін ең таза қолданатын бала – баяндаушының ұлы Тэп. Оуэннен айырмашылығы, ол үшін сөйлеуде "туралық" өте маңызды болса, Тэптің жазуында көтеріңкі қателер көп, бұл оның әкесіне заттарды жаңаша қарауға мүмкіндік береді.
Саясат
Бақылау тақырыбы кітап бойындағы саясат талқылауларында да көрініс табады. Саясат – бақылау елемінің ең айқын білінетін жері: мысалы, империялық жүйеде, АҚШ-тың басқа елдермен қарым-қатынасында, корпорациялардың қызметінде, ер адамдар мен әйелдер арасындағы қарым-қатынаста, террористердің әрекеттерінде. Дегенмен, "күшті" мен "әлсіз" арасындағы қарым-қатынасты тек "құйғыншы" мен "құйғынға ұшыраған" деп түсіндіруге болмайды. Кейде әлсіз күш, күшті күштің мәнін өзгертіп, оған ілесіп кетеді.
Қабылдау
The New York Times газетінде Майкл Вуд ДеЛиллоны «өте күшті және өткір зерделі» автор деп атап, «Атаулар» кітабын «қуатты, мазасыз кітап, ерекше ақылды және икемді» деп сипаттады, бірақ «оны оқығанда біршама шашыраңқы сезіледі, ойлары жинақталғаннан гөрі тараңдағандай» екенін жазды. Вуд былай деді: «Америкалық көркем әдебиетте өмірлеріне мән бермейтін немесе тым көп мән іздейтін, сюжетсіздік пен паранойя арасында қалып қойған адамдар көптеп кездеседі. ДеЛилло осы дилемманы шеберлікпен бейнелегенін айтуға болады. Бірақ бұл тек қорғаныс ғана, ал «Атаулар» кітабын есте сақтау әлі де қиын». The Washington Post газетінен Джонатан Ярдли Афиныдағы американдық қауымдастықтың бейнесін жоғары бағалап, «оның қауымның жеке мүшелерінің портреттері өткір және шындыққа жақын, әлемнің құлдырауын бейнелеуі тапқырлықпен дәл, диалогы ашық және қызықты» деп жазды. Алайда, Ярдли романның «бір мағыналы формаға келмей, тым көп тақырыпты қамтып, тым көп бағытқа бұрылғанын» айтты. Ол Акстонның Парфенон туралы тілге қатысты ойын тартымды деп сипаттады, бірақ оған «оқырмандардың көпшілігі жолға шыдамайтын тым қиын жолмен жеткенін» қосты. Ярдли «Атаулар» кітабын «ашық, бірақ салқын дарынға ие жазушының туындысы» деп атады және автордың «жазушыдай терең ойлайтын сәттері кітаптың үш бөлімінің біріншісіне шоғырланған» деді. Kirkus Reviews журналының рецензенты де осындай пікір білдірді. Рецензент Акстонның корпоративтік әйелді әуелеп алу сахнасын мақтап, «ДеЛилло шектен шығып, эмигранттар сыныбында қала бергенше, оның романы қызықты және жақсы жазылған» деді, сондай-ақ «басты тақырып, әдеттегідей ДеЛилло үшін, қазіргі заманғы өмірдің жамандығы, оның ластануы және арзандату прогресі» екенін айтты. Бірақ рецензент сондай-ақ «ДеЛиллоның басқа кітаптары (тіпті нашаррақтары да) осы тақырыпты жарқын қорлықпен ұсынып келсе, бұл жолы көбірек ойлылық байқалады. Тек бірнеше сахна ғана жарқырап тұр» деп жазды. Деліллоның сол кезге дейінгі шығармаларын зерттеген Том ЛеКлэр 1987 жылы «Атаулар» кітабын Деліллоның ең жақсы туындысы деп атады. Дэвид Коуарт 2008 жылы да осылай деді. 2007 жылы «Атаулар» кітабы Нью-Йоркте «Ақ шу», «Таразы» және «Қабырғадағы Пафко» романдарымен бірге автордың ең үлкен жетістіктерінің бірі деп саналды, рецензент былай деп жазды: «Деліллоның жетпісінші жылдардағы Американың әлемдегі орны туралы керемет ойлары, сәтсіз неке туралы комикалық бейне және құпия, кісі өлтіретін культтың пинхонескалық тарихын біріктіретін «Атаулар» кітабы – ол сол кезге дейін үйренгеннің бәрін қамтитын жиынтық, оның соңғы және ең керемет жетпісінші жылдардағы романы және оның ең керемет романдарының бірі». 2006 жылы Джефф Дайер The Daily Telegraph газетінде «Атаулар» романы Деліллоның мансабындағы «үлкен қадам» екенін жазды. Кейін Дайер The Guardian газетінде оны «9/11-ге дейінгі болжамды шедевр: 1982 жылы жарық көрген 21-ғасыр романы» деп атады және оның автордың ( «Ақ шу» және «Жер асты әлемі») Man Booker Prize сыйлығын жеңіп алған үш романының бірі болуы керек екенін айтты. Сол жазушының кейінгі кітабына жазған рецензиясында Джошуа Феррис британдық қауіпсіздік кеңесшісі Чарльз Мэйтлендтің диалогын (мысалы, жаңа халық республикаларының пайда болуы және аймақтардың атауларының өзгеруі туралы шағымдарын) Деліллоның сөйлемдермен шеберлігінің мысалы ретінде атады, автор «Мэйтлендтің батыстық көзқарасын шеберлікпен ашады және оқырманды сұрақ қоюға бағыттайды: кім атауларды өзгертеді және неге? Күлкіңіз, колониализм тарихы мен оның тудырған азаматтық соғыстар бір мысқылмен жойылады». Джефф Сомерс оны Деліллоның 17 кітабының ішінде төртінші орынға қойды және «күрделі және ойлы, романның негізгі сұрағы – контекст пен сөздер қабылдауды және, демек, шындықты қалыптастыруға қаншалықты әсер етеді?» деп жазды. Пол Петрович, Фрэн Мейсон және Эйлин Баттерсби романның бағаланбағанын айтты, Баттерсби былай деп жазды: «Ричард Форд Американың қалай естілетінін, қалай ойланатынын жеткізеді. Бірақ Делілло оның қалай қорқатынын түсіндіреді, Американың жалпы қорқынышын сипаттайды».
Jonathan Yardley of The Washington Post strongly praised the depiction of the community of Americans in Athens, writing that "his portraits of individual members of the community are sharp and true, his depiction of a world on the brink is wittily clinical, his dialogue is crisp and interesting". However, Yardley also wrote that the novel "takes on too many themes and wanders in too many directions to find a coherent shape", describing Axton's observation about language on the Parthenon as appealing but also arrived at "by so circuitous a route that many readers probably will lose patience along the way." Yardley referred to The Names as "the work of a writer of clear if chilly brilliance", and argued that the moments when the author "thinks as keenly as he writes [ ] are concentrated in the first of the book’s three principal sections". A reviewer for Kirkus Reviews expressed similar reservations. The reviewer praised the scene in which Axton seduces the corporate wife, stating that "as long as DeLillo stays within [the] class of the edgy and expatriate, bis [sic] novel is fine gritty and adhesive", and argued that "the larger theme is, as usual with DeLillo, the foulness of modern life its sullying, cheapening progress." But the reviewer also wrote that "while other DeLillo books (even the weaker ones) have presented that theme with an insistent, disturbing blade of glittering scorn, this time there's more somber meditation . while only a few scenes flare." In his 1987 book length study of DeLillo's works up to that point, however, Tom LeClair lauded The Names as DeLillo's finest work. David Cowart said the same in 2008. In 2007, The Names was listed in New York as one of the author's supreme achievements along with White Noise, Libra, and Pafko at the Wall, with a reviewer writing, "Mixing DeLillo’s brilliant gloss on America’s place in the world in the seventies with a comic portrait of a failing marriage and Pynchonesque story of a mysterious, murderous cult, The Names is a summa of everything he’d learned up to that point, his last and greatest seventies novel, and one of his greatest novels, full stop." In 2006, Geoff Dyer wrote in The Daily Telegraph that he considered The Names to be the "great leap forward" in DeLillo's career; Dyer later hailed it in The Guardian as "a prophetic, pre 9/11 masterpiece: a 21st century novel published in 1982", and argued that it should have been one of three novels by the author (along with White Noise and Underworld) to win the Man Booker Prize. In a review of a later book by the same writer, Joshua Ferris mentioned the dialogue of the British security consultant Charles Maitland (such as his complaints about new people's republics emerging and areas' names being changed) as an example of DeLillo's skill with sentences, arguing that the author "artfully reveals Maitland’s Western view of things while guiding the reader to ask: Who’s changing the names, and why? Smile, and the history of colonialism and the civil wars it ignited will be scrubbed out with a quip." Jeff Somers ranked it fourth among 17 books by DeLillo and wrote, "Challenging and cerebral, the central question of the novel concerns how far context and words go towards shaping perception and, therefore, reality?" Paul Petrovic, Fran Mason, and Eileen Battersby have claimed the novel to be underrated, with Battersby writing, "Richard Ford conveys what America sounds like, how it thinks. But DeLillo explains how it fears; he describes America’s communal dread."
Интерпретация
Майкл Вуд тіл культін "кездейсоқтық пен мағынасыздықты хаос пен шатастық ретінде емес, жүрексіз, мағынасы жоқ үлгі ретінде" түсіндірді, сондай-ақ бір кейіпкердің "біздің жан-жүрегіміздегі қорқынышқа қарсы жүйе құру үшін құрылымдау мен жіктеуге деген қажеттілігімізді мазақтайды" деген пікірін айтты.
Фильмге бейімделу
2015 жылдың 7 сәуірінде американдық жазушы-режиссер Алекс Росс Перри кітапты "Ата-жөндер" фильміне бейімдеу құқығын алғаны туралы хабарланды.
Театрлық бейімдеу
2018 жылдың шілдесінде Авиньон фестивалінде француз театр труппасы Si vous pouviez lécher mon cœur Дон Делиллоның «Ойыншылар», «Мао II» және «Атаулар» атты үш романы бойынша пьеса қойды.