Кіріспе

Австрия-Мажарстанның қаржы министрі және аристократ Эрнест Карл Франц-Жозеф Томас Фридрих фон Кёрбер (6 қараша 1850 – 5 наурыз 1919) – австриялық либерал саясаткер, 1900 жылдан 1904 жылға дейін және 1916 жылы Австрия-Мажарстанның австриялық бөлігінің премьер-министрі қызметін атқарды.

Өмірбаян

Эрнест фон Кербер Трентода, Тироль аймағында, Австрия империясында, неміс тілінде сөйлейтін отбасында, жандармерия офицерінің ұлы болып дүниеге келді. Кёрбер Венадағы элиталық Theresianum мектеп-интернатына оқуға түсіп, Матура дәрежесін алғаннан кейін Вена университетінде құқық білімін оқыды. Ол Австрия мәдениеті мен саясатына қатты араласты. "Құқықтық мемлекет" (Rechtsstaat) доктринасын, яғни конституциялық құқық пен азаматтық құқықтарды зерттеу Кёрбердің жасөспірім кезінде кең таралған еді. Кёрбер және оның конституциялық көзқарастағы әріптестері – Сигхарт, Штайнбах, Бернрайтер және Редлих осы принципті зерттеп, толыққанды игерді.

Саяси мансап

1874 жылы ол Австрияның сауда министрлігіне кіріп, мемлекеттік қызметте мансабын бастағанда үкімет туралы білімі айқын байқалды. 1895 жылы ол Императорлық Корольдік Австрия Мемлекеттік Темір жолдарының бас директоры болып тағайындалды және келесі жылы Геймрат құрметті атағын алды. 1897 жылы Кёрбер Цислейтенияның (яғни Австрия-Мажарстанның «австриялық» бөлігі) Императорлық Кеңес парламентіне мүше және сауда министрі болды. Осы кезде, 1867 жылғы Аустрия-Мажар келісімінен кейін, Австрия жерлері мен Венгрия Корольдігі үшін жеке ішкі үкіметтер құрылды. Екі жыл өткен соң, 1899 жылы Кёрбер Австрияның ішкі істер министрі лауазымына көтерілді. 1900 жылы император Франц Иосиф Кёрберден кабинет құрып, премьер-министр болып қызмет етуін сұрады. Бұл Кёрбер мансабындағы ең ықпалды лауазым болды. Кёрбер 1904 жылдың соңына дейін осы қызметте болды.

Бірінші Кёрбер кабинеті

Министр-президент Кербер өкілдік ету мерзімінің басынан-ақ көптеген қиындықтарға тап болды. Көпұлтты екі монархияда ол тек Цислейтанияның тәждік жерлерінде ғана толық билікке ие болды. Сонымен қатар, Императорлық кеңес парламенті саяси тұрғыдан әлсіз болды. Масштабты либералдық реформалар жасау үшін Кербер көбінесе желтоқсан Конституциясындағы 14-бапқа сүйенді, бұл бап императорға кез келген қажетті мақсаттар үшін «төтенше жағдай туралы ережені» шығаруға рұқсат берді. Императорлық кеңестің отырыстары тез арада Кербердің партия жетекшілерімен келіссөздер жүргізетін аламатына айналды. Кербердің биліктегі кезеңі Австро-Мажарстандағы ұлттық шиеленістің күшеюімен де ерекшеленді. Екі монархия жеке тәжге адалдық сезімін жойды. Әртүрлі этникалық топтар бір-біріне наразылық білдірді және үкіметтің көптеген әрекеттері кем дегенде бір топты ренжітетіні анық болды. Әскери мәселелерде Кербер Австро-Мажар армиясының (Royal Hungarian Honvéd) мажар бөлігін жеке артиллерия бөлімдерімен қамтамасыз етуге қарсы болды. Император мұндай саясатты қолдағанмен, Кербер тәж мұрагері Франц Фердинандпен бірге оған қарсы шығып, теңдік принципі Императорлық Корольдік Ландвердің де артиллерияға ие болуын талап ететінін, ал Австрия мұны қарықтай алмайтынын мәлімдеді. Білім беру де монархия ішінде даулы мәселе болды. 1866 жылы Австрия Венецияны жоғалтқаннан кейін, Габсбургтердің Тироль және Литораль жерлеріндегі итальяндықтар Австрия шегінде университет білімі алу мүмкіндігінен айырылды. Кербер бұл мәселені шешуге тырысып, итальяндық университетін құру туралы заң жобасын ұсынды. Алайда, немістердің кең тараған наразылығы 1904 жылғы қарашада Инсбрукте ашылуы жоспарланған бірінші курс ашылу кезінде тәртіпсіздікке әкеп соқты. Бұл үкіметті бұл жобадан бас тартуға мәжбүр етті. Кербер сондай-ақ «Ұлттық университет» құруға тырысты, бірақ итальяндықтар мен славяндар бұл жоспарға қарсылық көрсетті. Кербер елдің инфрақұрылымын, әсіресе теміржолдар мен каналдарды реформалауға кірісті. Бұл кеңейтілген реформалар, Кербер жоспары деп аталды, Императорлық кеңесті ынталандыру және дау тудырмайтын үкіметтік реформалар арқылы аймақтық сезімді қалыптастыру мақсатымен жасалды. Кербердің күш-жігеріне қарамастан, бұл өзгерістер оның күткен нәтижесін бермеді және назар қайтадан ұлттық мәселеге ауысты. Сонымен қатар, Кербер өнеркәсіп және байланыс салаларын дамытуды мақсат етті. Ол баспасөз цензурасын жойды. Кербер бұл өзгерістерге ұшыраған монархияға пайда әкеледі деп сенді. Кербер сондай-ақ Австрияда социал-демократтардың ашық ұйымдасуына рұқсат беру арқылы өзінің либералдық идеологиясын көрсетті, бұл оларға қатысты қатаң қуғынды азайтты. Бұл жеке құқықтардағы маңызды қадам болды. Осы стратегиялармен қатар Кербердің экономикалық сауаттылығы да болды. Кербер Императорлық кеңесті 14-бапқа жүгінбей-ақ 1902 жылғы экономикалық даму бағдарламасын қабылдауға итермеледі. Бірақ бұл да нәтижесіз болды. Көптеген тарихшылар Кербердің ұлттық мәселелерге қарағанда экономикалық мәселелерге басымдық бергені оның басшылығын өте танымал емес деп санайды. Оның реформаларға жасаған талпыныстарына қарамастан, этникалық қақтығыстар орын алды. Мемлекеттегі жаңарудың болмауы Кербердің арманын күңкіртетті және ол 1904 жылғы 31 желтоқсанда, ресми түрде денсаулығына байланысты қызметінен кетті. Кербердің орнын білім министрі Пол Гауч фон Франкентурн басты.

Екінші Кёрбер кабинеті

Бірінші дүниежүзілік соғыста Кербер қайтадан көзге түсті. 1915 жылдың 7 ақпанынан 1916 жылдың 28 қазанына дейін ол Австрия-Мажарстанның қаржы министрі болды (екі елге де қызмет еткен үш ортақ министрліктің бірі). Соғыстың мақсаттары жөніндегі пікірсайыстарда Кербер сыртқы істер министрі Стефан Бурианның Ресейлік Конгресс Польшасын (Висла аймағын) аннексиялау идеясына қатаң қарсылық танытып, мұның Дуалдық монархияның бірлігі мен саяси тепе-теңдігін одан әрі әлсіретуі мүмкін екенін айтты. 1916 жылдың 21 қазанында Австрияның премьер-министрі граф Карл фон Штургхты Фридрих Адлер өлтіргеннен кейін, қартайған император Франц Иосиф Керберді із кесіп, оны өзінің ізбасары ретінде қайта шақырды. Алайда, 21 қарашада Франц Иосиф қайтыс болғаннан кейін, Кербер жаңа император Карл I-мен келіспеушілікке түсіп, ешқандай өзгеріс жасамады. Шындығында, үнемі туындаған даулар Кербердің қандай да бір іс атқаруын қиындатты. Кербер Австрия мен Венгрияның саяси және әлеуметтік тұрғыдан бірігуіне үміттенді. Бірақ Карл I осы процеске кедергі келтіруді жалғастырды. Осы кезде қарт кісіге айналған Кербер енді мұндай қарама-қайшылықтарға шыдай алмайтынын түсінді. Оның отставкасына бірнеше мәселе себеп болды, олардың ең маңыздысы – Австрия парламентін шақырудың жоспарланған мерзімі ерте деп санауы, бірақ Карл I өзін конституциялық монарх ретінде мүмкіндігінше ертерек көрсеткісі келді. Сонымен қатар, ол жаңа келісімде Венгрияға берілген тым кең жеңілдіктерге қарсы болды, ал император Венгриямен қарым-қатынасты тәуекелге салуға ниетті емес еді. Бірнеше аптадан кейін, 13 желтоқсанда Кербер лауазымынан ресми түрде кетіп, оның орнын Генрих Клем Мартиник басты. Ол соғыс аяқталғаннан кейін, 1919 жылдың 5 наурызында Венаның жанындағы курортты қалашық – Баденде қайтыс болды.

Сионизмді қолдау

Кёрбер Теодор Герцльдің досы және қолдаушысы болды. Ол оның сионистік жобасынан әсер алып, Палестинада еврейлердің қоныстануына қатысты жарғыны алуға жасаған тырабында оған қолдау көрсететініне сендірді.