Орта ғасырдағы Шотландиядағы Христиандық

Кіріспе

Ортағасырлық Шотландиядағы христиандық – қазіргі Шотландия шекараларындағы орта ғасырлардағы христиандықтың барлық қырларын қамтиды. Христиандық діні, мүмкін, Рим провинциясы Британияның солтүстігінде орналасқан римдік әскерлер арқылы бүгінгі Шотландияның төмендігіне әкелінген болуы мүмкін. V ғасырда Рим билігінің құлауынан кейін, христиандық діні қазіргі Шотландияның оңтүстігіндегі британдық анклавтарда сақталған деп есептеледі, бірақ пұтқа табынушы англосаксондықтардың жылжуымен шегінді. Шотландияның көп бөлігі V-VII ғасырларда Сент-Колумба сияқты тұлғалармен байланысты ирланд миссионерлері арқылы қайта дінге кірді. Бұл миссионерлер үлкен аумақтарды қамтитын монастырлық мекемелер мен коллегиялық шіркеулер құрды. Ғалымдар кельт христиандығының ерекше түрін анықтады, онда аббаттар епископтардан гөрі маңыздырақ болды, дін қызметкерлерінің бойдақ болуына қатысты көзқарас көңілдірек болды және Рим христиандығымен салыстырғанда тәжірибеде маңызды айырмашылықтар болды, әсіресе шаш қырқу (tonsure) формасы және Пасханы есептеу әдісі, алайда бұл мәселелердің көпшілігі VII ғасырдың ортасына қарай шешілді. X ғасырда скандинавиялық Шотландияның қайта дінге кіруінен кейін, Рим папасының билігімен христиан діні корольдіктің басты дініне айналды. Норман дәуірінде, XI-XIII ғасырларда шотланд шіркеуі бірқатар реформалар мен өзгерістерге ұшырады. Корольдік және жеке меценаттардың қолдауымен жергілікті шіркеулер негізінде нақты приходтық құрылым құрылды. Континенттік реформаланған монастырь формаларын ұстанған көптеген жаңа монастырь негіздері басымдыққа ие бола бастады. Шотландия шіркеуі Англиядан тәуелсіздігін орнатып, нақты діоцездік құрылымды дамытып, «Римнің ерекше қызы» атанды, бірақ архиепископтар түрінде шотландтық басшылығы болмады. Кейінгі орта ғасырларда католик шіркеуіндегі ағыс-тоқтар Шотландия коронасына жоғары лауазымдарға үлкен ықпал етуге мүмкіндік берді және XV ғасырдың соңына қарай екі архиепископтық құрылды. Тарихшылар орта ғасырдың соңында дәстүрлі монастырь өмірінің төмендеуін байқады, бірақ саяхатшы монахтардың ордендері, әсіресе кеңейіп жатқан қалаларда, уағыз айтуға және халыққа қызмет етуге баса назар аударды. Жаңа қасиеттілер мен құлшылық нысандары да көбейді. XIV ғасырдағы қара өлімнен кейін дін қызметкерлерінің саны мен сапасына қатысты мәселелерге және XV ғасырдағы ерестіктерге қарамастан, Шотландиядағы шіркеу XVI ғасырдағы Реформацияға дейін тұрақты болды.

none

Christianity in medieval Scotland includes all aspects of Christianity in the modern borders of Scotland in the Middle Ages. Christianity was probably introduced to what is now Lowland Scotland by Roman soldiers stationed in the north of the province of Britannia. After the collapse of Roman authority in the fifth century, Christianity is presumed to have survived among the British enclaves in the south of what is now Scotland, but retreated as the pagan Anglo Saxons advanced. Scotland was largely converted by Irish missions associated with figures such as St Columba, from the fifth to the seventh centuries. These missions founded monastic institutions and collegiate churches that served large areas. Scholars have identified a distinctive form of Celtic Christianity, in which abbots were more significant than bishops, attitudes to clerical celibacy were more relaxed and there were significant differences in practice with Roman Christianity, particularly the form of tonsure and the method of calculating Easter, although most of these issues had been resolved by the mid seventh century. After the reconversion of Scandinavian Scotland in the tenth century, Christianity under papal authority was the dominant religion of the kingdom. In the Norman period, from the eleventh to the thirteenth centuries, the Scottish church underwent a series of reforms and transformations. With royal and lay patronage, a clearer parochial structure based around local churches was developed. Large numbers of new monastic foundations, which followed continental forms of reformed monasticism, began to predominate. The Scottish church also established its independence from England, developing a clear diocesan structure and becoming a "special daughter of the see of Rome", but continued to lack Scottish leadership in the form of archbishops. In the late Middle Ages the problems of schism in the Catholic Church allowed the Scottish Crown to gain greater influence over senior appointments and two archbishoprics had been established by the end of the fifteenth century. Historians have discerned a decline in traditional monastic life in the late Middle Ages, but the mendicant orders of friars grew, particularly in the expanding burghs, emphasised preaching and ministering to the population. New saints and cults of devotion also proliferated. Despite problems over the number and quality of clergy after the Black Death in the fourteenth century, and evidence of heresy in the fifteenth century, the church in Scotland remained stable before the Reformation in the sixteenth century.

Ертедегі христиандық

Орта ғасырлардан бұрын, қазіргі Шотландия аумағындағы халқының көпшілігі кельт политеизмін ұстанған. Христиандық символдарының табылуы және басқа діндердің қасиетті орындарының қиратылуы, римдіктердің Британияның солтүстігіне (олар өздері бақылаған оңтүстік аймалға берген аты) христиандықты әкелгенін көрсетеді. Одан ол, шамасы, Каледония деп аталатын жерлерге (қазіргі Шотландияға жуық) тараған болуы мүмкін. V ғасырдың басында римдік биліктің құлауынан кейін Солтүстік Британияда төрт маңызды ықпал ошағы пайда болды. Шығыста пикттер болды, олардың патшалықтары Форт өзенінен Шетландқа дейін созылған. Батыста ирландтармен тығыз байланыста болған, «Scots» деген атты оларға әкелген Даль Риатаның гайел (гойдел) тілінде сөйлейтін халқы болды. Оңтүстікте римдіктердің ықпалындағы «Ескі Солтүстік» патшалықтарының ұрпақтары – бритон тілінде сөйлейтін британдықтар болды, олардың ең күштісі және ұзақ сақталғаны Стратклайд патшалығы еді. Соңғысы – германдық шапқыншылар, Оңтүстік Британияның көп бөлігін басып алып, қазіргі Шотландия шекарасына дейін жеткен Берниция патшалығын (кейін Нортумбрияның солтүстік бөлігі) иеленген ағылшындар немесе «Angles» еді. Пикттер мен шотландтар пұтқа табынушылықта қалған болса, көптеген ғалымдар христиан дінінің римдіктер кеткеннен кейін бритондық анклавтарда аман қалғанын, бірақ пұтқа табынушы англосаксондықтардың алға жылжуымен шегінгенін болжайды. Шотландияның христиандануы ирланд-шотланд миссионерлері, ал аз дәрежеде Рим мен Англиядан келген миссионерлердің күшімен жүзеге асырылды. Ричард Флетчер бұл процеске ықпал еткен факторларға әулие Патриктің мысалы, «Peregrinatio» идеясы және жаңа дінді таратуға деген қызығушылықтың артуы кірген болуы мүмкін деп санайды. VI ғасырда Ирландиядан келген миссионерлер Британия құрлығында жұмыс істеді. Бұл қозғалыс дәстүрлі түрде әулие Ниниан, әулие Кентигерн және әулие Колумба есімдерімен байланыстырылады. Қазір Ниниан кейінгі құрастырма ретінде қарастырылады және ол жазушылардың ирландтық әулие Финнианмен шатасуының нәтижесі болуы мүмкін. VI ғасырда Уитхорнда оған арналған шіркеу болған, ал содан кейін әулие Кентигерн Гован немесе Инчиннан қаласында жаңа ғибадат орынын құрған көрінеді, одан христиандық ықпал Стратклайд аймағына тарады. Әулие Колумба Финнианның шәкірті болған. Ол жер аударылғаннан кейін Ирландиядан кетіп, 563 жылы Шотландияның батыс жағалауындағы Айонада монастырға негіз салған. Сол жерден Аргиллдің батысына және Мулл маңындағы аралдарға миссионерлік сапарлар жасалды. Кейін Ионаның ықпалы Хебрид аралдарына дейін жетті. VII ғасырда Ионадан шыққан әулие Айдан Нортумбрияның шығыс жағалауындағы Линдисфарн қаласында шіркеу құрды. Иона, ішінара 679 жылдан 704 жылға дейін абат болған Адомнанның жұмысының нәтижесінде, ең маңызды діни орталыққа айналды. Тарихи Колумбаның Даль Риатаның кішкентай бөлігінен тыс жерлерде миссионерлік сапарлар жасаған-жасалмағаны белгісіз болғанымен, Адомнанның «Әулие Колумбаның өмірі» атты еңбегі оны жалпы Солтүстік Британияның елшісі етіп жоғарылатты. Пикттердің христиан дінін қалай және қаншалықты тез қабылдағаны белгісіз. Бұл процесс ерте басталған болуы мүмкін. Бұған дәлел ретінде V ғасырда өмір сүрген әулие Патриктің «иманнан бас тартқан пикттерге» жазған хатында олардың бұрын христиан болған, бірақ сенімнен бас тартқанын айтуы мүмкін. Сонымен қатар, VI ғасырдың басында қазіргі Шотландияда жазылған «И Гододин» поэмасында пикттерді жалған тәңірлерге табынушылар деп атамайды. Пиктік элитаның дінге айналуы ұзаққа созылған сияқты, ол V ғасырда басталып, VII ғасырға дейін аяқталмаған. Бұл зираттар шіркеуге жақын болғандықтан немесе оларда христиан жазулары болғандықтан христиандық деп саналады немесе белгілі. Олар Рим дәуірінің соңы, V ғасырдың басында және XII ғасырға дейін табылған. Олар көбінесе Шотландияның шығысында, Тай өзенінің оңтүстігінде, қазіргі Шығыс және Шотландия шекараларында шоғырланған. Көптеген ғалымдар жер атауының элементі eccles, бритон тілінен шіркеу деген мағынаны білдіреді, римдік және римдік кезеңнен кейінгі британ шіркеуінің дәлелі екенін айтады. Мұндай мекемелердің көпшілігі Шотландияның оңтүстігінде орналасқан. V және VI ғасырларда салынған тастар олардың бағышталуы арқылы христиандықты көрсетеді және Шотландияның оңтүстігіне таралған. Ең көнесі – Уиторнның 450 жылға дейін сақталған Латинды тасы. Шығыста және солтүстікте VIII ғасырдың басынан бастап II класс пиктік тастарда христиандық символдар пайда бола бастады. Алғашқы шіркеу ғимараттары ағаштан салынған болуы мүмкін, мысалы, Уитхорнда қазба жұмыстары кезінде табылған, бірақ олардың қалдықтары сақталғандары негізгі тас қанаттардан тұратын шіркеулер, батыс жағалауы мен аралдарда басталып, оңтүстікке және шығысқа тараған. Алғашқы шаплар көбінесе квадрат аяқталған жинақталған қабырғаларға ие болды, бұл кезеңдегі ирланд шапларына ұқсас. Шотландиядағы орта ғасырлық приход шіркеуінің архитектурасы Англиядағыдан әдетте әлдеқайда қарапайым болды, көптеген шіркеулер трансепттер мен наурыздарсыз, көбінесе мұнараларсыз қарапайым тіктөртбұрыштар болып сақталды. Таулы аймақтарда олар тіпті қарапайым болды, көптегендері қиыршық тастан салынған және кейде үйлерден немесе шаруашылық ғимараттардан ешқандай айырмашылығы жоқ.

Before the Middle Ages, most of the population of what is now Scotland practised a form of Celtic polytheism. Evidence of Christian symbols and the destruction of the shrines of other religions, suggest that Roman occupation brought Christianity to the north of Britannia (the name they gave to the province under their control in the southern part of the island). From there it may have spread to parts of what they called Caledonia (roughly corresponding to what is now Scotland). After the collapse of Roman authority in the early fifth century, four major circles of influence emerged in Northern Britain. In the east were the Picts, whose kingdoms eventually stretched from the river Forth to Shetland. In the west were the Gaelic (Goidelic) speaking people of Dál Riata, who had close links with Ireland, from where they brought with them the name Scots. In the south were the British (Brythonic speaking) descendants of the peoples of the Roman influenced kingdoms of "The Old North", the most powerful and longest surviving of which was the Kingdom of Strathclyde. Finally, there were the English or "Angles", Germanic invaders who had overrun much of southern Britain and held the Kingdom of Bernicia (later the northern part of Northumbria), which reached into what are now the Borders of Scotland in the south east. While the Picts and Scots would have remained pagan, most scholars presume that Christianity would have survived after the departure of the Romans among the Brythonic enclaves, but retreated as the pagan Anglo Saxons advanced. The Christianisation of Scotland was carried out by Irish Scots missionaries and to a lesser extent those from Rome and England. Richard Fletcher argued that motivations may have included the example of St. Patrick, the idea of Peregrinatio and a growing interest in evangelism. In the sixth century missionaries from Ireland were operating on the British mainland. This movement is traditionally associated with the figures of St Ninian, St Kentigern and St Columba. Ninian is now regarded as a later construct and may have been the result of scribal confusion with the Irish saint Finnian. There was a church dedicated to him at Whithorn in the sixth century and from there St Kentigern seems to have created a new centre of worship at Govan or Inchinnan, from where Christian influence extended across the Strathclyde region. St Columba was probably a disciple of Finnian. He left Ireland after being exiled, and founded the monastery at Iona off the west coast of Scotland in 563. From there missions were carried out to western Argyll and the islands around Mull. Later the influence of Iona would extend to the Hebrides. In the seventh century, St. Aidan went from Iona to found a church at Lindisfarne off the east coast of Northumbria. Iona emerged as the most important religious centre, partly as a result of the work of Adomnan, who was abbot there from 679 to 704. Although it is unclear whether the historic Columba did conduct missions outside of a small part of Dál Riata, Adomnan's Life of St. Columba elevated him to become the apostle of North Britain in general. The means and speed by which the Picts converted to Christianity is uncertain. The process may have begun early. Evidence for this includes the fact that St. Patrick, active in the fifth century, referred in a letter to "apostate Picts", indicating that they had previously been Christian, but had abandoned the faith. In addition the poem Y Gododdin, set in the early sixth century and probably written in what is now Scotland, does not remark on the Picts as pagans. Conversion of the Pictish élite seems likely to have run over a considerable period, beginning in the fifth century and not complete until the seventh These cemeteries are suspected, or known to be Christian, because of their proximity to a church, or because of Christian inscriptions found in them. They are found for between the end of the Roman era in the early fifth century and the twelfth century. They are concentrated strongly in eastern Scotland south of the River Tay, in the modern East and Borders of Scotland. Most scholars agree that the place name element eccles , from the Brythonic word for church, represents evidence of the British church of the Roman and immediate post Roman period. Most of these in Scotland are located in the south of the country. From the fifth and sixth centuries, inscribed stones indicate Christianity through their dedications and are spread across southern Scotland. The earliest is the so called Latinus stone of Whithorn, dating to c. 450. In the east and north, Class II Pictish stones began to show Christian symbolism from the early eighth century. Early church buildings may originally have been wooden, like that excavated at Whithorn, but of those for which evidence survives from this era are basic masonry built churches, beginning on the west coast and islands and spreading south and east. Early chapels tended to have square ended converging walls, similar to Irish chapels of this period. Medieval parish church architecture in Scotland was typically much less elaborate than in England, with many churches remaining simple oblongs, without transepts and aisles, and often without towers. In the Highlands they were often even simpler, many built of rubble masonry and sometimes indistinguishable from the outside from houses or farm buildings.

Кельттік христиандық

Кельт шіркеуі – ғалымдар дәстүрлі түрде Сент-Патрикпен байланысты Ирландияның дінге өтуімен бастау алған христиандықтың белгілі бір түрін сипаттау үшін қолданған термин. Бұл христиандық түрі кейіннен Иона арқылы Солтүстік Британияға тарады. Ол сондай-ақ, он екінші ғасырға дейін Солтүстік Британияның христиандық құрылысын сипаттау үшін де қолданылады, ол кезде Шотландияда негізінен француздық жаңа діни институттар мен идеологиялар қалыптаса бастады. Кельт христиандығы 587 жылы Кентерберилік Сент-Августин басшылығымен Оңтүстік Англияға келген Рим миссиясынан алынған христиандықтан өзгеше болды. Кейінгі Кентербери миссиясы англосаксон патшалықтарын дінге көшіруге көмектесті, сегізінші ғасырдың басында Нортумбрияға жетті, онда Ионаның да ықпалы болды. Нәтижесінде Нортумбриядағы христиандық кельт және римдік ықпалдың қосындысына айналды. Римдік және кельт христиандығы доктрина жағынан өте ұқсас болғанмен, екеуі де Папаның билігін мойындады, бірақ практикада айырмашылықтар болды. Ең даулы мәселелер – Пасханы есептеу әдісі және дін қызметкерлерінің басын қырқу түрі (тонзура). Басқа айырмашылықтар дінге тағайындау және крещение рәсімдерінде, сондай-ақ литургиялық қызмет түрінде болды. VII ғасырда Нортумбрия шіркеуіне Рим христиандығының ықпалы артты. Киркінің (709 жылы қайтыс болғанға дейін 660 жылдардан бастап белсенді болған) Рипондағы монастырьдың абасы және Нортумбрия епископы, сондай-ақ Джарроу және Уэрмут монастырьларын құрған Бенедикт Бископтың (шамамен 628–690) Риммен байланысын күшейтті. Уилфред 664 жылы Уитби синодында римдік жағдайды қолдаған басты өкіл болды, оны Нортумбрия королі Освиу өзінің корольдығында қандай тәртіп сақталуын шешу үшін шақырды, және ол римдік тонзураны және Пасханы есептеуді қолдады. Осы кезеңде Нортумбрия корольдығы қазіргі Шотландияның төмендігіне дейін кеңейе бастады. Батыс Лотиан аймағындағы Аберкорнда құрылған епископтық Уитби синодынан кейін Рим христиандығының тәртібін қабылдады деп есептеледі. Алайда, 685 жылы Дунникен шайқасында пиктілердің жеңісі Нортумбрияның аймақтағы үстемдігін аяқтады және епископ пен оның ізбасарлары қуылды. 706 жылдан бастап пиктілер королі Нехтан мак Дер Илей Нортумбрия шіркеуімен байланыс орнатуға тырысқан сияқты. 714 жылға дейін ол Уэрмут абасы Сеолфритке хат жазып, Пасха күнін есептеудегі ирландтық ұстанымды ресми түрде жоққа шығаруды және "Римдіктер үлгісінде" тас шіркеу салуға көмек сұрады. А. А. М. Дункан Нехтаның дін қызметкерлері арасында "римдеу тобы" болған деп болжайды, мүмкін, епископ Куритан басқарған, ол латынша Бонифаций деген ат алған. Бұл туралы Росс және Кромартидегі Розмаридегі шіркеудің болуы да куәлік етеді, ол VIII ғасырдың басында Римнің алғашқы епископы саналған Санкт-Петерге арналған, сондай-ақ пиктік аумағындағы ұқсас арнаулар. VIII ғасырдың ортасына қарай Иона мен Ирландия Рим тәртібін қабылдады. Викингтердің қаупі Даль-Риата патшалықтары мен пиктілердің одағын мәжбүрлеген болуы мүмкін, Кеннет мак-Альпин, дәстүрлі түрде 843 жылы. 849 жылы Ольстер жылнамасына сәйкес Иона абасы Колумбаның қасиетті заттарын тағы да Ирландияға алып барды, бірақ Шотландия патшаларының жылнамасының ең ерте нұсқасында сол жылы оларды Кеннет мак Альпин өзі салған шіркеуге, мүмкін Дункельдке алып кеткен, бұл қасиетті заттардың бөлінгенін көрсетеді. Дункельдтегі жаңа монастырьдың абасы жаңа біріктірілген Альба корольдыгінің епископы болды, ол кейін Шотландия корольдығы деп аталды. Континенталдық Еуропа мен Англияда, әсіресе Х ғасырдан бастап Францияда Клунимен байланысты монастырь реформаларының сериясы болған кезде, Шотландия ХІ ғасырдың соңына дейін бұған әсер етпеді. Шотландияның кейбір ертедегі мекемелерінде абаттар әулеті болған, олар көбінесе отбасылары бар дін қызметкерлері болған, ең танымалдары Дункельд пен Бречинде; бірақ олар Шотландияның солтүстігінде Форттан, Портмахомак, Мортлах және Абернети сияқты да болған. Мүмкін, осы секуляризацияға реакция ретінде монахтардың реформалау қозғалысы Céli Dé (лит. "Құдайдың вассалдары"), culdees ретінде ағылшынша, Ирландияда басталып, VIII ғасырдың соңы мен IX ғасырдың басында Шотландияға тарады. Кейбір Céli Dé тазалық пен кедейлік сертін қабылдады және кейбіреуі жеке тұрған, ал кейбіреуі бар болған немесе жаңа монастырьлардың ішінде өмір сүрді. Көбінесе, тіпті XI ғасырдан бастап жаңа реформаланған монастырьлардың енгізілуінен кейін де, бұл Céli Dé алмастырылмады және дәстүр XIII ғасырға дейін жаңа негіздермен қатар жалғасты. Шотландиялық монастыризм Hiberno-шотландиялық миссияда маңызды рөл атқарды, оның арқасында шотландиялық және ирландиялық дін қызметкерлері кеңейіп келе жатқан франк империясына миссиялар ұйымдастырды. Олар монастырьлар құрды, көбінесе неміс тілінде "Schottenklöster" (гаэль монастырьлары) деп аталатын, олардың көпшілігі қазіргі Германиядағы Бенедикт монастырьларына айналды. Шотландиялық монахтар, мысалы, Метцтің Сент-Катроі, аймақта жергілікті қасиетті тұлғаларға айналды.

The Celtic Church is a term that has been used by scholars to describe a specific form of Christianity with its origins in the conversion of Ireland, traditionally associated with St. Patrick. This form of Christianity later spread to northern Britain through Iona. It is also used as a general description for the Christian establishment of northern Britain prior to the twelfth century, when new religious institutions and ideologies of primarily French origin began to take root in Scotland. The Celtic form of Christianity has been contrasted with that derived from missions from Rome, which reached southern England in 587 under the leadership of St. Augustine of Canterbury. Subsequent missions from Canterbury then helped convert the Anglo Saxon kingdoms, reaching Northumbria in the early eighth century, where Iona had already begun to have a presence. As a result, Christianity in Northumbria became a mix of Celtic and Roman influences. While Roman and Celtic Christianity were very similar in doctrine and both accepted ultimate papal authority, there were differences in practice. The most contentious were the method of calculating Easter, and the form of head shaving for priests known as tonsure. Other differences were in the rites of ordination and baptism, and in the form of service of the liturgy. In the seventh century the Northumbrian church was increasingly influenced by the Roman form of Christianity. The careers of St. Wilfred (active from the 660s until his death in 709), abbot of the monastery at Ripon and Bishop of Northumbria, and Benedict Biscop (c. 628–690), founder of the monasteries of Jarrow and Wearmouth, intensified ties with Rome. Wilfred was the major spokesman for the Roman case at the Synod of Whitby in 664, which was called by king Oswiu of Northumbria to decide which form of observance would be used in his kingdom, and where he decided in favour of the Roman form of tonsure and of calculating Easter. In this period the Kingdom of Northumbria was expanding into what is now Lowland Scotland. A bishopric established at Abercorn in the region of West Lothian, is presumed to have adopted Roman forms of Christianity after the Synod of Whitby. However, the Pictish victory at the Battle of Dunnichen in 685, ended the Northumbrian dominance of the region and the Bishop and his followers were ejected. Nechtan mac Der Ilei, king of the Picts from 706, seems to have attempted to establish links with the church in Northumbria. Before 714 he wrote to Ceolfrith, abbot of Wearmouth, asking for a formal refutation of the Irish position over the calculation of the date of Easter and for help in building a stone church "in the manner of the Romans". A. A. M. Duncan has suggested that there was a "Romanising group" among Nechtan's clergy, perhaps led by Bishop Curitan, who took the name Latin name Boniface. This is also suggested by the presence of a church at Rosemarkie in Ross and Cromarty, dedicated to St Peter, seen as the first Bishop of Rome, by the early eighth century, and subsequent similar dedications in Pictish territory. By the mid eighth century, Iona and Ireland had accepted Roman practices. The threat posed by the Vikings may have forced a union between the kingdoms of Dál Riata and the Picts under Kenneth mac Alpin, traditionally dated to 843. In 849, according to the Annals of Ulster the abbot of Iona once again took Columba's relics to Ireland, but the earliest version of the Chronicles of the Kings of Scots says that in the same year they were removed by Kenneth mac Alpin, to a church he had built, probably at Dunkeld, perhaps indicating that the relics were divided. The abbot of the new monastery at Dunkeld emerged as the Bishop of the new combined Kingdom of Alba, which would subsequently come to be known as the Kingdom of Scotland.]] While there were a series of reforms of monasticism in continental Europe and England, particularly those associated with Cluny in France from the tenth century, Scotland remained largely unaffected these until the late eleventh century. Some early Scottish establishments had dynasties of abbots, who were often secular clergy with families, most famously at Dunkeld and Brechin; but these also existed across Scotland north of the Forth, as at Portmahomack, Mortlach, and Abernethy. Perhaps in reaction to this secularisation, a reforming movement of monks called Céli Dé (lit. "vassals of God"), anglicised as culdees, began in Ireland and spread to Scotland in the late eighth and early ninth centuries. Some Céli Dé took vows of chastity and poverty and while some lived individually as hermits, others lived beside or within existing monasteries. In most cases, even after the introduction of new forms of reformed monasticism from the eleventh century, these Céli Dé were not replaced and the tradition continued in parallel with the new foundations until the thirteenth century. Scottish monasticism played a major part in the Hiberno Scottish mission, by which Scottish and Irish clergy undertook missions to the expanding Frankish Empire. They founded monasteries, often called Schottenklöster (meaning Gaelic monasteries in German), most of which became Benedictine establishments in what is now Germany. Scottish monks, such as St Cathróe of Metz, became local saints in the region.

Скандинавиялық Шотландияның қайта құрылуы

Скандинавиялық Шотландияда христиан діні ресми түрде 10 ғасырдың соңында қабылдағанмен, викингтер бақылауындағы Таулы аймақтар мен аралдарға христиан дінінің бұдан бұрын енгенін көрсететін дәлелдер бар. Батыс және Солтүстік аралдарында Паббай немесе Папа деп аталатын көптеген аралдар кездеседі, бұл осы кезеңдегі "усақ шіркеушінің" немесе "қасиетті адамның аралына" сілтеме болуы мүмкін. Қабірдегі заттардың өзгеруі және викингтердің жер атауларында "kirk" сөзінің қолданылуы христиан дінінің ресми қабылданудан бұрын тарала бастағанын көрсетеді. Бұл оқиға аңызға жатса да, аралдар ресми түрде христиан дініне көшті және 11 ғасырдың басында өз епископтарын алды. Епископтық 12 ғасырға дейін Йорк және Гамбург-Бремен архиепископтарының билігінде болды, содан кейін 1472 жылға дейін Нидарос архиепискобының (қазіргі Тронхейм) қарауында болды. Скандинавиялық Шотландияның басқа аймақтарындағы жағдай одан да түсініксіз. 10 ғасырдың соңына дейін Иона епископы болды, одан кейін бір ғасырдан астам үзіліс болды, бұл мүмкін Оркней епископтарымен толтырылды, содан кейін 1079 жылы Маннның бірінші епискобы тағайындалды. Викингтердің дінге өтуінің маңызды салдарының бірі – христиандық қасиеттерге жасалған қарақшылық шабуылдарына толық соң салу болды, бұл оларға мәдени және интеллектуалдық орталықтар ретінде беделін қайта жаңартуға мүмкіндік берді. Бұл, сондай-ақ, викингтердің зорлық-зомбылығын басып, Шотландияның солтүстігінде тұрақты қоғам құруға көмектесті.

Реформацияланған монахинизм

Шотландияға континенттік типтегі монастырьлардың енгізілуі саксондық ханшайым Маргаретпен (шамамен 1045–93 жж.), Маэль Колюм III-нің екінші әйелімен байланысты, бірақ оның нақты рөлі белгісіз. Ол Кентербери архиепископы Ланфранкпен хабарласып тұрғандығы мәлім, ол Данфермлиндегі жаңа бенедиктин аббаттығына бірнеше монахтар жіберді (шамамен 1070 ж.). Августиндіктер, Әулие Августин орденіне адал және он бірінші ғасырда Солтүстік Италияда негізделген, 1115 жылы Александр I-нің қолдауымен Шотландиядағы Скон қаласында алғашқы монастырларын құрды. Он үшінші ғасырдың басына қарай августиндіктер Сент-Эндрюс, Сент-Серф Инч, Инчколм, Инчмахом, Инчафрей, Рестеннет және Айонадағы Céli Dé мекемелеріне қоныстанды, оларды өздеріне қаратып алды немесе реформалады, сондай-ақ Холируд аббаттығы сияқты көптеген жаңа мекемелер құрды. Клюнийліктер Пейслиде аббаттық құрды, Пикардиядағы Лаон қаласының жанындағы Премонтрда пайда болған премонтраттар Уитхорнда, ал Валлискаулиандар – Бургундиядағы Валь-де-Шодағы алғашқы монастырларының атымен аталып, Плюскарденде негіз салды. Әскери ордендер Дәуіт I тұсында Шотландияға кірді, Темплерлер рыцарлары Мидлотианда Балантродохты құрды, ал Госпитальерлер рыцарларына Торфихен, Батыс Лотиан берілді. Колумба XIV ғасырға дейін маңызды тұлға болып қала берді, ал Уильям I (1165–1214 жж.) Арброт аббаттығында жаңа негіз салды. Оның қасиетті қалдықтары Монимуск реликвиялық қоймасында сақталды және аббатқа тапсырылды. 1115 жыл шамасында шейіт болғаннан кейін Оркни, Шетланд және Солтүстік Шотландияда Оркни графы Магнус Эрлендссонға байланысты культ пайда болды. Шотландиядағы ең маңызды культтардың бірі – Әулие Эндрю культы, пиктік патшалар VIII ғасырдың өзінде шығыс жағалаудағы Килримонтта құрған. ХІІ ғасырдан бастап Шотландияға әулие Регулус әкелген қасиетті қалдықтарды сақтаған деп айтылатын киелі орын, ол 1250 жылы қанонизацияланғаннан кейін және оның сүйегі Данфермлин аббаттығына салтанатты түрде көшірілгеннен кейін ең құрметті ұлттық әулиелердің бірі ретінде маңызға ие болды.

The introduction of continental forms of monasticism to Scotland is associated with Saxon princess Queen Margaret (c. 1045–93), the second wife of Máel Coluim III (r. 1058–93), although her exact role is unclear. It is known that she was in communication with Lanfranc, Archbishop of Canterbury, and he provided a few monks for a new Benedictine abbey at Dunfermline (c. 1070). The Augustinians, dedicated to the Order of Saint Augustine and founded in northern Italy in the eleventh century, established their first priory in Scotland at Scone, with the sponsorship by Alexander I in 1115. By the early thirteenth century Augustinians had settled alongside, taken over or reformed Céli Dé establishments at St Andrews, St Serf's Inch, Inchcolm, Inchmahome, Inchaffray, Restenneth and Iona, and had created numerous new establishments, such as Holyrood Abbey. Cluniacs founded an abbey at Paisley, the Premonstratensians, originating at Prémontré near Laon in Picardy, had foundations at Whithorn and the Valliscaulians, named after their first monastery at Val des Choux in Burgundy, at Pluscarden. The military orders entered Scotland under David I, with the Knights Templer founding Balantrodoch in Midlothian and the Knights Hospitallers being given Torphichen, West Lothian. Columba remained a major figure into the fourteenth century and a new foundation was endowed by William I (r. 1165–1214) at Arbroath Abbey. His relics, contained in the Monymusk Reliquary, were handed over to the Abbot's care. After his martyrdom around 1115, a cult emerged in Orkney, Shetland and northern Scotland around Magnus Erlendsson, Earl of Orkney. One of the most important cults in Scotland, that of St Andrew, was established on the east coast at Kilrymont by the Pictish kings as early as the eighth century. The shrine, which from the twelfth century was said to have contained the relics of the saint brought to Scotland by Saint Regulus, who also became important after her canonisation in 1250 and after the ceremonial transfer of her remains to Dunfermline Abbey, as one of the most revered national saints.

Ұйым

Екінші ғасырға дейін Шотландияда Англиядан өзгеше, приход шіркеулері аз болды. Шіркеулерде кең аумақта қызмет ететін, көбінесе белгілі бір миссионер қасиеттіге құрмет көрсетумен байланысты рухани қызметкерлердің коллегиялық ұйымдары болды. Шамамен 1070 жылдан бастап, Малкольм III патшалық кезінде Сент-Эндрюс қаласында "Альба епискобы" тұрды, бірақ оның басқа епископтарға қандай билігі болғаны белгісіз. Англияны нормандар басып алғаннан кейін Кентербери және Йорк архиепископтарының екеуі де шотланд шіркеуіне басымдық танытты. Ол Шотландияның барлық епископтарынан құралған арнайы кеңестермен басқарылды, ал ең маңызды тұлға Сент-Эндрюс епискобы болып қалыптасты. Папалық расколда (1378–1417) шотланд шіркеуі мен тәжі Франция және басқа елдермен бірге Авиньон папаларын, Клемент VII-ден бастап, қолдады, ал Англия мен Киелі Рим империясы сияқты елдер Рим папаларын, VI Урбаннан бастап, қолдады. 1383 жылы Клемент VII Шотландияның алғашқы кардиналы, Глазго епискобы Уолтер Уордлоуды тағайындады. Францияның Клементтің ізбасары Бенедикт XIII-ті қолдауын тоқтатуы шотланд дін қызметкерлерінің француз университеттеріне баруына кедерес келтірді және 1411–13 жылдары Сент-Эндрюсте Шотландияның алғашқы университетінің құрылуына себеп болды. Шотландия Констанс кеңесі ұсынған (1414–28) V Мартинге қолдау көрсету үшін Бенедикттен бас тартқан соңғы шіркеулердің бірі болды. Тарихшылар осы кезеңде монастырлық өмірдің төмендеуін байқады, көптеген діни орындар монахтардың аз санын ұстады, ал қалғандары көбінесе қоғамдық өмірден бас тартып, жеке және секулярлық өмір салтына көшті. Он бесінші ғасырда ақсүйектерден түскен жаңа монастырлық сыйлықтардың көлемі де азайды. Керісінше, бургтар XV ғасырдың соңында саяхатшы монахтар ордендерінің гүлденуін көрді, олар ескі монастырлық ордендерден айырмашылығы, уағыздауға және халыққа қызмет етуге баса назар аударды. 1467 жылдан бастап Observant Friars ордені шотланд провинциясы ретінде ұйымдастырылды, ал 1480 жылдары ескі францискандықтар мен доминикандықтар жеке провинциялар ретінде танылды. Бұл процесте қасиеттілерге арналған алтарьлардың саны да күрт өсті, мысалы, Дундидегі Сент-Мэриде 48, ал Эдинбургтегі Сент-Джайлсте 50-ден астам болды. Он төртінші ғасырдың басында Папалық дін қызметкерлерінің көптігі мәселесін шешуге қол жеткізді, онда дін қызметкерлері екі немесе одан да көп қызмет атқарды, бұл басқа жерлерде приход шіркеулерінде дін қызметкерлерінің болмауына немесе нашар оқытылған және жалақысы төмен викарийлер мен клерктермен қызмет көрсетуіне әкелді. Алайда, Шотландияда дін қызметкерлерінің кедейлік деңгейі мен жалпы тапшылығы, әсіресе Қара өлімнен кейін, бұл мәселенің он бесінші ғасырда күшеюіне әкелді. Нәтижесінде, шіркеу дін қызметкерлері көбінесе мамандықтың төменгі және білімсіз қатарларынан таңдалды, бұл олардың білім деңгейі мен қабілеті туралы жиі шағымдарға әкелді. Дегенмен, бұл Реформацияның басты наразылықтарының бірі болуы мүмкін еді. Шотландияның литургиялық тәжірибесін Англиядан ажыратуға жасалған тағы бір әрекет 1507 жылы патша жарлығымен құрылған баспахана арқылы ағылшын Сарум қызметін алмастыру болды.

Before the twelfth century, in contrast to England, there were few parish churches in Scotland. Churches had collegiate bodies of clergy who served over a wide area, often tied together by devotion to a particular missionary saint. From around 1070, in the reign of Malcolm III, there was a "Bishop of Alba" resident at St. Andrews, but it is not clear what authority he had over the other bishops. After the Norman Conquest of England, the Archbishops of both Canterbury and York each claimed superiority over the Scottish church. It was run by special councils made up of all the Scottish bishops, with the bishop of St Andrews emerging as the most important figure. In the Papal Schism (1378–1417), the Scottish church and crown sided with the Avignon Popes, beginning with Clement VII, along with France and other countries, while nations including England and the Holy Roman Empire sided with the Roman popes beginning with Urban VI. In 1383, Clement VII appointed Scotland's first cardinal, Walter Wardlaw, Bishop of Glasgow. The withdrawal of France from support of Clement's successor Benedict XIII created problems for Scottish clergy attending French universities and necessitated the creation of Scotland's first university at St. Andrews from 1411–13. Scotland was one of the last churches to abandon Benedict in favour of the compromise pope, Martin V, proposed by the Council of Constance (1414–28). Historians have discerned a decline of monastic life in this period, with many religious houses keeping smaller numbers of monks, and those remaining often abandoning communal living for a more individual and secular lifestyle. The rate of new monastic endowments from the nobility also declined in the fifteenth century. In contrast, the burghs saw the flourishing of mendicant orders of friars in the later fifteenth century, who, unlike the older monastic orders, placed an emphasis on preaching and ministering to the population. The order of Observant Friars were organised as a Scottish province from 1467 and the older Franciscans and the Dominicans were recognised as separate provinces in the 1480s. The number of altars dedicated to saints, who could intercede in this process, also grew dramatically, with St. Mary's in Dundee having perhaps 48 and St Giles' in Edinburgh over 50. In the early fourteenth century the Papacy managed to minimise the problem of clerical pluralism, by which clerics held two or more livings, which elsewhere resulted in parish churches being without priests, or serviced by poorly trained and paid vicars and clerks. However, the number of poor clerical livings and a general shortage of clergy in Scotland, particularly after the Black Death, meant that in the fifteenth century the problem intensified. As a result, parish clergy were largely drawn from the lower and less educated ranks of the profession, leading to frequent complaints about their standards of education or ability. Although there is little clear evidence that standards were declining, this would be one of the major grievances of the Reformation. There were also further attempts to differentiate Scottish liturgical practice from that in England, with a printing press established under royal patent in 1507 to replace the English Sarum Use for services.