Шотландияның орта ғасыр мәдениеті (900-1286): гэль тілінің үстемдігі, ирландиялық мәдениетке ұқсастық, піктік элементтер, және кейінгі нормандық әсерлер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта ғасырдың биіктігіндегі Шотландия мәдениеті – орта ғасырдың биіктігінде Шотландияда пайда болған мәдени өрнектің әртүрлі формаларын қамтиды. Осы мақала шеңберінде бұл кезең 900 жылы II Домнальдың қайтысынан басталып, 1286 жылы III Александрдың қайтысына дейінгі аралықты қамтиды. Шотландия тарихындағы Шотландияның тәуелсіздік соғыстары, Стюарттардың билікке келуі және XIV ғасырда Шотландия қоғамында болған одан әрі өзгерістер сияқты оқиғалармен байланысты маңызды үзілістер осы кезеңнің біртұтастығын көрсетеді. Бұл кезеңнің ерекшелігі – кейін орта ғасырдың соңында шот-нормандық-француз мәдениетіне айналған гэль мәдениетінің үстемдігі.
Culture of Scotland in the High Middle Ages encompasses the various forms of cultural expression that originated from Scotland during the High Medieval period. For the purposes of this article, this period is defined as spanning from the death of Domnall II in 900 to the death of Alexander III in 1286. The unity of this period is highlighted by significant breaks in Scottish history due to events such as the Wars of Scottish Independence, the Stewart accession, and subsequent transformations in Scottish society during the fourteenth century and beyond. One distinguishing feature of this period is the predominance of Gaelic culture, which later evolved into a Scoto Norman French culture during the later medieval period.
Ауызша өсіру
Негізінен галликалық қоғам ретінде, осы кезеңде шотландтық мәдени тәжірибелердің көпшілігі Ирландияны немесе кем дегенде Ирландияның пиктік элементтермен толықтырылған нұсқасын жақыннан қайталады. Дәуіт I-ден кейін француз тілінде сөйлейтін патшалар Англо-норман Англиясында, Францияда және басқа елдерде танымал болған мәдени амалдарды енгізді. Барлық көне заманғы қоғамдардағыдай, әңгіме айту кең таралған еді. Сол дәуір әдебиетіне маманданған ғалым Д.Д.Р. Оуэннің айтуынша:
As a predominantly Gaelic society, most Scottish cultural practices throughout this period mirrored closely those of Ireland, or at least those of Ireland with some Pictish borrowings. After David I, the French speaking kings introduced cultural practices popular in Anglo Norman England, France and elsewhere. As in all pre modern societies, storytelling was popular. In the words of D. D. R. Owen, a scholar who specialises in the literature of the era:
Осы әңгімелердің көбі жоғалып кеткен, немесе гельдік немесе шотландтық ауызекі дәстүрде шамалы ғана сақталған.
Almost all of these stories are lost, or come down only vaguely in Gaelic or Scots oral tradition.
Шежірелер
Бұл кезеңде ең жақсы түсіндірілген мәдениет түрлерінің бірі – шежіре. Осы дәуірден Леннокс және Морей мормерлерінен бастап, тіпті Шотландия патшасының өзіне дейін қамтитын ондаған шотланд шежірелері сақталған. Попплтон қолжазбасында Гейдхел Глас арқылы Адамға дейін жететін король Уильям І-нің толық шежіресі бар. Бұл соңғы шежіре – гельдік шежірелердің жазбасы немесе ішінара аудармасы, онда "оғлы" деген мағынаны білдіретін *mac* және "оғлдары" немесе "оғлының" деген мағынаны білдіретін *meic* сөздері *filius* және *filii* сөздерімен алмастырылған; сонымен қатар, оның атасы Дэвид І-ге дейін Уильямның барлық ата-бабаларының есімдері орта ирландиялық жағдайында (*filii* алдында) келтірілген. Бұған қоса, кем дегенде Александр III билікке келгенге дейін Шотландия патшалары *ольхам ригге* – корольдік жоғары ақынды ұстаған, ол барлық ортағасырлық гельдік иеліктерінде тұрақты орынға ие болған және қажет болған кезде, мысалы, тәж кигізу кезінде шежірелерді айту үшін тағайындалған. Лорд Лион осы лауазымның кейінгі дамуы ретінде қарастырылуы мүмкін.
One form of culture extremely well accounted for in this period is genealogy. There are dozens of Scottish genealogies surviving from this era, covering everyone from the Mormaers of Lennox and Moray, to the Scottish king himself. In the Poppleton Manuscript, there is a full genealogy of King William I going all the way back to Adam, via Gaidheal Glas. The latter genealogy is just a recording or partial translation of a Gaelic genealogy, where mac ("son") and meic ("sons", or "of the son") have been replaced with filius and filii; moreover, before his grandfather David I, virtually all William's ancestors have their names in the Middle Irish genitive form (with filii preceding). Furthermore, until at least the reign of Alexander III, Scotland's kings maintained an ollamh righe, a royal high poet who had a permanent place in all medieval Gaelic lordships, and whose purpose was to recite genealogies when needed, for occasions such as coronations. The Lord Lyon can be seen as a later development of this role.
Сауаттылық
Дәуіт I патшалық құрғанға дейін шотландтар гаэль және латын тілдерінде мәтіндерді үнемі жасайтын, дамыған әдеби элитаға ие болды, және олар осы мәтіндерді Ирландия мен басқа елдерге жиі жіберді. Дәуіт I-ден кейін ағылшын және француз дін қызметкерлерінің келуі, олар барған жерде осы дәстүрлі мәдениетпен үзіліс жасады. Дэйвит Брун көрсеткендей, гаэль әдеби элитасы Шотландияның шығыс жазықтарында, Лох-Левен және Бречин сияқты жерлерде XIII ғасырға дейін сақталғанмен, оның жазба әдеби шығармалары қазіргі Ирландиядағыдай өркендемеген. Латын жазушылары, тіпті гаэль тілін білсе де, әдетте гаэль тіліндегі жергілікті тілді қолданбай, Еуропаның басқа жерлеріндегідей, жергілікті сөздерді латын тіліне аударды. Сондықтан тарихшылар латын терминологиясымен сипатталған гаэль қоғамын зерттейді. Тіпті есімдердің өзі де континенттік, көбірек таралған нұсқаларға аударылды; мысалы, Гилле Бригте – Гилбертке, Áед – Хьюға айналды, және т.б.
Before the reign of David I, the Scots possessed a flourishing literary elite who regularly produced texts in both Gaelic and Latin that were frequently transmitted to Ireland and elsewhere. After David I, the influx of English and French clerics introduced a break with this traditional culture everywhere they went. Even though, as Dauvit Broun shows, a Gaelic literary elite survived in the eastern Scottish lowlands, in places such as Loch Leven and Brechin into the thirteenth century, it was not the flourishing one that contemporary Ireland possessed, at least not in its written literary output. Latin scribes, even if they knew Gaelic, would normally avoid the Gaelic vernacular and, as elsewhere in Europe, would translate vernacular terms into Latin, so that historians are faced with a Gaelic society clothed in Latin terminology. Even names were translated into more common continental forms; for instance, Gille Brigte became Gilbert, Áed became Hugh, etc.
Музыка
Орта ғасырларда Шотландия музыкалық шеберлігімен әйгілі болды. Уэльс ақыны Джеральд былай деп хабарлайды:
In the Middle Ages, Scotland was renowned for its musical skill. Gerald of Wales tells us that:
Ортағасырлық шотландтар арфа тартуды қатты қадір тұтқан. Біз Джеральд жазғаннан кейін жарты ғасыр өткен соң да Александр III патшаның жеке арфашысы болғанын білеміз. Сақталған ортағасырлық үш арфаның екеуі Шотландиядан (Пертширден), ал біреуі Ирландиядан. Әншілердің де патшалық міндеттері болған. Мысалы, Шотландия патшасы Стратиарн аймағынан өте жатқанда, оны жеті әйел әнші қарсы алып, оған ән орындаған. 1296 жылғы жазда Эдуард I Стратхерн шекарасына жеткенде, осы жеті әйел оны қарсы алып, «Гаск пен Огильви арасындағы жолда патшаны сүйреп, шотландтың Александр патшалары тұсындағы дәстүр бойынша оған ән шырқаған».
The medieval Scots indeed took harping very seriously. We know that, even half a century after Gerald was writing, King Alexander III kept a royal harpist. Of the three medieval harps that survive, two come from Scotland (Perthshire), and one from Ireland. Singers also had a royal function. For instance, when the king of Scotland past through the territory of Strathearn, it was the custom that he be greeted by seven female singers, who would sing to him. When Edward I approached the borders of Strathearn in the summer of 1296, he was met by these seven women, "who accompanied the King on the road between Gask and Ogilvie, singing to him, as was the custom in the time of the late Alexander kings of Scots".
Негізгі
Уэльс Джеральды, Ирландия тарихы мен топографиясы, ауд. Джон О’Мири, (Лондон, 1982)
Клэнси, Томас Оуэн (ред.), The Triumph Tree: Шотландияның ең ерте поэзиясы, 550-1350, (Эдинбург, 1998)
Гийом ле Клерк, Фергус Галлоуэй, ауд. Д. Д. Р. Оуэн, (Лондон, 1991)
Скен, Уильям Ф. (ред.), Пикттер мен шотландтардың жылнамалары: және шотланд тарихының басқа да ескерткіштері, (Эдинбург, 1867)
Gerald of Wales, The History and Topography of Ireland, tr. John O’ Meary, (London, 1982)
Clancy, Thomas Owen (ed. ), The Triumph Tree: Scotland's Earliest Poetry, 550 1350, (Edinburgh, 1998)
Guillaume le Clerc, Fergus of Galloway, tr. D. D. R. Owen, (London, 1991)
Skene, William F. (ed. ), Chronicles of the Picts and Scots: And Other Memorials of Scottish History, (Edinburgh, 1867)