Кіріспе
Етеккір циклына әсер ететін медициналық жағдай
A menstrual disorder is characterized as any abnormal condition with regards to a woman's menstrual cycle. There are many different types of menstrual disorders that vary with signs and symptoms, including pain during menstruation, heavy bleeding, or absence of menstruation. Normal variations can occur in menstrual patterns but generally menstrual disorders can also include periods that come sooner than 21 days apart, more than 3 months apart, or last more than 10 days in duration. Variations of the menstrual cycle are mainly caused by the immaturity of the hypothalamic pituitary ovarian (HPO) axis, and early detection and management is required in order to minimize the possibility of complications regarding future reproductive ability. Though menstrual disorders were once considered more of a nuisance problem, they are now widely recognized as having a serious impact on society in the form of days lost from work brought about by the pain and suffering experienced by women. These disorders can arise from physiologic sources (pregnancy etc. ), pathologic sources (stress, excessive exercise, weight loss, endocrine or structural abnormalities etc. ), or iatrogenic sources (secondary to contraceptive use etc.). Symptoms are usually mild, but 5 8% of women experience moderate to severe symptoms that significantly affect daily activities. Symptoms may include anxiety, irritability, mood swings, depression, headache, food cravings, increased appetite, and bloating.
Етеккір бұзылысы – әйелдің етеккір циклына қатысты кез келген қалыптан тыс жағдай ретінде сипатталады. Етеккір бұзылыстарының көптеген түрлері бар, олардың белгілері мен көріністері әртүрлі: етеккір кезіндегі ауыру, қатты қан кету немесе етеккірдің тоқтауы. Етеккір циклының қалыпты өзгерістері болуы мүмкін, бірақ етеккір бұзылыстары көбінесе 21 күннен ертерек, 3 айдан кешіккен немесе 10 күннен артыққа созылатын циклдарды қамтиды. Етеккір циклының бұзылуларының басты себебі – гипоталамус-гипофиз-жұмыртқалық (ГГЖ) осінің жетілмегендігі. Болашақтағы репродуктивті мүмкіндіктерге қатысты асқынулардың алдын алу үшін ерте анықтау және емдеу қажет. Бұрын етеккір бұзылыстары жеңіл жағдайлар деп есептелсе, қазір олар әйелдердің денсаулығына және қоғамға тигізетін әсері зор екені мойндалған. Бұл бұзылулар физиологиялық себептерден (мысалы, жүктілік), патологиялық себептерден (стресс, артық физикалық жаттығу, салмақ жоғалту, эндокриндік немесе құрылымдық бұзылыстар) немесе медициналық араласу салдарынан (мысалы, контрацепциялық құралдарды қолдану) туындауы мүмкін. Симптомдар көбінесе жеңіл болады, бірақ әйелдердің 5-8%-ы орташа немесе ауыр симптомдарды бастан кешіреді, бұл күнделікті өмірге елеулі әсер етеді. Симптомдарға алаңдаушылық, тітіркену, көңіл-күйдің тез өзгеруі, депрессия, бас ауруы, тамаққа құмарлық, аштық сезімінің күшеюі және іш қабынуы жатады.
A menstrual disorder is characterized as any abnormal condition with regards to a woman's menstrual cycle. There are many different types of menstrual disorders that vary with signs and symptoms, including pain during menstruation, heavy bleeding, or absence of menstruation. Normal variations can occur in menstrual patterns but generally menstrual disorders can also include periods that come sooner than 21 days apart, more than 3 months apart, or last more than 10 days in duration. Variations of the menstrual cycle are mainly caused by the immaturity of the hypothalamic pituitary ovarian (HPO) axis, and early detection and management is required in order to minimize the possibility of complications regarding future reproductive ability. Though menstrual disorders were once considered more of a nuisance problem, they are now widely recognized as having a serious impact on society in the form of days lost from work brought about by the pain and suffering experienced by women. These disorders can arise from physiologic sources (pregnancy etc. ), pathologic sources (stress, excessive exercise, weight loss, endocrine or structural abnormalities etc. ), or iatrogenic sources (secondary to contraceptive use etc.). Symptoms are usually mild, but 5 8% of women experience moderate to severe symptoms that significantly affect daily activities. Symptoms may include anxiety, irritability, mood swings, depression, headache, food cravings, increased appetite, and bloating.
Цикл ұзақтығының бұзылуы
Қалыпты менструалдық цикл ұзақтығы 22–45 күн. Аменорея – бала тудыру жасындағы әйелде менструацияның тоқтауы. Аменореяның физиологиялық жағдайлары жүктілік және лактация (емізу) кезінде кездеседі. Репродуктивті жастан тыс кезеңдерде балалық шақта және менопаузадан кейін менструация болмайды. Менструалдық цикл ұзақтығының 8 күннен артық өзгеруі – бұл етеккірдің ретсіздігі. Метроррагия термині күтілетін менструациялар арасында болатын ретсіз қан кетуді білдіреді. Олигоменорея – сирек, көбінесе аз мөлшердегі менструациялар үшін қолданылатын медициналық термин (аралық 35 күннен асады). Полименорея – 21 күн немесе одан аз аралықтағы циклдерді білдіретін медициналық термин.
Ағындылық бұзылулары
Кәдімгі айлық қан кету ұзақтығы 3–7 күн. Гипоменорея – айлық қан кетудің қалыптыдан кем болуы. Меноррагия (мено = ұзақ, ррагия = шамадан тыс ағын/төгілу) – қалыптыдан артық және ұзаққа созылатын айлық қан кету. Ановуляция – менструациялық цикл кезінде овуляцияның болмауы (жасөспірім қыздарда менструация басталғаннан кейін және менопаузаға дейін). Ановуляция көбінесе айлық циклдың ретсіздігімен, яғни аралықтардың, ұзақтығының немесе қан кетудің болжамсыз өзгеруімен көрінеді. Ановуляция айлық қан кетудің тоқтауына (екіншілік аменорея) немесе қан кетудің күшеюіне (жатырдың дисфункционалдық қан кетуіне) әкелуі мүмкін. Олигоовуляция – сирек немесе ретсіз овуляция (әдетте > 35 күндік циклдар немесе жылына < 8 цикл ретінде анықталады).
Басқа да күтімі бұзылған әйелдер
Дисменорея (немесе дисменорея) – етеккір кезінде болатын құрсақ астындағы немесе төменгі жамбастағы өткір, ұстамалы немесе соқыр, сырқыраған ауырсыну.
Мезгіл ауытқуларының белгілері мен симптомдары
Етеккір бұзылуларының белгілері мен көріністері айқын стресс тудыруы мүмкін. Қалыптан тыс жатыр қан кетуі (ҚЖҚК) етеккір кезіндегі ең жедел гинекологиялық мәселелердің бірі болуы мүмкін. Дисменорея ең көп кездесетін жағдай.
Пременструалдық синдром (ПМС)
Белгілері: тітіркену, ісіну, депрессия, тамаққа құмарлық, агрессивтілік және көңіл-күйдің ауытқуы болуы мүмкін. Денеде сұйықтық жиналуы және салмақтың құбылуы да хабарланған.
Аномальды жатыр қан кетуі
Әйелдердің үштен бірі өмірінде жатырдан қалыпты емес қан кетуді басынан өткереді. Қалыпты менструальді цикл 24-38 күн аралығында болады, 7-9 күнге созылады, сондықтан одан ұзаққа созылған қан кетуді қалыпты емес деп санауға болады. Өте күшті қан кету (мысалы, сағатына 1 немесе одан да көп тампон немесе гигиеналық төсем пайдалану қажеттігі) – тағы бір белгі.
Дисменорея
Ешқандай жамбас ауруының себебі болмаған кезде болатын аса қатты немесе тұрақты менструальді қырықулар. Жатыр миомасы – жатырдағы қатерлі емес, ісік тәрізді өсулер, ол өмірінде әйелдердің көпшілігіне әсер етеді және көтере алмайтын белгілер тудырмаса, көбінесе емдеуді қажет етпейді. Стресс және өмір салтының факторлары, салмақ өзгеру, диета, жаттығу режимінің өзгеруі, саяхат және ауру сияқты, менструацияға әсер етеді. Гиперпролактинемия да менструальді бұзылыстарға себеп болуы мүмкін.
Аменорея
Менструальді циклдегі бұзылудың түріне қарай себептері әртүрлі болады. Аменорея, яғни етеккірдің тоқтауы, біріншілік және екіншілік аменореяға бөлінеді. Біріншілік аменореяда, яғни қалыпты жыныстық дамумен 16 жасқа дейін немесе қалыпты жыныстық дамусыз 14 жасқа дейін етеккір келмеу, себептері жатыр, жұмыртқалық немесе жыныс жолдарының даму аномалиялары немесе эндокриндік бұзылыстар болуы мүмкін. Екіншілік аменореяда, яғни 6 айдан аса уақыт бойы етеккірдің келмеуі, біріншілік аменореяға тән себептермен қатар, поликистоздық жұмыртқалық синдромы, жүктілік, созылмалы аурулар және кокаин мен опиоидтар сияқты кейбір дәрілердің әсерінен туындауы мүмкін.
Гипоменорея
Гипоменореяның, яғни ұзаққа соқпайтын, аз қанды айналманың себептеріне менопауза шағы, тамақтану тәртібінің бұзылуы, артық дене шынықтыру, қалқанша безінің жұмысының бұзылуы, бақыланбайтын диабет, Кушинг синдромы, гормоналды контрацепция, сондай-ақ эпилепсияны немесе психикалық денсаулық мәселелерін емдеуге арналған кейбір дәрілер жатады.
Меноррагия
Меноррагияның, немесе шектен тыс ай сайынғы қан кетудің себептері: поликистоздық жұмыртқалар синдромы, жатырдың иінді бұлшықтары, эндометрий полиптері, қан тоқтау бұзылыстары және түсік.
Мезгіл ауытқуларын диагностикалау
Диагноз терең медициналық тарихты алу және физикалық тексеруден басталады, оның ішінде кіші кезеңді тексеру және кейде Пап-тест. Қосымша тексерулерге қан талдауы, гормоналдық талдау, ультрадыбыс, гинекологиялық ультрадыбыс, магниттік-резонанстық томография (МРТ), гистероскопия, лапароскопия, эндометрий биопсиясы және кеңейту мен кюретаж (D&C) кіруі мүмкін.
Аменорея
Аменорея диагнозына байланысты емнің табыстылығы әртүрлі болады. Физикалық немесе психологиялық стрестен туындаған функционалдық гипоталамустық аменореясы бар пациенттерге фармакологиялық емес емдеуге салмақ алу, эмоционалдық мәселелерді шешу немесе жаттығулардың қарқындылығын азайту кіруі мүмкін. Гипотиреозға байланысты аменореяға ұшыраған пациенттерге қалқанша безінің гормональды терапиясы тағайындалуы мүмкін. Гипофиз аденомасы бар пациенттерге допамин агонистері, мысалы, бромокриптин қолданылады. Гонадалық дисгенезияға немесе эстроген жетіспеушілігіне байланысты аменореяны оразашаң контрацептивтермен, жамалармен немесе вагинальды сақиналармен емдеуге болады.
Меноррагия
Етеккір қан кетуін жедел басқару естроген немесе оральдық контрацептивтермен гормоналды терапияны қан тоқтағанға дейін, содан кейін оральдық контрацептивтерді біртіндеп азайту схемасын қамтиды. Қосымша емдеуге темір препараттары және стероид емес қабынуға қарсы дәрілер жатады. Гормоналды терапияға жауап бермейтін пациенттер антифибринолитикалық препараттарды қолдануы мүмкін. Дәрілік емге жауап бермейтін және фертильділікке қауіп келтірмейтін пациенттерге сору арқылы кюретаж және жатыр ішіндегі баллонды тампонада сияқты процедуралық емдер қарастырылады. Өмірге қауіпті жағдайларда эндометрий абляциясы, жатыр артериясын эмболизациялау және гистерэктомия сияқты күрделірек процедуралар қарастырылуы мүмкін. Ұзақ мерзімді басқаруға эстрогендік және прогестинмен терапия жатады.
Дисменорея
Бастапқы дисменореяны көбінесе ибупрофен сияқты қабынуға қарсы стероидтік препараттармен емдейді, бұл орташадан ауырға дейінгі ауырсынды азайтуға көмектеседі. Аспирин немесе ацетаминофен сияқты басқа қарапайым анальгетиктер сирек қолданылады, бірақ олар да қысқа мерзімді ауырсынды жеңілдете алады. Тиамин мен Е витаминін қабылдау жас әйелдерде ауырсынды азайтуға мүмкіндік береді. Сыртқы жылу сияқты фармакологиялық емес әдістер де ауырсынды азайтуда тиімді. Тұрақты жаттығулар жасау да ауырсынды азайтуға көмектеседі.