Кіріспе

Румын саясаткері және экономисі Александру К. Куза (8 қараша 1857 – 3 қараша 1947), сонымен қатар А. К. Куза деп белгілі, румыниялық қанағаттандырылмайтын оңшыл саясаткер және экономист.

Ерте өмір

Куза Яссы қаласында армян-грек тегі бар отбасында дүниеге келді. Ол молдавандық жер иесі Георге Кузаның (1780–1835) немересі, домнитор Александру Иоан Кузаның қарындасының ұлы болды. Ол орта мектепті туған қаласында және Германияның Саксония штатындағы Дрезден қаласында оқыды, содан кейін Париж университетінде, Фридрих Вильгельм университетінде және Брюссель еркін университетінде заңды оқыды. Ол саяси ғылымдар мен экономика (1881), сондай-ақ құқық (1882) салаларында докторлық диссертациясын қорғады.

Активизм және антисемитизмнің дамуы

Румынияға оралғаннан кейін Куза Константин Милльдің айналасында құрылған социалистік топта белсенді болды. Ол Junimea әдеби қоғамының жиналыстарына қатысып, оның Convorbiri Literare журналына материалдар жазды. 1890 жылы ол Junimea саясатына қатысып, қысқа мерзімге Яссы қаласының вице-мэрі болды; 1892 жылы ол Депутаттар палатасына сайланды (1895 жылға дейін қызмет етті). Куза консерваторларға өтті және оның қатыгез антисемитизмінен туған жарылысқа дейін депутат болып қалды. Кузаның заманында Румыния бүкіл әлемдегі ең франкофильді елдердің бірі болды және румын зиялылары Франциядан келген ой-пікірлердің күшті ықпалында болды. Кузаға ерекше қызығушылық танытқан француз ойшылы Артур де Гобино болды. Оның Еуропа цивилизациясын құрған ежелгі арийлік "бас нәсіл" және одан кейінгі нәсілдік дегенерация туралы теориялары Кузаның нәсіл туралы барлық ойларының негізін құрады. Кузаның яһудилерді Румынияның "апат" деп сипаттауы Гобиноның теорияларына негізделген, бірақ Куза оларды биологиялық жағынан өзгеше "нәсіл" ретінде көрсетіп, олардың өмірлерінің өзі Румынияны улайтынын айтты. Германиядағы нәсілшіл антисемиттерден, олардың көпшілігі христиандыққа бейжай немесе тікелей қарсы болғаннан өзгеше, Куза өз идеологиясының православие шіркеуінің үйретілімдеріне негізделгенін атап көрсетуге тырысты. Сонымен қатар, Кузаның яһудилер биологиялық жағынан бөлек "нәсіл" екенін айтуы, ол православиеге өтуді "яһуди мәселесін" шешу жолы ретінде қабылдамады, себебі ол православиеге өткен яһудилер де нәсілдік тұрғыдан яһуди екенін айтты және Румыниядан барлық яһудилерді толығымен қууды "яһуди мәселесін" шешудің жалғыз жолы деп ұсынды. 1899 жылғы эссесінде Куза яһудилер Румынияны жою үшін "инстинктивті" жұмыс істеп жатқанын жазды, яғни жамандық яһудилердің гендеріне сіңген және осы генетикалық себептерге байланысты яһудилер Румынияны жоюға тырысуын тоқтатпайды. Суастик күнге табынумен байланысты. Ол Пелагикалық нәсіл мекендеген елдерде кездеседі, олардың біздің жеріміздегі ең ерте заманнан бері болғанын білеміз. Жалпы, суастик – арий нәсілінің ерекше белгісі, біздің жеріміздегі белгілердің табылуы оның ежелгі заманнан бері біздің жерде болғанын көрсетеді, сондықтан суастик, ең алдымен, біздің, румындардың, тракиялық арийлерден тарағандығымен байланысты, ұлттық нышанымыз. Айқыш – барлық христиан халықтары сияқты, біздің де сеніміміздің белгісі. Суастик пен айқыш біздің барлық болмысымызды, денеміз бен жанымызды бірге көрсетеді. Біз арийлер және христиандармыз. Кузаның қозғалысы сол жылы жас Корнелиу Зелеа Кодрянудың (Кузаның жақын досы) көмегімен "күшті антисемиттік" Ұлттық Христиандық Қорғаныс лигасына айналды. Ұлттық Христиандық Қорғаныс лигасының мақсаты "яһудилерге қарсы экономикалық, саяси және әлеуметтік мүдделерді қолдау үшін барлық заңды құралдармен күресу" болды. Темір гвардия үшін маңыздысы – идеалдары үшін өлтіру немесе өлтірілу, Кодряну үшін басқа ештеңе маңызды емес еді. 1937 жылғы сайлаудан кейін король Кароль II (фашистік көзқарастас, бірақ Темір гвардиядан сақтанған) Ұлттық Христиандарды үкіметке әкелді, Гога премьер-министр, ал Куза мемлекеттік министр болды. Яһудилерді ашық қудалаумен қатар, үкімет корпоратизмді қабылдады. Парадоксальды жағдай, Куза партияның жарымәскери белсенділікке бет бұруына келісті: оның үкіметі қарулы Темір гвардияға қарсы тұру үшін Лансьерлер ("Найзагерлер") жасады. Гога-Куза үкіметі Румынияны дағдарыстан шығара алмады: корольді қанағаттандыруға бағытталған азшылық үкіметі тек халықтың наразылығын тудырды. 1938 жылдың ақпан айында ұлттық үкімет құруға бірнеше рет тырысқаннан кейін Кароль оны қызметтен босатып, жеке диктатура орнатты. 1939 жылы Куза Тақ кеңесінің мүшесі ретінде соңғы саяси лауазымын атқарды.