Кіріспе

Көлік жүргізушілеріне арналған дауыстық ескертулер. Дауыстық ескерту жүйесі – ұшақтың экипажына жақындап келе жатқан қауіпті жағдайлар туралы хабарлауға арналған жүйе. Оны көбінесе "Bitchin' Betty" деп атайды, бұл кейбір ұшқыштар, әуе экипажы және су асты кемелері (әсіресе Солтүстік Америкада) қолданатын сленгтік термин. Кемінде кейбір ұшақ жүйелерінде дауыс еркек немесе әйел болуы мүмкін. Кейде бұл ұшқыштың жеке талғауына сәйкес таңдалады. Дауыс әйел болса, оны "Bitching Betty" деп, ал еркек болса "Barking Bob" деп атайды. F-16 Fighting Falcon сияқты әскери ұшақтарда әйел дауысы естіледі. Жаңа Зеландияда Boeing ұшақтары үшін "Hank the Yank" термині қолданылады. Лондон метросындағы дауыстық ескерту жүйесі, сонымен қатар әйел дауысын пайдаланады, кейбір қызметкерлер арасында "Соня" деп белгілі, себебі ол "ашуға келтіреді".

Белгілі мысалдар

Екі маңызды жүйе бар, олар дауыстық ескертулерді пайдаланады және көптеген коммерциялық және әскери ұшақтарда кездеседі: TCAS (ұшақтардың соқтығысуын болдырмау жүйесі) және TAWS/EGPWS (жерге жақындығы туралы ескерту жүйесі / жердің жақындығы туралы күшейтілген ескерту жүйесі). Екі жүйе де ескертулер мен ауызша нұсқаулар береді. Бұл жүйелерден шығатын дауыстық ескертулер әдетте назар аудару үшін арнайы дыбыспен, содан кейін ұшқышқа/экипажға бір немесе бірнеше ауызша бұйрықтармен беріледі. Көптеген бейне ойындар мен фильмдерде кездесетін ең танымал мысал – "Көтеріл! Көтеріл!" деген команда. Басқа да жиі естілетін ескертулер: "Жер! Жер!", "Жел ағыны! Жел ағыны!", немесе "Ұшақ! Ұшақ!". Одан кейін ұшқышқа жағдайды қалай түзетуге болатыны туралы қысқаша нұсқаулар беріледі. TCAS және TAWS/EGPWS әдетте өзара қайшы ескертулерді болдырмау үшін біріктіріледі, мысалы, ұшақ жерге жақын болғанда басқа ұшақтан қашу үшін "Төмен түс! Төмен түс!" деген нұсқау берілмейді. Қазіргі заманғы Boeing және Airbus ұшақтарында жерге қонуға жақындағанда жердің биіктігін және басқа да ескертулерді хабарлайтын ер адамның дауысы бар. Airbus ұшақтарында ерекше британдық RP акценті (жақында шыққан A320 және A330 және A340-тан бастап барлық Airbus ұшақтарында естіледі) немесе француз акценті (ECAM жабдықталған A300, A310 және ерте A320 ұшақтарында естіледі) бар. McDonnell Douglas DC 9, MD 80/90, McDonnell Douglas MD 11 және Boeing 717 ұшақтарында (Boeing компаниясымен біріккеннен кейін McDonnell Douglas-тан мұраға алған) олардың Орталық дыбыстық ескерту жүйелерінде (CAWS) әйел дауысы қолданылған. Бұл жүйелер өрт, биіктік, кабина биіктігі, тоқтау, артық жылдамдық, автопилотты ажырату және т.б. сияқты көптеген ескертулер үшін дауыспен қамтамасыз еткен. Жаңа ұшақтардағы жетілдірілген пилот кабиналарында интеграцияланған көрсету және экипажты ескерту жүйесі (ICAS) басқаратын көптеген басқа дауыстық ескертулер болуы мүмкін, мысалы "Дөңгелектерді көтер! Дөңгелектерді көтер!". Бұл ескертулер сөздер немесе сөз тіркестері болуы мүмкін, немесе пилоттың жағдайды түсінуін күшейтетін жай ғана мәлімдемелер болуы мүмкін.

Дауыстың жынысы

Ұшақтар және басқа да салалардағы алғашқы адам факторы зерттеулері әйелдердің дауыстары ерлер ұшқыштары мен экипаж мүшелеріне көбірек құрметті екенін және олардың назарын аудару ықтималдығы жоғары екенін көрсетті. Бұл зерттеулердің көп бөлігі ұшқыштардың тәжірибесіне негізделген, әсіресе жауынгерлік жағдайларда, ұшқыштарды әйел әуе қозғалысын басқарушылар басқарған кезде. Олар радио байланысының шуылынан әйел дауысын оңайрақ анықтай алатындарын айтты. 1996 жылдың қазан айында Ұлыбританияның Қорғаныс зерттеу агенттігінің жылдам реактивті ұшқыштардың соқтығысу ескерту жүйесінің техникалық демонстрациялық бағдарламасы бойынша (ДРАМС/А VS/CR96294/1) баяндамасында: "Жүйеден экипажға берілген негізгі ескерту сигналы – ұшақтың ішкі байланыс жүйесі арқылы берілген дыбыстық ескерту болды. Алғашқы ұшу кезінде ескертулер еркек дауысымен берілді, бірақ экипаждың кеңесі бойынша екінші ұшудан бастап әйел дауысына ауыстырылды. Олар әйел дауысы айқындығын арттырады деді". Дегенмен, қазіргі зерттеулер, әйелдер ұшқыштар мен әуе қозғалысын басқарушылар ретінде көбірек жұмыс істейтініне байланысты, бастапқы кең таралған гипотезаның сенімді емес болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, 2003 жылы Ұлыбританиядағы Плимут университетінде Эдворти және оның әріптестері ерлер мен әйелдердің дауыстарындағы акустикалық және акустикалық емес айырмашылықтардың мардымсыз екенін анықтады. Сондықтан, олар динамиктің таңдалуы дыбыс пен сөйлеу спектрінің үйлесуіне байланысты болуы керек деп ұсынды. Әйелдердің дауысының бір артықшылығы бар сияқты, олар әдетте жоғары тон мен диапазонының арқасында шұғыл жағдайларды кеңірек бейнелей алады. Олар спикердің жынысы туралы білімнің қабылданатын шұғыл жағдай туралы пікірге әсер етпейтінін көрсеткен тәжірибе туралы хабарлады, мұндай айырмашылықтарды акустикалық факторлар түсіндіреді. Алайда, 2009 жылы Торонтодағы Қорғаныс зерттеу және дамыту орталығында Арапбито, пилот кабинасындағы имитациялық радио байланысы кезінде, тыңдаушының жынысына қарамастан, ауызша ескертулерге дұрыс және жылдам жауап беру үшін монотонды немесе шұғыл стильде еркек дауысы әйел дауысынан гөрі тиімдірек екенін анықтады.

Басқа қолданбалар

1970-жылдардың соңы мен 1980-жылдардың басында Datsun және Nissan "Z Car" сериясындағы, 280ZX және 1984–1988 жылдарғы 300ZX (базалық модельде опция ретінде, ал Turbo модельінде стандартты) және 1980-жылдардың басындағы Datsun Maxima және Nissan Maxima сияқты автомобильдерге орнатылған дауыстық ескерту жүйелері "Bitching Betty" деп те белгілі болды. Datsun жүйесі "жарықтар қосылған" немесе "сол жақ есік ашық" сияқты командалар берді. Жүйе көліктің приборлық тақтасының астында орналасқан кішкентай қорапты пайдаланды, ол магниттік картриджді қолданып, кішкентай ақ пластикалық дискіге жазылған сөйлеу командаларын көліктің аудио жүйесінің динамиктері арқылы ойнатты, бұл сол кездегі Texas Instruments сөйлейтін ойыншықтарына ұқсас болды. Datsun компаниясы бұл мүмкіндікке бастапқыда "Сөйлейтін әйел" деген ат берген. Кейбір Acura (АҚШ, Канада және Қытайдағы Honda компаниясының сәнді автомобиль таңбасы) 2000-жылдардың ортасында жүргізушіге қауіпсіздік белбеуі байланбаған жағдайда "өтінеміз, қауіпсіздік белбеуіңізді байлаңыз" деп ескерту жасады, сонымен қатар дыбыстық сигнал да берді. M1 Abrams танкысында, System Enhancement Package жиынтығымен жабдықталғанда, экипажды ашық люктер мен маңызды ақаулар туралы ескерту үшін әйел дауысты ескерту жүйесі орнатылған.