Кіріспе

Ли Маочжэнь (; 856 – 17 мамыр 924), туған аты Сонг Вэньтун (文通), әдепті аты Чжэньчжэнь (正臣), ресми атауы Цинь патшасы Чжунцзинь (忠敬王), Қытайдың бес әулет және он патшалық дәуіріндегі Цы (901–924) мемлекетінің жалғыз билеушісі. Ол Тан императоры Чжаоцзунның тұсындағы қуатты әскербасы болды, оның билігі Фэнсян (鳳翔, қазіргі Баоцзи, Шэньси) астанасында шоғырланған және кейде император Чжаоцзунға тиімді бақылау жасады. Алайда, Ван Цзянь (кейіннен Бұрынғы Шу құрған) және Чжу Куанчжун (кейіннен Кейінгі Лян құрған) әскербасыларға жеңіліс тауып, оның күші бірте-бірте әлсіреп қалды. Чжу Тан тағын басып алып, Кейінгі Лянды құрғаннан кейін, Ли Маочжэнь бағынбады және Танның берген Цы патшасы атағын сақтап, Тан дәуірінің атауын қолданды, бірақ Бұрынғы Шу және Кейінгі Лянмен болған соғыстар нәтижесінде оның аумағы одан да кішірейді. Кейінгі Лянды Кейінгі Тан басып алғаннан кейін, императоры Чжуанцзонг өзін Танның заңды мұрагері деп жариялаған соң, Ли Маочжэнь бағынып, 924 жылы Цинь патшасы болып жарияланды. Ол көп ұзамай қайтыс болды, және оның орнын ұлы Ли Цзянь Фэнсянның әскери губернаторы (цзедуши) ретінде басты, бірақ Ли Цзянь сол кезде Цы немесе Цинь патшасы болған жоқ (кейін өмірінде осы атақтарды алған болса да), сондықтан бұл Цының тәуелсіз мемлекет ретіндегі соңы деп есептелді.

Өмірбаян

Сун Вэнтун 856 жылы Тан императоры Сюаньцзун билігінде дүниеге келді. Сун Вэнтоңның әкесі Сун Дуо (宋鐸) аталса, әжесі Чжан ханым, әкесі Сун Дуань (宋端) және анасы Лу ханым болды, кейін ол Ян ханшайымы атағын алды. 886 жылы Хуанның жеңілісінен кейін Чанъаньға оралған император Сицзун, өзінің сенімді евнух кеңесшісі Тянь Лингзи Хуго аймағының әскери губернаторы Ван Чонгрон (護國, штаб-пәтері қазіргі Юньчэн, Шаньси) және Хэдун аймағының әскери губернаторы Ли Кэюнмен (河東, штаб-пәтері қазіргі Тайюань, Шаньси) қақтығысқа түскен соң, тағы да Чанъаньнан Шыңюаньға (興元, қазіргі Ханчжун, Шаньси) қашуға мәжбүр болды. Бұрын Тяньмен одақтас болған тағы екі әскербасы – Цзиньнань аймағының әскери губернаторы Чжу Мэй (靜難, штаб-пәтері қазіргі Сяньян) және Фэньсянның әскери губернаторы Ли Чанфу император Сицзунға қарсы шығып, оның алыс туысы Ли Юньды Чанъаньда балама император етіп тағайындады. Чжу кейін өзінің генералы Ван Синьюйді император Сицзунды тұтқындау үшін Шыңюаньға жіберді, ал Ван Синьюй бастапқыда императорлық гвардия генералы Ян Шэнді (楊晟) жеңді. Жауап ретінде император Сицзун Сун, Ли Чан (李鋋) және Чэнь Пэйді (陳佩) Ван Синьюйден қорғану үшін Датан тауына (大唐峰, қазіргі Ханчжун) орналастырды. Ван Синьюй алға жылжуға мүмкін болмады, кейін Тяньнің ізбасары және жетекші евнух Ян Фугунның ықпалымен Чжуға қарсы шығып, оны өлтірді. Ли Юнь Ван Чонгронның аумағына қашып кетті, бірақ Ван Чонгрон оны өлтірді. Сунның көрсеткен ерлігі үшін император Сицзун оған Ли тегін берді, сондай-ақ «Маочжэн» («өркендеген және адал») деген жаңа есім және «Чжэнчжэн» («туралы қолдаушы») деген әдепті есім сыйлады.

Қуаттың бастапқы кеңеюі

888 жылы император Сидзоң қайтыс болды. Оның інісі Ли Цзе, Шу ханзадасы, Ян Фугонның қолдауымен император болды (император Чжаоцзун ретінде). Император Чжаоцзун әскери губернаторларға бірқатар құрметтер берді, соның ішінде Ли Маоцзэнге Шичжун (侍中) атағын, ең жоғары дәрежелі канцлерлік құрметті тағайындады. 892 жылдың көктемінде Ли Маочжэнь өзінің үлкен ағасы Ли Маочжуанмен (李茂莊), Тиансионг округінің (天雄, қазіргі Тяньшуй, Ганьсу) әскери губернаторы, және оның одақтастары Ван Синьюмен (Жиннань округінің әскери губернаторы), Хан Цзяньмен (鎮國, қазіргі Вейнань, Шанси), және Ван Синьюдің інісі Ван Синьюэмен (王行約), Куангуо округінің (匡國, қазіргі Вейнань) әскери губернаторы бірлесіп петиция тапсырды. Онда Янгтарға қарсы жорық ұйымдастырылып, Ли Маочжэннің жорық басшысы етілуін сұрады. Император Чжаоцзун, егер Ли Маочжэн Янгтарды жеңіп алса, оны бақылаудың одан да қиын болатынынан қауіптеніп, бастапқыда тараптарға келіссөздер жүргізуді бұйырды. Бірақ Ли Маочжэн мен Ван Синью императорлық жарлықты елемей, жорықты бастады, және Ли Маочжэн канцлер Ду Ранньньеге және евнух Симэн Цзюньсуйға (西門君遂) құрметсіз хаттар жазды. Император Чжаоцзун, Ли Маочжэннің императорлық рұхсатсыз Шаньнань Батыс халқын қырғынға ұшыратуы мүмкін деген алаңдаушылықпен, Ли Маочжэнді Янгтарға қарсы жорықтың басшысы етіп тағайындады. Кейіннен, император Чжаоцзун Ян Фугонның бұрынғы асырап алған ұлы болған, бірақ Ян Фугонның құпияларын императорға жеткізген Ли Шунджие (李順節) императорлық күзет офицерін және оның одақтасы Цзя Дешенгті (賈德晟) өлтіргеннен кейін, Цзяның әскері Фэньсянға қашып, Ли Маочжэннің әскеріне қосылды, осылайша Ли Маочжэннің күшін күшейтті. 892 жылдың күзінде Ли Маочжэн Фэн префектурасын (鳳州, қазіргі Баоджи) басып алды, Янг Фугонның ізбасары Ман Цуньды (滿存), Ганьи округінің (感義, Фэн префектурасында орналасқан) әскери губернаторын Синьюаньға қашуға мәжбүр етті. Ли Маочжэн сондай-ақ Син (興州) және Ян (洋州) префектураларын (екеуі де қазіргі Ханчжун) басып алды, және оның туыстары осы префектуралардың префекттері болды. Көп ұзамай ол Синьюаньды басып алып, Янг Фугон, Янг Шоулян, Янг Шоусин, Янг Шоужен, Янг Шоучжун және Манды Ланг префектурасына (閬州, қазіргі Наньчжоң, Сычуань) қашуға мәжбүр етті. Ол өзінің асырап алған ұлы Ли Цзимиге (李繼密) Синьюань қаласының әкімі міндетін уақытша атқаруды тапсырды. Осы уақытта, Ван Цзянь, Сичуань округінің (西川, қазіргі Чэнду, Сычуань) әскери губернаторы, және Гу Янхуй, Донгчуань округінің (東川, қазіргі Мианьянг) әскери губернаторы, бұрынғы одақтастар еді, бірақ Ванның Донгчуаньды басып алу әрекетінен кейін аралары суық болды. Ли Маочжэн император Чжаоцзунға Гуды толыққанды әскери губернатор етіп тағайындауды ұсынды, император Чжаоцзун осы ұсынысты қабылдады. Содан кейін ол Ли Цзимиді Гуға көмектесуге жіберді, бірақ Сичуань әскерлері Ли префектурасында (利州, қазіргі Гуанъюань, Сычуань) Донгчуань / Фэньсянь әскерлерін жеңгеннен кейін, Гу Ванмен келісімге келді, оған Ли Маочжэнмен қарым-қатынасты үзуге келісім берді. Ван осы ұсынысқа келісті. Бірақ сол жылдың соңында императорлық үкімет пен Ли Маочжэн/Ван Синью/Хан альянсы арасындағы қарым-қатынаста жаңа шиеленіс туды. Ван Чоньин (Ван Чоньронның ағасы және мұрагері) Хуго округінің әскери губернаторы қайтыс болғаннан кейін, Хуго сарбаздары Ван Чоньиннің немере інісі Ван Кені (ағасы Ван Чонцзяньның ұлы (王重簡), бірақ Ван Чоньрон оны асырап алған) Ван Чоньиннің мұрагері ретінде қолдады. Бірақ Ван Чоньиннің ұлы Ван Гонг, Баойи округінің (保義, штаб-пәтері қазіргі Санменксия, Хэнань) әскери губернаторы, Хугоға құмарлық танытып, Ван Синью, Ли Маочжэн және Ханнан Ван Гонгқа Хугоны, ал Ван Кені Баойиді беруді ұсынатын петиция беруге көндірді. Император Чжаоцзун Ли Кэённың Ван Кенің мұрагерлігін қолдағанын (Ван Кэ оның күйеу баласы болғандықтан) айтып, бас тартты. Содан кейін Ли Маочжэн, Ван Синью және Хан астанаға аттанды және император Чжаоцзунның бұйрығына қарсы Ли Си мен Вэйді өлтірді. Содан кейін олар император Чжаоцзунды тақтан түсіріп, оның орнына бауыры Ли Баоны (李保) тағайындауды қарастырды. Бірақ осы сәтте олар Ли Кэённың әскерін жинап, оларға қарсы шабуылға дайындалып жатқанын естіді, сондықтан олар императорды күзету үшін 2000 сарбазды Чанъанда қалдырып, өздерінің округтеріне оралды, Ли Кэёнға қарсы қорғанысқа дайындалды. Соңынан император Чжаоцзун Фэнсянды қайтадан басып алуға тағы бір рет тырысты. Ли Маочжэн Ван Цзяньды императорлық бұйрыққа қарсы Дунчуаньға шабуыл жасады деп айыптап, петиция жазды. Император Чжаоцзун Ванды Нан префектурасының (南州, қазіргі Чунцин) префекті етіп төмендетті, Ли Маочжэнды Ванның орнына Сичуань округінің әскери губернаторы етіп тағайындады, ал Ли Маочжэннің орнына Фэнсянға Ли Сычжоуды (李思周) әскери губернатор етіп тағайындады. Екеуі де императорлық жарлықты орындаудан бас тартты, және Ли Маочжэн Ли Сычжоудың Фэнсянға жетуіне кедергі келтіріп, Фэньтяньда оны қоршауға алды. Тек Хан Ли Маочжэнге хат жазғаннан кейін ғана Ли Маочжэн Фэньтяньдегі қоршауды көтеріп, Ли Сычжоудың Хуаға оралуына рұқсат берді. (Бірақ Ли Сычжоу және тағы 10 ханзада қайтыс болды. Ли Сычжоу Хуаға оралғаннан кейін, Ли Цзепи Хэдуннан оралды, осылайша Ли Кэённың императорға көмектесуге қабілетсіз екендігі анықталды. Осы мүмкіндік жойылғаннан кейін Хан императорлық ханзадаларды, соның ішінде Ли Сычжоуды, Ли Цзепиді және император Чжаоцзунның ағасы Ли Цзыны (李諮) өлтірді, және олардың мемлекетке қарсы қастандық жасағанын император Чжаоцзунга мәлімдеді.) Император Чжаоцзун Чжан Ляньды (張璉) Чжанъи округінің (彰義, қазіргі Пинлян, Ганьсу) әскери губернаторы етіп тағайындады және Ли Маочжэнге қарсы жорықтың басшысы етіп тағайындады, бірақ Чжан Ли Маочжэнге қарсы шабуыл жасауға қабілетсіз немесе ықылассызданған сияқты көрінді, өйткені оның жорықтағы іс-әрекеттері туралы ешқандай жазба қалмады. Император Чжаоцзун Ли Маочжэннің құрметті атақтарын және императорлық атын алып қойды, оны қайтадан Сун Вэньтун деп атады. (Император Чжаоцзунның Ли Маочжэнге қарсы жорық жариялағаннан кейін, Ли Цзитан Куангуодан бас тартып, Фэнсянға қайтып келді; Хан содан кейін Куангуоны да басып алды.) Чжу содан кейін Фэнсянға қайтадан шабуыл жасады. 902 жылдың жазында Ли Маочжэн өзінің әскерін жинап, қаладан шығып, Чжумен Гуо округінде (虢縣, қазіргі Баоджи) шайқасты, бірақ мыңдаған әскерін жоғалтып жеңілді. Чжу өзінің офицері Кон Циннің (孔勍) Фэн префектурасын басып алуынан кейін, Фэнсянға келді. Ол бес лагерь салған және Фэнсянды қоршаған. Ли Маочжэннің туысы Ли Маосюнь (李茂勳), Баода округінің (保大, қазіргі Яньань, Шанси) әскери губернаторы, Фэнсянға көмектесуге тырысты, бірақ Кон мен тағы бір Сюаньу офицері Кан Хуайчжэнь (康懷貞) жеңіске жетіп, оны қайта шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Ли Цзими, Сичуань әскерлерінің шабуылына ұшырап, Ван Цзяньге бас иді, және Шаньнань Батысы мен Удинг (жақын арада бас иген) Ванның иелігіне көшті.

Тан императоры Айдың тұсында

906 жылы Ли Маоцзэн Ли Цзиканды Сичуаньға кепіл ретінде жіберді. Ван Цзянь Ли Цзиканды Пэн префектурасының (彭州, қазіргі Чэнду) префекті етіп тағайындады. Осы арада, 908 жылы Ян Воның офицерлері Чжан Хао мен Сю Вэнь өлтіргеннен кейін, оның орнына ағасы Ян Лонгян келді. Ян Лонгян офицер Ван Куанганды (萬全感) Цин және Ци мемлекеттеріне мұрагерлік туралы хабарлау үшін жіберді. Содан кейін Ли Маоцзэн, Тан императорының өкілі ретінде, Ян Лонгянға Чжуншу Лин және У ханзадасы атақтарын берді (бұл атақтар бұрын Ян Во мен Ян Лонгянның әкесі Ян Синмиге тиесілі болған). Келесі бірнеше жыл бойы бұрынғы Шу мен Ци мемлекеттері арасында үздіксіз шайқастар болды, бұрынғы Шу бірнеше рет жеңіске жетіп, біртіндеп Ци жерлерін басып алды. 914 жылы Ли Цзихуэйді оның ұлы Ли Янлу улап өлтірді, ол әскери губернатор міндетін атқарушы болып жарияланды. Содан кейін, 915 жылы Ли Цзихуэйдің асырап алған ұлы Ли Баохен (李保衡) Ли Янлуды өлтіріп, Цзиньнань аймағын Кейінгі Лян мемлекетіне тапсырды. Кейінгі Лян императоры Чжу Чжэн (император Тайдзудың ұлы және мұрагері) Ли Баохенді басқа жерге ауыстырып, өзінің генералы Хуо Янвэйді Цзиньнаньдың жаңа әскери губернаторы етіп тағайындады. Ци мемлекеті Цзиньнаньды қайтаруға тырысты, бірақ Людің оны қайтарып алу әрекеті бастапқыда нәтижесіз аяқталды. Кейін бұрынғы Шу генералы Ван Цонхан (王宗翰) Цинь префектурасына шабуыл жасағанда, Ли Цзичжун бағынды. Лю Тяньсиоңның құлағанын және оның отбасы Чэндуға әкелінгенін естіп, Бинь префектурасын қоршаудан алып, бұрынғы Шуға қашты. Осы уақытта Ци мемлекетінің Ишенг аймағының (義勝, штаб-пәтері қазіргі Тонгчуань, Шэньси) әскери губернаторы Ли Янтао, Ци мемлекетінің әлсірегенін көріп, Кейінгі Лянға бағынды. Чжу Чжэн оған туған тегін Вэнь деп қайтаруға бұйрық берді және Жаңатоу деген жаңа есім берді. 920 жылы бұрынғы Шу Ци мемлекетіне тағы бір шабуыл жасап, бастапқыда жеңіске жетті. Бірақ бұрынғы Шу армиясының азық-түлігі таусылғанда, олар кері шегінді.