Шотландиядағы Findhorn өзені

Кіріспе

Шотландиядағы өзен Финдхорн (Uisge Éire) – Шотландиядағы ең ұзын өзендердің бірі. Солтүстік-шығыста орналасқан, солтүстік жағалаудағы Морей-Фертке құяды. Шотландиядағы ең үлкен ферт емес сағасы бар. Өзеннің ұзындығы шамамен және су жиналатын алабы құрайды.

Өзен лосось және форель балық аулауға өте қолайлы, сондықтан ол бүкіл әлемнен келген балықшылардың арасында танымал. Бұл Шотландияның классикалық тау өзендерінің бірі (2-ден 4-ке дейін қиындық деңгейімен) және елдің түкпір-түкпірінен каноэшілерді қызықтырады.

Атауы

Финдхорн гаэл тілінде Эйре деп, ал оның аңғары Стратдеарн – Срат Эйрлан деп аталады. Эйре немесе Эйрэн атауын шығыстағы Деверон да алып жүрді, ал екі өзен Фионн Эйрэн және Дубх Эйрэн деп аталды (гейл тіліндегі "ақ" және "қара" сөздерін қосып, осыдан ағылшын тіліндегі атаулар пайда болды). Эйре түрі гаэл тіліндегі Ирландия атауымен толық сәйкес келеді, сондай-ақ, ежелгі айтылымда Стратдеарнның бес бөлігін бес ирланд провинциясымен салыстырылған. Дегенмен, бұл атаудың Кeltтерге дейінгі дәуірде пайда болғаны мүмкін, онда осы ұқсастық кездейсоқ болуы ықтимал.

Курс

Финдхорн Монадлиат тауларының негізгі массивінің солтүстігіндегі Коингафеарн ормандығында басталады, оны құрастыру үшін бірнеше арналар Далбег шатырында бірігеді. Олардың батысырақ жатқаны – Ескин өзені, ол Карн а’ Хоир Шеилих, Карн на Лараиче Маоиле және Карн на Саобхайд биіктіктерімен оралаған шағын аңғардан ағып төменге қарай құяды. Оңтүстік-батысқа қарай Abhainn Cro chlach тікелей бағытпен, тар және тік беткейлі шатқал арқылы ағып, суларын Карн Одхар на Криче және Карн Баннан алып келеді. Бұл нүкте, теңіз деңгейінен біршама биіктікте, Финдхорнның туған жері деп санауға болады, бірақ бір километрден аспайтын қашықтықта, Далбегте Айтл Креагах қосылады, содан бастап бұл Финдхорн өзені деп толық сеніммен айтуға болады. Strathdearn осы жерден Мұрай-Фертке дейін оңтүстік-батысқа қарай төмендейді. Өзеннің жоғарғы ағысы ерекше иректелген, мұздықтардың аз ғана әсер еткенінен, ойысқан, бұралып өтетін аңғар болып табылады. Ағынға қосылатын келесі саласы – Эрик Берн, оның бастауы Монадлиатста, Abhainn Cro chlach-тың шығысында орналасқан. Оның Финдхорнмен қосылатын жері Коингафеарн лоджасының оңтүстігінде. Шығысқа қарай аңғардың алғашқы орманды аймағы, Creag Irealis-тің сол жағалауында, Coignafearn Old Lodge-тан жоғары орналасқан. Крейг Дубхтың тік беткейлерінен төмен қарай аңғар анық орманды сипатқа ие, бірақ айналасындағы төбелер жалаңаш қызыл жусанды дала болып қалады. Гленмазар Бёрн оң жағалаудағы келесі сала, ал әртүрлі шаруашылықтар мен лоджалар өзеннің қалған бөлігінің көп бөлігінде орналасқан. Томатин – өзен жағалауындағы алғашқы ірі елді мекен, мұнда сулар Хайленд магистральдық теміржолы мен А9 тас жолының астынан өтеді. Осыдан кейін ғана Алт Бруачайг Слохт Мордың биіктіктерінен төмен құлап, оң жағалаудағы Финдхорнға қосылады. Мұнда өзен өзінің жалғыз маңызды иілімін жасайды, Лох Мойды құйып шығаратын Фунтак Бёрн қосылған жерде жалқау S пішінімен созылады. Осыдан кейін өзен Стриенс шатқалына кіргенде ландшафттың сипаты қайтадан өзгереді. Бұл ұзын шатқалда асфальтталған жол жоқ, көбінесе ағашсыз және жайлы тұруға қолайлы емес. Дриначан лоджасында аңғар бұрынғы орманды және қоныстанған сипатына оралады, ал жолдар теңізге дейін дерлік барлық бағыттарын жалғастырады. Өзенге Карнок Бёрн қосылады және осы жерден шығысқа қарай ағып, контурдан өтеді, содан кейін жақын арада оң жағалаудағы Тор Бёрн кездеседі. Бұл өзеннің ұзындығы шамамен, Рилеан мен Леонах Бёрнс сағаларының қосылуынан пайда болады, олар соңғы бөліктерінде тар шатқалдар мен сарқырамалардан төмен ағып, шұңқырлар арқылы өтеді. Findhorn өзенінде Tor Burn қосылған жерде орманды шағын арал бар – оның бойындағы сирек аралдардың бірі, олардың ешқайсысы Орданс зерттеуінде аталмаған. Одан кейін өзен Дунеарн тау бекінісінің қалдықтарына жетеді. Мұнда Финдхорн солтүстікке бұрылып, оң жағалаудағы Гленфернесс үйі мен сол жақтағы Ардклаш қоңырау мұнарасы бар бұралып өтетін тар шатқал арқылы ағып өтеді, содан кейін A939 көпірінен өткеннен кейін жалпы солтүстік-батыс бағытына қайта оралады. Релугастан кейін Финдхорнға Диви өзені қосылады. Дивидің бастауы Браморейдің биік соққысының оңтүстігіндегі төбелерде жатыр, ал оның Findhorn-мен қосылуынан аз уақыт бұрын ол Лохиндорбпен қоректенетін Дорбек Бёрнге қосылады. Бұдан кейін сулар тәжірибелі каякшілерге Релугас дунасы, Дан Эрн (Коникавелдің жанында) және Форстегі Клуни төбесіне дейін мүмкіндік береді. Дуна Релугас АОД биіктігінде орналасқан және ағаштан жасалған дуалмен қоршалған. Клуни төбесіндегі тау бекінісінің бар екендігі тек 2017 жылы расталды. Родни тасы – 1781 жылы Дайк шіркеуінің бақшасында табылған Броди қамалының аумағында орналасқан пиктілік крест тасты символы.

The Findhorn rises in the Coignafearn Forest north of the main massif of the Monadhliath Mountains, several streams joining together near the Dalbeg bothy to form it. The westernmost of these is the River Eskin which flows down through a small valley surrounded by the heights of Càrn a' Choire Sheilich , Càrn nan Làraiche Maoile and Càrn na Saobhaidh To the south west the Abhainn Cro chlach takes a direct route along a narrow and steep sided defile that carries its waters from Carn Odhar na Criche and Càrn Bàn The two join by a small bridge in the heart of the Coignafearn Forest (which is a Scottish deer forest and devoid of trees). Arguably this is the point, some above sea level, at which the Findhorn itself is born but less than kilometre downstream the Allt Creagach joins them at Dalbeg and from here on this is unquestionably the Findhorn River. Strathdearn descends from here in a southwesterly direction until the river reaches its outlet to the Moray Firth. In its upper reaches the river is unusually sinuous, being an incised meandering river valley very little altered by glaciers. The next tributary to join the flow is the Elrick Burn, a substantial rivulet whose head waters are in the Monadhliaths east of the Abhainn Cro chlach. Its confluence with the Findhorn is just south of the Coignafearn Lodge. further east is the first wooded area of the valley, on the left bank below Creag Irealis and just upstream from Coignafearn Old Lodge. Some downstream beyond the cliffs of Creag Dubh the valley takes on a definitely wooded appearance, although the surrounding hills remain bare heather moor. The Glenmazaran Burn is the next tributary on the right bank, and various farms and lodges provide habitation from here throughout most of the river's remaining length. Tomatin is the first settlement of any size on the river's banks and here the waters pass under both the Highland Main Line railway and the A9 road. Just beyond this the Allt Bruachaig tumbles down from the heights of the Slochd Mor and joins the Findhorn on its right bank. Here the river takes its only major bend, a lazy S shape over a stretch at the end of which the Funtack Burn, which drains Loch Moy to the north, joins the Findhorn's left bank. Beyond this point the character of the landscape changes again as the river enters the Streens gorge. This long defile has no metalled road, is largely treeless and almost completely uninhabited. At Drynachan lodge the valley reverts to its earlier wooded and inhabited character and roads again follow its course almost all the way to the sea. The river is joined by the Carnoch Burn and flows almost due east from here, passing the contour, and then shortly afterwards it is met by the Tor Burn on the right bank. This stream is only about long, being formed by the confluence of the Rhilean and Leonach Burns, which flow through moorland before cascading down narrow gorges and over waterfalls in their final sections. There is a small, wooded river island in the Findhorn at the point at which it is joined by the Tor Burn one of the few such islands along its length, none of which are named by the Ordnance Survey. Next, the river reaches the remains of the hillfort of Dunearn just south of Dulsie Bridge. Here the Findhorn turns northwards and flows through a sinuous and narrow gorge with Glenferness House on the right bank and the Ardclach bell tower on the left, after which it reverts to a generally north westerly course once it passes under the A939 bridge. Beyond Relugas the Findhorn is joined by the River Divie at the beauty spot of Randolph's Leap. The Divie's head waters lie in the hills to the south of the prominent Knock of Braemoray, and shortly before its confluence with the Findhorn it is itself joined by the Dorback Burn, which is fed by Lochindorb. Hereafter the waters provide kayaking opportunities for the experienced for the next Doune of Relugas, Dun Earn (by Conicavel) and Cluny Hill in Forres are all Iron Age hillforts. Doune of Relugas is at AOD and had a timber laced rampart enclosing an area measuring by Although downstream Dun Earn lies about higher than Doune of Relugas and encloses a larger area. The existence of the hillfort at Cluny Hill, which extended to , was only confirmed in 2017. Rodney's Stone is a Pictish cross slab symbol stone in the grounds of Brodie Castle that was discovered in the Dyke churchyard in 1781.

Орта ғасырлар

Сюэно тасы – Форрестің солтүстік-шығыс жиегінде орналасқан III сыныпты пикт шотландтық тұрғын тас. Бұл – өз түріндегі сақталған ең ірі пикт тасы және биіктігі 6 метрден астам. Форрес қамалы Моссет Өзенінің шығыс жағасында орналасқан. 966 жылы король Дуб осы жерде өлтірілген болуы мүмкін. Форрес – белгісіз ерте заманнан бері патшалық қала, бастапқы жарғысы жоғалып, 1496 жылы қайта жаңартылған. Кинлосс аббаттығы 1150 жылы цистерциандық тәртіп бойынша құрылған, бірақ қазір тек қираған орындары ғана қалды, оны Александр Броди Летен 1651 жылы тас үшін бұзған. 1303 жылы Англияның Эдуард I Шотландияны әскери оккупациялаған кезде Лохиндорб қамалында бір ай болды. Бастапқыда Коминстер жасаған бұл құрылыс көлдің аралында орналасқан. Findhorn аңғарының ең танымал тұрғыны, әдетте, Александр Стюарт, Баденохтың қасқыры болды, ол қамалда тұрып, 1390 жылы Форресті, Плюскарден аббаттығын және Элгин қаласын өртеп жіберді. 1455 жылы Джеймс II-нің бұйрығымен Кавдор бароны бұзды және қазір тек сыртқы қабырғалары ғана қалды.

Қазіргі заман

Шотландияда соңғы қасқыр өлтірілген жерлер туралы әртүрлі әңгімелер бар. Солардың бірі – 1743 жылы Финдхорн аңғарындағы Маккинтош кланының жерінде аңшы Маккуиннің бір қасқырды атып өлтіргені туралы. 1745 жылғы Якобит көтерілісінен кейін, француз бригі «Ле Бьен Труве» 1746 жылғы наурыз айында британдық блокададан өтіп, Финдхорн шығанағына кірді. Шығанақ ірі британ фрегаттары мен шлюптері үшін тым терең емес еді, және олар атыс ашқанмен, ешқандай зақым келтірмеді. 6 сәуір түні француздық кеме қайтадан шығып, Бонни Принс Чарлидің көмекшісі Ричард Уорренды алып, Дюнкеркке қауіпсіз жетті. Финдхорн аңғары «Highland Clearances» салдарынан қатты зардап шекті, бұл тек қана алыс аңғарларға ғана емес, сонымен қатар Морей Фертке де қайғылы әсер етті. Олар өздерін қоныстанған жерлеріне даусыз құқыққа ие болған «басқыншылардың» ұрпақтары ретінде қарастыруға үйретілген. Олардың пікірінше, канадалық қайық әніндегі айыптауға лайық еді. Егер осы талқандаулар адамның қолынан болған жаза болса, 1829 жылғы Мъкль Спаты Финдхорнның тарихи жазбаларындағы бесiз теңдесi жоқ табиғи апат болды. Сол жылдың 3 тамызында Кернгормстағы қатты жаңбыр Шотландияның солтүстік-шығысындағы бірнеше өзендердің су жиналатын алабында су тасқынына әкеп соқты, ал Финдхорн өзенінің су жиналатын алабы «қазіргі Ұлыбритания тарихындағы ең ауыр апатты су тасқыны» деп сипатталды. Сэр Томас Дик Лаудердің (сонымен қатар «Баденохтың қасқыры» туралы романтикалық тарихтың авторы) куәгерлерден жазған мәліметтеріне сүйене отырып, өзеннің бағытындағы ең жоғары ағын 1484 м³/с, ал Дивиде – 451 м³/с екенін анықтауға мүмкіндік болды. Лаудер көптеген оқиғаларды сипаттады, соның ішінде Форрес жазығында су тасқынынан қамалып қалғандарды Финдхорн ауылының балықшыларының батыл түрде құтқаруын айтты. Финдхорн өзенінің ең таңғажайып көрінісі Рэндолфс Липте. Онда 1829 жылы өзеннің жеткен биіктігін көрсететін екі белгі орнатылған, және жақын маңдағы Релугастағы үй иесі өзінің қолшатырында қалыпты деңгейден 15 метр жоғары ласось ұстаған деген әңгіме бар. 1919-1963 жылдар аралығында Орман шаруашылығы комиссиясы Кълбин құмдарына ағаштар отырғызып, қазіргі уақытта кең қылқан жапырақты орманды плантация құрды. 21-ші ғасырдың басында Морей кеңесі Форрес қаласын 100 жылға бір рет болатын су тасқынынан қорғау мақсатында Моссет Бёрнде су тасқынынан сақтану жобасын жүзеге асырды. Жобаның негізгі бөлігі – қаланың оңтүстігіндегі Чапелтон ауылындағы 3,8 миллион м³ су тасқынын сақтауға арналған резервуар.

Various places are claimed to have been where the last wolf in Scotland was slain. One such story is that of a deer stalker called MacQueen who shot one on Clan Mackintosh land in the Findhorn valley in 1743. In the wake of the 1745 Jacobite rebellion the French brigantine Le Bien Trouvé slipped past a British blockade in March 1746 into Findhorn Bay. The bay was too shallow for larger British frigates and sloops and although opened fire no damage was caused. On the night of 6 April the Frenchman slipped out again carrying Bonnie Prince Charlie's aide de camp Richard Warren and escaped safely to Dunkirk. The Findhorn valley was badly affected by the Highland Clearances "which had a tragic impact not only upon remote glens but also upon the Moray Firth as a whole. From it arose the lamentations of a whole people They had been taught to see themselves as the descendants of 'conquerors' who had won an inalienable right to the land in which they were settled. To them the rebuke of the Canadian Boat Song was well merited". If the clearances were a man made travail, the Muckle Spate of 1829 was a natural disaster unparalleled in the historic record of the Findhorn. On 3 August of that year heavy rain in the Cairngorms resulted in flooding in the catchment of several rivers in north east Scotland and that of the Findhorn has been described as "the most severe catastrophic flood in modern UK history". Based on the eyewitness accounts recorded by Sir Thomas Dick Lauder (who was also the author of a romantic history about the life of the "Wolf of Badenoch") were able to determine peak flows down the main river of up to 1,484 m3/s and 451 m3/s on the Divie. Lauder describes numerous incidents including the daring rescues of those trapped by the floods on the plain of Forres by fishermen from Findhorn village. It is at Randolph's Leap that the Findhorn river is at its most spectacular in spate. Here there are two markers indicating the height the river reached in 1829 and it is said that the butler at nearby Relugas caught a salmon 50 feet (15 m) above the normal river level in his umbrella. Between 1919 and 1963 the Forestry Commission planted some of trees on the Culbin sands and created what is now an extensive conifer plantation. During the early 21st century Moray Council undertook a flood prevention scheme on the Mosset Burn to protect the town of Forres up to a standard of a 1 in 100 years event. The principal component of the project is a 3.8 million m3 flood storage reservoir at Chapelton to the south of the town.

Белгілі ғимараттар

Финдхорн аңғарында әр түрлі тізілген ғимараттар бар, олардың бірнешеуі Хайленд иеліктерінің негізгі резиденциясы болып табылады. Оларға 14 ғасырдағы сарайдың орнында салынған, Диви өзенінің жағасында орналасқан Данфейл үйі, Рэндольфтің секіруіне жақын ақ сыланған және үшбұрышты шатыры бар Логи үйі, 15 ғасырлық граф Рэндольф залы бар Дарнавей сарайы, ол "корольдік емес сарайларда бірегей" деп сипатталған, және 19 ғасырлық итальяндық стильдегі шаруашылық құрылыстары бар Алтайр кіреді, ол қазір Глазго өнер мектебінің қолданысында. Мукл Берн аңғарында батысқа қарай орналасқан Броди қамалында үлкен формальды бақтар бар және оны Роберт Бернс 1787 жылы барып көрген. Форрестегі Жоғары көшедегі Толбут 1838 жылғы жоба бойынша үш қабатты мұнарасымен және шамыршығымен, шамамен 1700 жылғы нұсқаға негізделген (өзі де бастапқы ғимаратқа қосымша). Cluny Hill College, бастапқыда гидропатиялық қонақ үй, 1863 жылы салынған және "голландиялық, қарапайым, шатырлар, мұржалар, парапеттер мен шығанақтардан тұратын кең көкжиекке" ие. Ол 1806 жылы Трафальгар шайқасындағы Нельсонның жеңісін құрметтеу үшін салынған октагонды Нельсон мұнарасы жақын орналасқан Cluny Hill төбесіндегі ерекше белгі. Универсалды зал – американдық суретші Джеймс Хаббелдің витражды терезесі бар Финдхорн Экоауылдағы өнер және конференция орталығы. Финдхорн ауылының ортасында 1739 жылғы Crown and Anchor тавернасы және Royal Findhorn Yacht Club үйі – Findhorn House орналасқан, ол 18 ғасырлық үй, 19 ғасырдың соңында кеңейтілген.

Экология және демалыс

Findhorn жағалауының бойындағы жердің барлық ұзындығында егіншілік және орман шаруашылығымен айналысады, бірақ өзеннің және оның су жиналатын алабының маңызды бөлігі демалыс шаралары болып табылады. Көктемдердің бастауындағы биік таулы жерлерде қызыл бұғы және қарақұйрық аң аулау маңызды шаралар. Сонымен қатар, тауға серуендеу және құстарды бақылау жергілікті туризмнің маңызды аспектілері болып табылады. Мұнда, құрғақ топырақта жусан және арша сияқты төзімді өсімдіктер гүлдейді, ал қорғалған аңғарда шотланд қарағайының тоғайлары өседі.