Педар О'Доннелл: Ирландиялық революционер, саясаткер және жазушы

Кіріспе

Ирландиялық революционер, саясаткер және жазушы (1893–1986)

Пидар О'Доннелл (Peadar Ó Domhnaill; 22 ақпан 1893 – 13 мамыр 1986) 20 ғасырдағы Ирландияның ең белгілі радикалдарының бірі болды. О'Доннелл ирланд республикашысы, социалистік саясаткер және жазушы ретінде көзге түсті.

Ерте өмір

Пидар О'Доннелл 1893 жылы Донегал графтығының Дунглое қаласына жақын жердегі Миенморда ирланд тілінде сөйлейтін отбасында дүниеге келді. Ол Джеймс О'Доннеллдің, пеш жұмысшысы, көшіп-қонушы жұмысшы және музыкант, және Бриджид Роджерстің бесінші ұлы болды. Оның інісі Питер Монтана штатының Бутте қаласындағы Өнеркәсіптік жұмысшылар әлемдік одағының мүшесі болды, оны Пидар Ирландияға келген сапарларында кездестірді. Ол Дублиндегі Сент-Патрик колледжінде оқып, мұғалім болды. Ол Донегалдың батыс жағалауындағы Арранмор аралында сабақ берді. Осы жерде ол социализмпен танысты, 1918 жылы Шотландияға барудан бұрын Ирландияның Көлік және жалпы жұмысшылар одағы (ITGWU) үшін ұйымдастыру жұмыстарын жүргізді.

Ирландияның тәуелсіздік соғысы

1919 жылы ол ITGWU-ның жетекші ұйымдастырушысы болды. Дерриде Ирландия Азаматтық Армиясының (Истер көтерілісіне қатысқан социалистік әскер) бөлімін құруға тырысты. Бұл жоба сәтті болмаған соң О'Доннелл Ирландия Республикалық Армиясына (ИРА) қосылып, Ирландия Тәуелсіздік соғысы (1919–1921) кезеңінде белсенді қызмет етті. Ол осы кезеңде Лондондерри және Донегал округтерінде ИРА партизандық әрекеттерін басқарды, олар негізінен Корольдік Ирландия полициясы мен Ұлыбритания армиясының нысандарына шабуылдар жасауды қамтыды. 1921 жылы ИРА-ның Солтүстік еріктілер дивизиясының 2-ші бригадасының командирі атанды. 1921 жылдың басында Батыс Донегал ИРА-сы әскер пойыздарына бірнеше шабуыл ұйымдастырды. Ол осы кезеңде өзіне сенімді және кейде бағынбайтын офицер ретінде танылды, себебі ол жиі бұйрықсыз және ИРА басшылығының нұсқауларына қайшы келетін операцияларды бастады. О'Доннелл сондай-ақ, ірі жер иелерінің мүдделері қолдау тауып жатқанын сезгенде, Дайл соттарының шешімдерін күшін жоюға тырысты және өзінің бригадалық аймағындағы Ирландия Республикалық Полициясының мұндай үкімдерді, әсіресе Жер дауларын шешу соттарының шешімдерін орындауына кедергі келтірді. 1921 жылдың көктемінде О'Доннелл мен оның серіктері 1000-нан астам саяхатшыдан тұратын Ұлыбритания күштерінен Лондондерри округіндегі қоршаудан қашып құтылды.

Ирландиялық Азамат соғысы

1922 жылғы Англо-Ирландиялық келісімнен кейін ИРА осы келісімді қабылдау мәселесінде екіге бөлінді. Бұл келісім олардың Ирландия Республикасы құру үмітін, болмасақ, уақытша тоқтатып, бірақ бірден өзін-өзі басқаратын Ирландия еркін мемлекетін құруға мүмкіндік берді. О'Доннелл осы келісімге қарсы болды және 1922 жылғы наурыз айында Джо МакКелвимен бірге Ольстерден келісімге қарсы ИРА армиясының атқару комитетіне өкіл болып сайланды. Сәуір айында ол Дублиндегі Төрт сот ғимаратын басып алған келісімге қарсы ИРА мүшелерінің қатарында болды. Бұл ғимарат жаңа Еркін Мемлекет үкіметімен азамат соғысының басталуына себепкер болды. Азамат соғысы тағы тоғыз айға созылды. О'Доннелл Төрт сот ғимаратын бомбалаудан кейін қашып шықты, бірақ кейіннен Еркін Мемлекет армиясы тарапынан тұтқынға алынды. О'Доннелл Маунтджой түрмесінде және Куррақта қамалды. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін ол 1923 жылғы Ирландия аштығына қатысты, ол келісімге қарсы ИРА мүшелерінің жалғастырылып жатқан қамауда болуына наразылық ретінде ұйымдастырылды. Ол 41 күн бойы аштықпен күресті. О'Доннеллдің түрмеде өткізген 21 айлық тәжірибесі және 1924 жылғы наурыздағы қашқан оқиғасы оның 1932 жылғы "Есіктер ашылды" атты естеліктерінде сипатталған. Азамат соғысы туралы кейінгі сұхбатында О'Доннелл былай деді: "Келісімге қарсы дауыс берген көптеген адамдардың көзқарасы менікінен өзгеше екенін түсіндім. Бұл – келісімге қарсылық көрсетуге қатысты мәселелерді қарастырғанда жеткілікті назар аудармаған фактор. Мен Майкл Килрой, Билли Пилкинтон, Том Магуайр және тағы басқалар сияқты көптеген адамдардың Республикаға адалдық серт бергенін, оны қорғау үшін өлтіргенін және олардың достары да оны қорғау жолында қаза тапқандарын есімде сақтаймын. Менің ойымша, олардың Республикаға берген сертінен бас тарта алмады. Олар міндетті түрде "жоқ" деп жауап беретін және Республиканың биіктігінен келісімнің төменгі деңгейіне түсу үшін оққа ұшырауы тиіс адамдар еді. Олар шейіттерді тудыратын адамдар, бірақ олар төңкеріс жасамайды деп ойлаймын". 1924 жылғы наурыз айында О'Доннелл Курра лагерінен Еркін Мемлекеттің формасын киіп шықты. Ол бірнеше күн бойы жасырынып, содан кейін үйге жақындап, иесіне: "Мен Педар О'Доннеллмін, ИРА атқару комитетінің мүшесімін. Мен осы жердегі ұйыммен байланысқа түскім келеді" деді. Үй иесі О'Доннеллге көмектесті.

After the Anglo Irish Treaty of 1922, the IRA was split over whether to accept this compromise, which ended their hopes of an Irish Republic in the short term, but which meant an immediate self governing Irish Free State. O'Donnell opposed this compromise and in March 1922, was elected, along with Joe McKelvey, as a representative for Ulster on the anti Treaty IRA's Army Executive. In April he was among the anti Treaty IRA men who took over the Four Courts building in Dublin, which became the first focus of the outbreak of civil war with the new Free State government. The Civil War would rage for another nine months. O'Donnell escaped from the Four Courts building after its bombardment and surrender, but was subsequently captured by the Free State Army. O'Donnell was imprisoned in Mountjoy Gaol and the Curragh. Following the end of the Civil War, he participated in the mass republican hunger strike (1923 Irish Hunger Strikes) that was launched in protest at the continued imprisonment of anti Treaty IRA men, remaining on hunger strike for 41 days. O'Donnell's prison experience (21 months) and eventual escape in March 1924, are described in his 1932 memoir The Gates Flew Open. Reflecting on the Civil War in a late interview, O'Donnell was to say:"I did realise that a great many of the people who said No to the Treaty had different views from me. And this is a factor that has never sufficiently been stressed in dealing with the resistance to the Treaty. I think there were many men like Michael Kilroy, Billy Pilkinton, Tom Maguire and others too, who, having taken an oath of loyalty to the Republic and having killed in defense of it, and pals of theirs having died in defense of it, I think that their vow to the Republic was a vow that they couldn't shed themselves of. They were the kind of people that were bound to say no, and would have to be fired on to come down from the high ground of the Republic to the low level of the Treaty. They were the kind of men who make martyrs, but I don't think they make revolutions." In March 1924 O'Donnell walked out of the Curragh camp dressed in Free State uniform. He hid out for several days before approaching a cottage where he said to the owner "I'm Peadar O'Donnell, IRA Executive. I want to get in touch with the organization here." The owner was able to assist O'Donnell.

Социализм

Осы дәуірдегі басқа да ирландтық республикашылдар сияқты О'Доннелл де республикашылдық істі тек ирландтық ұлтшылдық тұрғысынан ғана қарастырмады. О'Доннелл сонымен қатар тәуелсіз Ирландияда әлеуметтік революцияны жақтады, өзін Пасхалық көтерілістің басшылығымен атылған социалистік республикашы Джеймс Конноллидің ізбасары ретінде санады. 1919–1923 жылдар аралығында Ирландияда ауылдық жерлердегі жерді жалға алушылардың және жұмысшылардың зауыттарды басып алуы сияқты көптеген әлеуметтік толқулар болды. Шын мәнінде, О'Доннелл 1919 жылы Monaghan Asylum қызметкерлерімен бірге аурухананы басып алғанда, жұмыс орнын басып алуға қатысты "окупация" терминін қолданған алғашқы ирландтық адам болып есептеледі. "Бұл, шындығында, Ирландияда алғаш рет кеңес ретінде таныстырылған әрекет болды және оның үстіне Қызыл Ту көтерілді". Бұл Ресейден тысқары алғашқы жарияланған кеңес болды. О'Доннелл кеңестің басшысы болып, жұмысшыларға аптасына 48 сағат жұмыс істеуге рұқсат берді және бағынбағандық танытқан медбикені қызметтен босатті. Ақырында, олар келісімге қол жеткізгенге дейін жұмыстарын жалғастырды. О'Доннелл ИРА-ның халықтың мүддесін қорғап, жерді қайта бөлуді және жұмысшылардың құқықтарын қолдауы керек деп сенді. Ол Ирландия Азамат соғысындағы келісімге қарсы республикашылардың қолдау таппауын әлеуметтік бағдарламаның болмауымен байланыстырды. Кейбір республикашылар, әсіресе Лиам Меллоус, О'Доннеллдің көзқарасын бөлісті, және шындығында, жаңа Еркін Мемлекетте жерлерді жер иелерінен жалға алушыларға қайта бөлу жүзеге асты. Автор және тарихшы Том Махонның айтуынша, "О'Доннеллдің сөздерінде көптеген қайшылықтар мен әлсіздіктер болды. Шындығында, ИРА жұмысшылар мен шаруалар армиясы емес, шағын буржуазияның құпия ұйымы болды. Ол ұлтшыл революцияның XIX ғасырлық түсінігіне берік негізделген, ал оның социалистері ұйымға көбінесе сырттан келді. Англо-Ирландия соғысы кезіндегі Синн Фэйннің белгілі белсендісі Кевин О'Хиггинс: «Біз, мүмкін, ең консервативті революционерлер едік, олар сәтті революция жасады» деді. Сонымен қатар, О'Доннелл Ирландияның оңтүстігіндегі көпшілік халықтың қолдауына ие болған Ирландияның еркін мемлекетінің тілегін мойындаудан бас тартты. Ең бастысы, ол Солтүстік Ирландиядағы протестант жұмысшы табының тағдыры туралы қанағаттанарлық түсіндірме бермеді, олар IRA-ның «азат етуіне» қарсы тұру үшін қару көтеруге дайын болды. Оның аргументіндегі көптеген кемшіліктерге қарамастан, ол тарихшылар мен өмірбаян жазушылар тарапынан көп назар аударды". О'Доннелл Доминиканның ай сайын жарық көретін "Ирландиялық Розарий" журналына қарсы сотқа жүгінді, себебі журналда оның Кеңес агенті екендігі және Мәскеудегі Ленин мектебінде оқығаны туралы мақалалар жарияланды.

Like certain other Irish republicans of this era, O'Donnell did not see the republican cause solely in Irish nationalist terms. O'Donnell also advocated a social revolution in an independent Ireland, seeing himself as a follower of James Connolly, the socialist republican executed for his part in the leadership of the Easter Rising. The period 1919–23 had seen much social unrest in Ireland, including land occupations by the tenants in rural areas and the Occupation of factories by workers. O'Donnell, in fact, is regarded as the first Irish person to use the term "occupation" in relation to the occupation of a workplace, when he and the staff of Monaghan Asylum occupied the hospital in 1919. "The occupation was, in fact, the first action in Ireland to describe itself as a soviet, and the Red Flag was raised above it." It was also one of the first declared Soviets outside of Russia. O'Donnell became governor of the Soviet and declared a 48 hour week for the workers and sacked the matron for insubordination. Eventually, they went back to work pending a settlement. O'Donnell believed that the IRA should have adopted the people's cause and supported land re distribution and workers' rights. He blamed the anti Treaty republicans' lack of support among the Irish public in the Civil War on their lack of a social programme. Some republicans, notably Liam Mellows, did share O'Donnell's view, and in fact, there was a large redistribution of land from absentee landlords to tenants in the new Free State. According to author and historian Tom Mahon, "There were many contradictions and weaknesses in O'Donnell's polemic. In reality, the IRA was a petit bourgeoisie conspiratorial organisation rather than a workers' and peasants' army. It was firmly rooted in the nineteenth century concept of a nationalist revolution and its few socialists were largely peripheral to the organisation. Kevin O'Higgins, a leading Sinn Féin activist during the Anglo Irish War, famously said, 'We were probably the most conservative minded revolutionaries who ever put through a successful revolution.' Additionally, O'Donnell failed to justify the IRA's refusal to acknowledge the wishes of the majority of the southern Irish population who supported the Free State. Most glaring of all, he had no satisfactory explanation of what to do with the Protestant working class in Northern Ireland, who were prepared to take up arms to prevent their 'liberation' by the IRA. Despite the many flaws of his argument, he has received much serious attention from historians and biographers." O'Donnell lost a libel case he took against the Dominican published "Irish Rosary" monthly, following articles in the magazine that claimed he was a Soviet agent, and had studied at the Moscow Lenin School.

Азамат соғысынан кейінгі саясат

1923 жылы әлі түрмеде болған кезде, ол Донегалдан Синн Фэйн Техта Дала (TD) болып сайланды. 1924 жылы интернаттан босағаннан кейін О'Доннелл Келісімге қарсы ИРА-ның Атқарушы және Армия Кеңесінің мүшесі болды. Сонымен қатар, ол республикалық «An Phoblacht» газетінің редакторы болды. Ол Дэйлге қатыспады және 1927 жылдың маусым айында өткен жалпы сайлауда үміткерлік танытпады. Ол оны сол қанатқа бағыттауға тырысты және осы мақсатта Ирландия жұмысшы фермерлер комитеті сияқты ұйымдарды құрды, олар Кеңес Одағы мен Профинтернге өкілдерін жіберді. О'Доннелл сонымен қатар Анти-Трибитт Лигасын құрды, ол Ирландия жер актілеріне сәйкес британ үкіметіне төленетін аннуитеттерді қайтаруға қарсы болды (олар жылына 3,1 миллион фунт стерлинг сомасында белгіленді, бұл жаңа мемлекет үшін ауыр жүк болды; олар 1932 жылы Эмон де Валера билікке келгеннен кейін тоқтатылды, ал британ үкіметі экономикалық соғыс жариялады; төлемдер 1938 жылы Ирландияның Британияға 10 миллион фунт стерлинг төлейтіндігі туралы келісіммен шешілді). О'Доннелл сонымен қатар қысқа ғұмырлы социалистік республикалық партия Саор Эйреге негіз салды. 1932 жылдың ақпанында «Фианна Фейл» партиясы Ирландия еркін мемлекетінің үкіметіне сайланды. 1932 жылдың 18 наурызында жаңа үкімет Қоғамдық қауіпсіздік туралы заңды күштен шығарды, соның салдарынан Ирландия республикалық армиясы сияқты бірқатар ұйымдарға қойылған тыйым алынды. Осы уақытта бірнеше келісімге қарсы ИРА саяси тұтқындары босатылды, олардың ішінде О'Доннеллдің Саор Эйредегі әріптесі Фрэнк Райан болды, ол босатылғаннан кейін «бізде жұдырық пен етік болғанша, сатқындарға сөз бостандығы болмайды» деп мәлімдеді. Жаңадан заңдастырылған және босатылған республикашылар Азамат соғысындағы бұрынғы жауларына қарсы «аяусыз жаулық» науқанын бастады, Куманн на нГаедхилдің саяси жиналыстарын таратып, олардың қолдаушыларын қорқытты. Осыған жауап ретінде 1932 жылдың тамызында Нед Кронин «Көк жейделер» деген лақап атпен танымал Армия жолдастары қауымдастығын құрды, оның құрамына Куманн-на-Гаидхел шараларында қауіпсіздікті қамтамасыз етуге міндеттенген Еркін мемлекет армиясының бұрынғы мүшелері кірді. Екі тарап арасындағы көптеген көшедегі қақтығыстардан және Көк жейделер арасындағы фашистік тенденциялардың күшеюінен кейін Көк жейделер мен ИРА-ға қайтадан тыйым салынды. 1933 жылы О'Доннелл Брайан О'Ниллдің «Ирландиядағы жер үшін соғыс» кітабына кіріспе жазды.

In 1923, while still in prison, he was elected as a Sinn Féin Teachta Dála (TD) for Donegal. In 1924, on release from internment, O'Donnell became a member of the Executive and Army Council of the anti Treaty IRA. He also took over as the editor of the republican newspaper An Phoblacht. He did not take his seat in the Dáil and did not stand at the June 1927 general election. He tried to steer it in a left wing direction, and to this end founded organisations such as the Irish Working Farmers' Committee, which sent representatives to the Soviet Union and to the Profintern. O'Donnell also founded the Anti Tribute League, which opposed the repaying of annuities to the British government under the Irish Land Acts (these were set at a rate of £3,100,000 a year, a huge cost to the new state; they were ceased by Éamon de Valera on his accession to power in 1932, and in retaliation, the British government declared an Economic War; the payments were resolved in 1938 by an agreement that Ireland would pay Britain £10 million). O'Donnell also founded a short lived socialist republican party, Saor Éire. In February 1932, the Fianna Fáil party was elected to the Irish Free State government. On 18 March 1932, the new government suspended the Public Safety Act, lifting the ban on a number of organisations including the Irish Republican Army. Several anti Treaty IRA political prisoners were released around the same time, including Frank Ryan, a Saor Éire colleague of O'Donnell's, who on his release declared "as long as we have fists and boots, there will be no free speech for traitors". The newly legalized and liberated Republicans began a "campaign of unrelenting hostility" against their former enemies in the Civil War, breaking up Cumann na nGaedheal political meetings and intimidating supporters. In reaction to this, in August 1932 Ned Cronin founded the Army Comrades Association nicknamed "the Blueshirts" comprising former members of the Free State army who pledged to provide security at Cumann na nGaedheal events. Following much street violence between the two sides and increasing fascist tendencies amongst the Blueshirts, both Blueshirts and IRA were banned again. In 1933, O'Donnell wrote an introduction to Brian O'Neill’s book The War for the Land in Ireland.

Республикалық конгресс

О'Доннеллдің жеңілген келісімге қарсы ИРА қалдықтарын социалистік ұйымға айналдыруға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Соңында О'Доннелл және басқа солшыл республикашылар ИРА-дан шығып, 1934 жылы басқа социалистермен, коммунистермен және Cumann na mBan мүшелерімен бірлесіп Республикалық Конгресс құрды. Республикалық Конгрестің басты мақсаты – фашизмге қарсы біртұтас майданды сақтау болды. ИРА-дан кеткеніне қарамастан, О'Доннелл мен басқалар Сеан Рассел төрағалық еткен ИРА әскери трибуналында қатысқан жоқ, олар «намыссыздықпен» босатылды. 1934 жылдың қыркүйегіне қарай мемлекет «Көк көйлектерді» талқандады; Fine Gael жетекшілері Эойн О'Даффи басшылығындағы «Көк көйлектер» ұйымын тастап, парламенттік саясатқа қайта оралды. О'Доннелл де бұл ұсыныстан бас тартты, өйткені солшылдар біртұтас майдан ретінде күштірек дей отырып, осылайша көбірек ықпалға ие бола алатынын айтты.

Испаниядағы азаматтық соғыс және одан кейінгі кезең

1936 жылы О'Доннелл Испанияда жоспарланған Халықтық Олимпиадаға қатысу үшін Барселонада болды, бірақ Испания Азамат соғысы басталды. Ол Франсиско Франконың әскери бүлігіне қарсы тұрған Халық майдан үкіметін қолдаған испан республикалық милициясына қосылды. Ирландияға оралған соң, ол басқа республикашылдарды испан Республикасы үшін күресуге шақырды. Фрэнк Райан басқаратын Конгресс мүшелері мен Ирландия Коммунистік партиясының бірқатар өкілдері Халықаралық бригадалар құрамына кірді, онда олар Джеймс Коннолли есімімен аталатын Коннолли колоннасы ретінде танылды. Бұл Ирландияда кең қолдау таппады, себебі ықпалды Католик шіркеуі Франконың католик ұлтшылдарын қолдады. Испания Азамат соғысына деген көзқарастар Ирландиядағы азамат соғысының жіктерін қайталады. О'Доннелл епископтардың бұрынғы келісімге қарсы жаққа демократиялық үкіметке қарсы шыққандары үшін айып таққандарын, ал қазір өздері сондай нәрсені жасайтындарын айтты. О'Доннеллдің бұрынғы әріптесі, Блюшерттердің жетекшісі Эон О'Даффи, ұлтшылдарды қолдау үшін Испанияға ультра-католиктік Ирландия бригадасын бастап барды, бірақ Франко оларды елге қайтарды.

Вьетнам соғысы

Өмірінің соңғы жылдарында да белсенді болған О'Доннелл, Дэн Бринмен бірге құрған Вьетнам соғысына қарсы "Вьетнамдағы ирландиялық дауыс" ұйымының төрағасы болды.

Жазбалар

1940 жылдан кейін О'Доннелл уақытын жазу және мәдениетке көбірек, ал саясатқа азырақ арнады, және одан толыққанды бас тартты. Ол 1925 жылы өзінің алғашқы романы «Дауылды күн» атты туындысын жариялады. Одан кейін «Аралдықтар» (1928, АҚШ-та «Олардың арасындағы жағдай» деген атпен жарық көрді) жарық көрді, ол ұлттық және халықаралық деңгейде танымал болды. «The New York Times» оны «тыныш жарқындық пен күштің» романы деп сипаттады, ал консервативті лондондық «The Spectator» журналы – «шаруалар өмірінің әдемі суреті» деп бағалады. «Аралдықтар» және «Адригул» туындылары Сеосам Мак Грианна тарапынан Ольстер ирланд тіліне (Донагал диалектісі) «Muintir an Oileáin» және «Eadarbhaile» деп аударылды. Оның барлық туындыларында күшті әлеуметтік сана бар, «Адригул» сияқты шығармалар, өзіндік қуатты туындылар болып табылатын, ирланд қоғамын социалистік тұрғыдан талдауды көрсетеді. О'Доннелл 1948 жылы Джордж Оруэллдің британ үкіметінің Ақпараттық зерттеу департаменті үшін антикоммунистік насихат жұмысына жарамсыз деп танылған төрт ирландтың бірі болды; қалғандары – Сеан О'Кейси, Джордж Бернард Шоу және Сесил Дей Льюис. Оның жалғыз пьесасы «Wrack» алғаш рет 1932 жылдың 21 қарашасында Дублиндегі Абби театрында қойылды және келесі жылы Джонатан Кейп баспасында жарық көрді. Барлығы О'Доннелл жеті роман және бір пьеса жазды, сонымен қатар үш автобиографиялық еңбек: Ирландияның Тәуелсіздік соғысы мен Ирландияның Азамат соғысындағы рөлі туралы «The Gates flew Open» (Лондон, 1932); «Salud! An Irishman in Spain» (Лондон, 1937), Испаниядағы азаматтық соғыс кезінде Испанияда болған уақыты туралы және «There Will Be Another Day» (Дублин, 1963), 1920 және 1930 жылдардағы жер салымы науқаны туралы есебі. Педар және оның әйелі Лил Еуропаны кеңінен аралап саяхаттады. 1939 жылы АҚШ-қа саяхат жасаған кезде ол әнші Пол Робсонмен кездесті, О'Доннелл Робсонға «Кевин Барри» әнінің сөздерін үйреткені айтылады, ол Робсонның ең көп орындалған әндерінің біріне айналды.