Жетаванарама ступасы: Шри-Ланканың ежелгі ғимараты

Кіріспе

Жетаванарама ступасы немесе Жетаванарамая – ступа, яғни буддалық реликтік ескерткіш, ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасы тізіміне енген Анурадхапура қаласындағы Жетавана монастырының қираған жерінде орналасқан. 122 метр (400 фут) биіктігімен ол әлемдегі ең биік ступа және құрылысы кезінде әлемдегі үшінші ең биік құрылыс (бар болғаны екі алып пирамидадан кейін: Гизаның Ұлы пирамидасы және Хафренің пирамидасы) болды, оны Анурадхапура патшасы Махасена (273–301) салған. Ол Анурадхапураның Махавихараясы қирағаннан кейін ступаның құрылысын бастады. Оның ұлы Китширимеван ступаның құрылысын аяқтады, ал Полоннаруаның Паракрамбаху I оны қайта жаңартып бұрынғы қалпына келтірді. Бұл жерде Будданың белдеуінен жасалған реликт сақталған деп есептеледі. Бұл құрылыс арал тарихында маңызды, өйткені ол буддизмнің теравада және махаяна бағыттары арасындағы шиеленісті көрсетеді; сонымен қатар, ол ежелгі әлемдегі ең биік құрылыстардың бірі және пирамида емес ең биік құрылыс ретінде тарихқа енген.

Кешеннің ауданы шамамен 5,6 гектарды құрайды және онда 10 000 буддалық монах тұрған деп есептеледі. Ступаның бір жағы 576 фут (176 метр) ұзын, ал оның төрт жағындағы баспалдақтардың ені 28 фут (9 метр) құрайды. Ішкі аулада орналасқан қасиетті орынның есік бағанасының биіктігі 27 фут (8 метр) шамасында. Ступаның терең негізі бар және ол тасқа орналасқан. Қазіргі уақытта бұл құрылыс ең биік емес, бірақ ол әлі де ең ірісі болып табылады, оның құрылысында шамамен 93,3 миллион күйдірілген кірпіш пайдаланылған; құрылыстың артында тұрған инженерлік шеберлік арал тарихындағы маңызды жетістік болып саналады.

Құрылысы мен тарихы

Патша Джетта Тиссаның қайтысынан кейін, оның інісі Махасена Махаяна монахы Сангамитрамен патшалыққа билеуге тағайындалды. Монахтың ықпалымен Махасена Махавихарада тұратын теравадалықтарға қарсы науқан ұйымдастырды. Теравадалықтар мен Махаяналықтар арасындағы келіспеушіліктер осы деңгейге жетті, соның салдарынан Махавихарада тұратын монахтарға садақа берген әрбір адамға жаза белгіленді. Махавамса Сангамитраның сөздерін келтіреді: «Махавихарада тұратындар (нағыз) винаяны оқытпайды, біз – (нағыз) винаяны оқытатын адамдармыз, әй, патша». Махавихара соңында тасталып қалды. Үй-жайда тұратын монахтар Малая еліне және Рухуна княздығына көшіп кетті, одан кейін Сангамитра мен министр Сона Махавихараны тонады, ал барлық құндылықтар Абхагири вихарасына ауыстырылды. Бұл тонау министр Мегхаваннабхаяның көтерілісіне әкелді, ол Малаядан әскер жинап, Дуратиссака су қоймасының жанында лагерь құрды. Махасена патша министр Мегхаваннабхаямен кездесу үшін әскерін жіберді, ал шайқасқа бір күн бұрын келіссөздер өтті. Патша тонау үшін кешірім сұрап, Махавихара жерінде вихара салуға келісті. Махавамса патшаның сөздерін келтіреді: «Біз вихараны қайтадан тұрғызуға боламыз; менің қателігімді кешіріңіз». Сангамитра патшаның бірінші әйелінің бұйрығымен бір жұмысшының қолынан қаза тапты. Сангамитраның өлімі және министр Мегхаваннабхаяның паривена салуы монахтардың Махавихараға оралуын белгіледі. Осылайша Жетаванарамайяның құрылысы басталды және монах Тиссаға сыйға тартылды, бірақ кейіннен министр тергеу жүргізіп, дәлелдер тапқаннан кейін монах ауыр қылмыс жасады деп айыпталды, соңында монах Тисса киімдерінен айырылып, орденнен қуылды. Дакхинагири монахтарына Джетавананың үй-жайлары сеніп тапсырылды. Махавамса негізді салу кезіндегі жарықтардың таспен толтырылып, аяқтары былғарымен байланған пілдермен нығыздалғанын сипаттайды. Құрылысқа пайдаланылған кірпіштер ежелгі Шри-Ланка инженерлігінің маңызды жетістігі болды, Жетаванарамайя үшін пайдаланылған кірпіштердің құрамында 60 пайыз ұсақ құм және 35 пайыз саз болды, кірпіштерді байланыстыру үшін ұсақ майдаланған доломит, әк тас, іріктелінген құм және саз қолданылды. Саз серпімді болғандықтан, құрылыстың ішіндегі қозғалысқа мүмкіндік берді. Кірпіштің бір жағы байланыстырушы балшықты ұстап тұру үшін дөңгеленді, осылайша бүйірлік қозғалыс шектелді.

Following King Jettha Tissa's death, his brother Mahasena was consecrated as king by Mahayana monk Sanghamitra; under the monk's influence King Mahasena brought about a campaign against Theravadins dwelling in the Mahavihara. The differences between the Theravadins and Mahayanins escalated to an extent to which a penalty was established for any person providing alms to monks dwelling in the mahavihara. The Mahavamsa quotes Sanghamitra: "The dwellers in the Mahavihara do not teach the (true) vinaya, we are those who teach the (true) Vinaya, O king". The Mahavihara was eventually abandoned. The monks dwelling at the premises moved to Malaya country and the Principality of Ruhuna, this was followed by the pillaging of Mahavihara by Sanghamitra and minister Sona, and all valuables were transferred to Abhayagiri vihāra. The pillaging led to a rebellion by minister Meghavannabhaya, he raised an army from Malaya and set camp by the Duratissaka tank. King Mahasena marched an army to meet minister Meghavannabhaya and negotiations occurred the night before the battle. The king apologized for the pillaging and agreed to build a vihara on the grounds of Mahavihara. The Mahavamsa quotes the king: "We will make the vihara to be dwelt in yet again; forgive me my fault." Sanghamitra was assassinated by a labourer on the instructions of a wife of the king. Sangamitra's demise and the construction of parivena by minister Meghavannabhaya marked the return of monks to the site of Mahavihara. Thus the construction of Jetavanaramaya began and was offered to the monk Tissa, but later the monk was accused of a grave offense upon investigation and proof by a minister, monk Tissa was eventually disrobed and expelled from the order. The Dakkhinagiri monks were then entrusted with the premises of Jetavana. The Mahavamsa describes the foundation laying, where fissures were filled with stones and stamped down by elephants whose feet were protected with leather bindings. The bricks used for the construction were a significant development of ancient Sri Lankan engineering, the bricks used for Jetavanaramaya had a composition of 60 percent fine sand and 35 percent clay, the bricks could withstand
Finely crushed dolomite, limestone, sieved sand and clay provided the bonding material for the bricks. The clay employed was pliable and thus accommodates movement within the structure. One of the sides of the brick was roughened to trap the bonding slurry thus limiting lateral movement.

Қазба жұмыстары

Қазба жұмыстары Шри-Ланканың Үндістан аймағындағы елдерді, Жерорта теңізі мен Қашық Шығысты байланыстырған сауданың маңызды торабы болғанын көрсететін артефакттарды, сондай-ақ Оңтүстік Азияда ортақ мәдениеттің болғанын көрсететін өнер әсерлерін ашты.