Адам құқықтары туралы білім беру

Кіріспе

Адам құқықтары туралы білім

Адам құқықтары туралы білім (АҚБ) – әрбір адамның құқықтарын білуге, құндылықтарды қалыптастыруға және осы құқықтарды тиімді пайдалану дағдыларын дамытуға бағытталған оқу процесі. Бұл білім студенттерге өз тәжірибесін олардың құндылықтарына, шешім қабылдауға және күнделікті өмірлік жағдайларға енгізуге мүмкіндік беретін тұрғысынан қарауға үйретеді. Amnesty International ұйымының пікірінше, АҚБ – адамдарды олардың дағдылары мен мінез-құлқы арқылы өздерінің қоғамдарында, елдерінде және бүкіл әлемде қадір-қасиет пен теңдікті орнатуға даярлайтын құрал. "Ұлттық экономика және әлеуметтік құқықтар бастамасы" АҚБ-да кемсітушілікке қарсы күресудің маңыздылығын атап өтті. Үкіметтер бұл құқықтың нәсіл, жыныс, тері түсі, дін, тіл, ұлттық немесе әлеуметтік тегі, саяси немесе жеке пікір, туған жері немесе кез келген статусына қарамастан, тең қолжетімділігін қамтамасыз етуі керек. Барлық оқушылардың, ата-аналардың және қоғамның өздерінің мектептеріне қатысты шешімдерге қатысуға және білім алу құқығына құқығы бар.

Тарих

"Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларация" адам құқықтары тарихындағы маңызды құжат ретінде мойындалады. Онда адамның негізгі құқықтары қорғалуға тиіс екені және әрбір адам белгілі бір негізгі құқықтар мен бостандықтарға ие екені айтылады. Бұл құжат адам құқықтарының қандай екенін анықтау және осы идеялар мен құқықтарды күнделікті өмірге қалай енгізу керектігін түсіндіру үшін қолданылатын ең беделді құжат саналады. Ол әлемнің 500-ден астам тіліне аударылды. Бүгінгі күні 30 баптан тұратын бұл жинақ "барлық халықтар мен елдердің жетістікке жеткен ортақ стандарты" екенін көрсетеді. Осы идеяларды тарату жөніндегі жұмыс 1953 жылы ЮНЕСКО-ның қатысушы мектептер бағдарламасы арқылы жүзеге асырылды, ол "формалды білім беру жүйесінде адам құқықтарын оқытудың алғашқы қадамы" болды. 1995 жылы БҰҰ-ның Адам құқықтары мен білім беру онжылдығы басталғанда, болашақ ұрпақтарды тәрбиелеуге ерекше мән берілді. Бірақ алғашқы ресми ұсыныс 1974 жылы ЮНЕСКО-ның "Халықаралық түсіністік, ынтымақтастық және бейбітшілік үшін білім беру, сондай-ақ адам құқықтары мен негізгі бостандықтарға қатысты білім беру туралы ұсыным" құжатында жасалды. Адам құқықтарын оқыту жөніндегі халықаралық конгресс қатысушылары 1978 жылы жиналып, формалды оқу бағдарламасында қандай талаптар болу керектігін нақтылады. Конгресс келіскен мақсаттарға төзімділікке және құрметке баса назар аудару, адам құқықтарын ұлттық және халықаралық деңгейдегі контекстіде және оларды іске асыру жолдарында тану, сондай-ақ адам құқықтарының әлеуметтік немесе саяси тұрғыда ұлттық және халықаралық деңгейде іске асырылуы туралы хабардарлықты арттыру кірді. Адам құқықтары туралы білім беру 1993 жылы Адам құқықтары жөніндегі әлемдік конференциядан кейін халықаралық деңгейде ресми мәселе болып қабылдалды. Бұл конференция көптеген елдердің, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының назарына формалды білім беру мәселесін аударды. 1995 жылы БҰҰ Адам құқықтарын білім беру онжылдығын бекітті, ол бұл саланың мақсаттарын қайта қарастырды. БҰҰ-ның осы бастамасынан кейін, Адам құқықтарын білім беруді формалды мектеп оқу бағдарламасына енгізу үкіметтік емес ұйымдардың, үкіметаралық ұйымдардың және осы тақырыпты формалды білім беру арқылы таратуға арналған жеке адамдардың көмегімен дамытылды және кеңейтілді. Азия-Тынық мұхиты аймағындағы халықаралық түсіністікке арналған білім беру орталығы (APCEIU) және Біріккен Ұлттар Ұйымының академиялық бағдарламасы 2018 жылы Нью-Йорктегі БҰҰ штаб-пәтерінде Біріккен Ұлттар Ұйымының жаһандық азаматтық білім беру семинарын бірлесіп ұйымдастырды. Бұл семинарлар жаңа идеялар мен ұғымдарды қалыптастыру үшін адамдарды біріктіре отырып, Адам құқықтарын білім беруді дамытуға көмектеседі. Адам құқықтарын білім беруді қолдаушылар бұл өте маңызды деп санайды, өйткені ол адам құқықтары терминологиясын кеңінен таратады және студенттерге адам құқықтарын сыни тұрғыдан қарауға мүмкіндік береді.

The "Universal Declaration of Human Rights" is acknowledged as a landmark document in human rights history. It states that basic human rights require protection and that every person is entitled to a certain base amount of rights and freedoms through it. This is believed to be the most influential document used to determine what qualifies as human rights and how to implement these ideas and rights into everyday life. It was translated into more than 500 languages worldwide To this day, the 30 article compilation stands and states that this document is, "a common standard of achievement for all peoples and all nations". Education on these ideals was addressed in 1953 with the UNESCO Associated Schools Program, which served as an "initial attempt to teach human rights in formal school settings". The emphasis on educating the next generations progressed in 1995 with the beginning of the United Nations' Decade for HRE. The first formal request though came about in UNESCO's 1974 article "Recommendation concerning Education for International Understanding, Cooperation and Peace, and Education relating to Human Rights and Fundamental Freedoms." The participants of the International Congress on the Teaching of Humans Rights eventually met in 1978 to form a specific definition of what would be required in formal curriculum. The aims that Congress agreed on included the encouragement of tolerant attitudes with a focus on respect, providing knowledge of human rights in the context of national and international dimensions as well as their implementations, and finally developing awareness of human rights translating into reality whether social or political on national and international levels. Human Rights Education became an official international concern after the World Conference on Human Rights in 1993. This conference brought the issue of formally educating to many countries,' and eventually the United Nations, attention. In 1995, the UN approved the Decade for HRE, which reformed the aims of the application once again. Since this development by the UN, the incorporation of HRE into formal school curriculum has been developed and diversified with the assistance of nongovernmental organizations, intergovernmental organizations, and individuals dedicated to spreading the topic through formal education. The Asia Pacific Center for Education for International Understanding (APCEIU) and the United Nations Academic Impact mutually organized the 2018 United Nations Global Citizenship Education Seminar at the UN Headquarters in New York City. These seminars help progress HRE by bringing people together to form new ideas and concepts to improve the movement. Advocates for HRE believe it is crucial because it imparts and spreads out the human rights vocabulary and provides students with the ability to take a critical approach towards human rights.

Дамуы

2022 жылы HRE сұранысы әлемдік деңгейде өсе берді, өйткені Біріккен Ұлттар Ұйымының Жауапты басқару білім беру қағидаларымен бірлесіп, компанияларды академиялық мекемелерді бизнес және адам құқықтары тақырыптарын оқу бағдарламаларына енгізуге шақыратын ашық хатқа қол қоюға шақырады. Бұл бастама осы топтардың «академиялық мекемелер болашақ бизнес-лидерлерді өз компанияларының адам құқықтарына тигізетін әсерді басқаруға дайындауға ең қолайлы орын» деген сенімінен туындады. Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссардың кеңсесі (АҚХА) техникалық ынтымақтастық бағдарламалары аясында, сондай-ақ жергілікті деңгейдегі HRE жобаларын субсидиялайтын ACT жобасы арқылы ұлттық және жергілікті бастамаларды қолдау арқылы HRE-ні ілгерітуді жалғастыруда. ACT немесе Assisting Communities Together жобасы – АҚХА мен Біріккен Ұлттар Ұйымының даму бағдарламасының (БҰҰДП) бірлескен жобасы болып табылады, ол жергілікті қоғамда адам құқықтарын іске асыратын азаматтық қоғам ұйымдарына гранттар ұсынуға бағытталған. АҚХА сонымен қатар адам құқықтары бойынша білім берудің әлемдік бағдарламасын үйлестіреді, оның мақсаты – «адам құқықтары білімінің негізгі қағидаттары мен әдістемелерін ортақ түсінуді кеңейту, нақты іс-қимылдар үшін ая жасау және халықаралық деңгейден бастап жергілікті деңгейге дейін серіктестік пен ынтымақтастықты нығайту». Бұл бағдарлама он жылдық бағдарламадан өзгеше, көбірек бейімделуге қабілетті. Ол әрбір бірнеше жылда бір рет басқа мәселеге назар аударады және HRE-ні нығайтудың жаңа тәсілдерін іздейді.

Білім

Адам құқықтары жөніндегі Жоғары комиссардың кеңсесі адам құқықтары бойынша білім беруге қатысты оқу материалдары мен ресурстық құралдарды әзірледі, мысалы, адам құқықтары бойынша білім беру және оқыту туралы деректер базасын, адам құқықтары бойынша білім беру және оқыту ресурстары жинағын және Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясына арналған веб-бөлімін. Сондай-ақ, мектептік оқу бағдарламасына адам құқықтары енгізіле бастады. Мысалы, тарих, саясат және азаматтық сияқты пәндерге адам құқықтары оқыту кіріктірілді, бірақ жоғары сынып оқушыларына арналған Халықаралық бакалавриат дипломы бағдарламасының аясында ұсынылатын "Адам құқықтары" сияқты мамандандырылған курстар да бар. Курсты аяқтау үшін студенттер екі жыл оқып, қорытынды емтихан тапсырып, курстық жұмыстың орындалуын қамтамасыз етуі керек. Дипломдық бағдарлама аясында студенттер 4000 сөздік көлемдегі зерттеу жұмысы түрінде адам құқықтары тақырыбында кеңейтілген эссе жазуды таңдауы мүмкін. (Білім берудің халықаралық бакалавриат ұйымынан бағалау критерийлерін қамтитын IB Адам құқықтары пәнінің жоспары, сондай-ақ Адам құқықтары бойынша кеңейтілген эссеге арналған нұсқаулықты алуға болады, бірақ оның бір бөлігі мынада: IB Адам құқықтары) Әлемнің кейбір қалалары мемлекеттік мектептерде адам құқықтары бойынша білім беруді ынталандыру үшін муниципалды заңдарды қабылдады, мысалы, Бразилиядағы Сан-Паулу қаласының адам құқықтары бойынша білім беруге арналған муниципалды жоспары (2016 жылғы 6 желтоқсандағы № 57.503 қаулысы).

Модельдер

Адам құқықтарын ресми және бейресми білім беру салаларында жіктеуге көмектесетін төрт модель пайда болды: құндылықтар мен хабардарлық, есеп беру, трансформация және әлеуметтік-экологиялық. Оларды дұрыс бағытта бағыттауға көмектесу үшін олар «мақсаттар, мақсатты топтар және білім беру бағдарламаларының басқа да практикалық элементтері, мысалы мазмұн мен әдістемелер» белгіледі. 1. Құндылықтар мен хабардарлық. Құндылықтар мен хабардарлық моделі «адам құқықтары мәселелері туралы негізгі білімді беру және оны қоғамдық құндылықтарға енгізуге ықпал ету» бағытында жұмыс істейді. Бұл модель – адамдардың адам құқықтары туралы ойлағандағы алғашқы нәрсе, мақсатты аудитория, жалпы жұртшылық, жаһандық адам құқықтарын түсіну және мәдени негіздегі мәселелер. Басқаша айтқанда, «бұл модель адам құқықтары мәселелерін білу және оны қоғамдық құндылықтарға енгізуге бағытталған». 2. Есеп беру. Есеп беру моделі адам құқықтарына құқықтық және саяси тұрғыдан қарауда байланысты, онда модельдің мақсатты тобы болып табылатын білім алушылар кәсіби қызметтері арқылы қатысады. Модель оқыту және желі құру арқылы жүзеге асырылады, сот ісі, этика кодекстері және БАҚ-пен қалай жұмыс істеу керектігі сияқты тақырыптарды қамтиды. Бұл модель «жеке тұлғаға және оның кәсіби рөліне байланысты» және «мемлекеттік қызметкерлерді даярлауда адам құқықтарын енгізуге бағытталған, осылайша олар өз міндеттерін орындағанда адам құқықтарын сақтауын қамтамасыз етуге көмектеседі». 3. Трансформациялық. Білім берудің бұл моделі адам құқықтарының психологиялық және әлеуметтанулық аспектілеріне назар аударады. Бұл модельге тиімді тақырыптар – осал топтар мен тақырыпқа байланысты жеке тәжірибелері бар адамдар, мысалы әйелдер мен азшылықтар. Модель жеке тұлғаны, мысалы зорлық-зомбылық пен жарақат алғандарды, күшпендіруге бағытталған. Бұл модель адам құқықтарын бұзуды мойындауға және осы құқық бұзушылықтардың алдын алуға да бағытталған. Трансформациялық модель «артықшылықтары жоқ топтардың бірлесіп ұйымдасуына, адам құқықтарын қорғау үшін белсенділік танытуға ғана емес, сонымен қатар жалпы әлеуметтік өзгерістерді ілгерілетуге мүмкіндік береді». Ол «әлеуметтік өзгерістерді ілгерілету мақсатын дәлірек сипаттайды, ұжымдық іс-қимылдар мен қоғамдық дамуды, сондай-ақ жеке өмірдегі және жақын ортадағы құқық бұзушылықтарды азайту үшін жеке іс-қимылдарды қамтиды». 4. Мұнирдің адам құқықтары туралы білім берудің әлеуметтік-этикалық моделі. Бұл модель Мұнир Мұса Садруддиннің мұғалімдер, педагогтар және білім алушылар үшін адам құқықтары туралы білім берудің қолданылуына интеграциялық тәсілі. Ол дамыған, дамушы және үшінші әлем елдерінің ресми, бейресми және бейресми білім беру орталарына қолданылады. Мұнирдің пікірінше, адам құқықтары бойынша білім беруді ресми, бейресми және бейресми білім беру түрлеріне бөлу керек. Бейресми білім беру – формалды немесе бейресми білім алуға мүмкіндігі жоқ шетке шығарылған қауымдарға жататын балалар мен әйелдер үшін адам құқықтарын үйрену көзі, ал формалды және бейресми білім беру – білім алуға мүмкіндігі бар барлық адамдар үшін адам құқықтарын үйрену құралы. Олардың барлығы үшін адам құқықтары өте маңызды. Егер біз HRE-ді ресми және бейресми біліммен қатар бейресми білім беру ортасына жатқызбасақ, бұл жас саналар зорлық-зомбылық пен радикализмге бейімделеді. HRE әлеуметтік-мәдени жағдайды және саяси ерік-жігерді бағалаудан бастауы керек. Белгілі бір елдің идеологиялық үрдістері қандай? Адам құқықтарының барлық құндылықтары әлеуметтік тұрғыдан қабылданады ма? Адам құқықтарының қандай құндылықтары талқылануға ыңғайлы? Адам құқықтарының құндылықтары мәдениеттің қандай түрлеріне жатады? Сонымен қатар, әлемнің көптеген елдерінде фундаменталистердің білім беру саласында қойған шектеулері саясаткерлерді адам құқықтары құндылықтарын таратудан бас тартқан болуы мүмкін. Сонымен қатар, көптеген дамушы және үшінші әлем мемлекеттері батыс адам құқықтары туралы заңдар мен құндылықтарға қатаң қарсылық білдіреді және оны мәдени құндылықтар жүйесіне зиян келтіру үшін саяси қару ретінде қарастырады. Сондықтан әлеуметтік-мәдени контекстті, қабылдауға болатын құндылықтарды және қайсысы қайшы келетінін атап өту керек. Келесі кезең – экологиялық ортаның динамикасын түсіну және бағалау, яғни адам құқықтарының конвергенциясы және дивергенциясы. Бұл жеке тұлғаның әл-ауқаты, қоғам және саясатты қалыптастыру деңгейінде HRE-нің тәуекелдері мен мүмкіндіктерін бағалайды. Үшінші кезең – этикалық кезең. Моральдық ойлау және этикалық жауапкершілік оның негізінде жатыр. Төртінші кезең – адам құқықтарына қатысты жалпы білім мен көзқарасты бағалау. Балама ретінде этнография қолданылуы мүмкін. Бастапқы кезеңдерден өткеннен кейін, HRE мазмұны туралы шешімдер қабылдалуы керек. Ең маңыздысы – HRE-ге жергілікті мазмұнды қосу және сол елдің әлеуметтік-мәдени контексіне ең жақсы сәйкес келетін жаһандық адам құқықтары білімін сүзу. Адаптация жұмыс істеуі мүмкін, бірақ барлық ресурстар әлеуметтік-мәдени тұрғыдан сәйкес болуы керек. Ол жергіліктімен басталып, жаһандыққа қарай жылжуы керек. Келесісі – сындық ойлау, рационалды негізде шешім қабылдау, жағдайды талдау, әлеуметтік және ерікті дағдылар, цифрлық сауаттылық, бейбітшілік құру, келіссөздер жүргізу сияқты өзін-өзі күшпендіру дағдылары. Содан кейін құндылықтар келеді, олар мәдени контекстпен келісілуі керек. Соңында, HRE-ді ғана оқыту әлемде бейбітшілік пен бірлік орнатуын қамтамасыз етпейді. Нақты сынақ әлеуметтік ортада көзқарастар мен іс-әрекеттердің тұрақты түрде бейнеленуі арқылы жүреді, бұл көбінесе назардан тыс қалады.

There are four models that emerged to help categorize HRE in formal and informal education sectors: values and awareness, accountability, transformation, and socioecoethical. To help guide HRE in the right direction, they set up "goals, target groups and other practical elements of educational programming, such as content and methodologies." 1. Values and awareness The Values and Awareness Model focuses on transmitting "basic knowledge of human rights issues and fostering its integration into public values." This model is what people commonly think of when human rights are concerned with the target audience, the general public, understanding global human rights and more cultural based matters. Another way of phrasing it is to say that "this model is focused on the knowledge of human rights issues and its integration into public values." 2. Accountability
The Accountability Model is associated with the legal and political approach to human rights in which the learners that the model targets are already involved via professional roles. The model is incorporated by means of training and networking, covering topics such as court cases, codes of ethics, and how to deal with the media. This model is "linked with the individual and his or her professional role" and is, "oriented towards the infusion of HRE within the training of government personnel so as to help ensure that they respect human rights in carrying out their responsibilities." 3. Transformational
This model of education focuses on the psychological and sociological aspects of human rights. The topics towards which this model is effective are those including vulnerable populations and people with personal experiences effected by the topic, such as women and minorities. The model aims to empower the individual, such as those victims of abuse and trauma. The model is geared towards recognizing the abuse of human rights but is also committed to preventing these abuses. The transformational model, "highlights the empowerment of disadvantaged groups for organizing collectively, not only to carry out human rights activism but to carry forward social change more generally." It is, "more accurately described as promoting a goal of social change, incorporating both "activism" including collective action and community development as well as undertaking individual actions to reduce violations in one's personal life and immediate environment." 4. Munir's socioecoethical model of human rights education
This model is Munir Moosa Sadruddin's integrative approach to the applicability of HRE for teachers, educators and learners. It applies to formal, informal and non formal educational settings in developed, developing and third world countries. In Munir's viewpoint, human right education practices should be categorized into formal, informal, and non formal education. Informal education is the source of learning human rights for children and females belonging to the marginalized communities, who do not have access to formal or non formal education, whereas formal and non formal education is the medium of learning human rights for everyone who has access to education informal educational settings. HRE is of utmost importance for all of them. Unless we accommodate HRE into informal education settings, parallel with formal and non formal education, it is likely that these young minds will get inclined towards violence and radicalization. HRE should begin by assessing the sociocultural context and political will. What are the ideological practices of a particular country? Is there any social acceptance of all HR values? Which HR values are sensitive to discuss? What are the cultural intakes on HR values? Further, the educational constraints imposed by the fundamentalists in many parts of the world have perhaps discouraged policymakers from disseminating HR values. In addition, many developing and third world states strong oppose western human rights laws and values and consider it as a political weapon to harm the cultural value system. Therefore it is pertinent to highlight the sociocultural context, the acceptable values, and the values that are in clash. The next stage is understanding and assessing the dynamism of the ecological environment, i. e., convergence and divergence of human rights. It assesses the risks and opportunities of HRE at multiple levels, i. e., individual's wellbeing, community, and policy making level. The third stage is the ethical stage. Moral reasoning and ethical ownership are at its disposition. The fourth stage is assessing general knowledge and attitude towards HR. As an alternate, ethnography may work. After passing the initial phases, decisions about HRE content should be made. The foremost important thing is to add local content knowledge on HRE and filter the global HR knowledge that best fits the sociocultural context of that particular country. Adaption may work but all the resources should be socio culturally fit. It should begin with the local and shift towards the global. Next, self empowerment skills such as critical thinking, rationally based decision making, situation analysis, social and voluntary skills, digital literacy, peacebuilding, negotiation, etc. Next comes values, that should be negotiated with the cultural context. Finally, teaching HRE alone does not ensure that there will be peace and unity in the world. The actual litmus test occurs in society through the reflection of attitudes and actions in a sustainable way that is often ignored.