Кіріспе

Montifringilla – Passeridae құс тұқымдасына жататын құстар туысы. Бұл қарлығаштарды қамтитын үш туыстың бірі. Ағылшын және ғылыми атауларынан көрініп тұрғандай, бұл түрлер биік таулы аймақтарда, Оңтүстік Еуразияның тауларында – Пиренейден бастап Гималайға, Тибетке және Батыс Қытайға дейін таралған.

Сипаттама

Қарғалдақтар - денелі, мықты конусты мүңкілер, ұзындығы шамамен 16-18 см. Жоғарғы жағы ашық қоңыр, астыңғы жағы ақ, қанаттарында кең ақ жолақтары болады, олар ұшқанда көзге шалынады. Ересек құстардың иегінде немесе көздерінің айналасында қара дақтар болуы мүмкін. Әдетте, аталықтары мен аналықтары бір-біріне ұқсас, бірақ ақ қанатты қарғалдақтың аталығының басы сұр түсті болып келеді. Жас құстар ересектерге қарағанда түссіз болады. Олар жартастан немесе әдемі айналмалы ұшу кезінде қайталанатын қарапайым әндер айтады. Олардың дауысы – қарапайым қысқа үндетім немесе осыған ұқсас.

Экология

Көптеген қарлығаштар теңіз деңгейінен жоғары биіктікте көбейеді, бірақ ақ қанатты қарлығаштардан бастап кездесуі мүмкін. Бұл шыдамды құстар жалаңаш, ашық тау шалғындарына қоныстанады. Қарлығаштар көшпейді, бірақ қыс айларында төменгі биіктікке немесе адамдар тұратын жерлерге жылжуы мүмкін, себебі бұл өте әлеуметтік құстар үлкен топтарға бірігеді. Қарлығаштар негізінен жердегі тұқымдармен қоректенеді, бірақ көбейген кезде кішкентай жәндіктерді де жейді. Олар көбінесе қорқынышсыз болады және тау шаңғысы курорттарының, адамдар тұратын жерлердің және қоқыс жиналатын орындардың маңында азық іздейді.

Жүйелілік және таксономия

Монтифрингилла туысын 1828 жылы неміс орнитологы Кристиан Людвиг Брем енгізді. Тұқымның типтік түрі кейіннен ақ қанатты қарлығаш деп белгіленді. Туыс атауы латын тіліндегі mons, montis "тау" және fringilla "қарлығаш" сөздерінің қосындысынан тұрады.

Таксономия

Монтифрингилланың кіші синонимдері күрделі тарихқа ие. Пиргилауда – олардың арасындағы ең шатастыратын жағдай: оны алғаш рет Шарль Люсьен Жюль Лоран Бонапарт Пиррулауданың кіші синонимі ретінде белгіледі және оны Эдуард пен Жюль Верроға байланыстырды. Бірақ Пиррулауданы Эндрю Смит Бонапарттан бұрын құрған, ол қазір Эремоптерикске жатқызылған белгілі бір құсқарларға қатысты. J. Verreaux, шын мәнінде, Пиргилауданы алғаш рет белгілі бір қарлығаш түріне ресми түрде қолданған сияқты, бірақ бұл 1871 жылы ғана болды, ол кішкентай қарлығашты сипаттағанда. Ол 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында оңтүстік қарлығаштар түрлеріне кеңінен қолданылды және кейбір авторлар оны бүгінге дейін қолданады. Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексінің үшінші және төртінші басылымдарының 11.6.1 және 50.7-баптарына сәйкес, Бонапарт Пиргилауда тұқымын қарлығаш түрінің ырық атауы ретінде дұрыс белгіледі, тіпті ол мұны ниет етпесе де, өйткені Ж. Верродан кейінгі көптеген авторлар оны осы құстар үшін, құсқарлар үшін емес, қолданды. Бонапарт Montifrigilla-ны ақ қанатты қарлығаш үшін дұрыс қолданған, ол кезде белгілі жалғыз қарлығаш еді, сондықтан Пиргилауда біреу оған түр енгізгенше таксонның пайдаланылмаған «қабығы» болып қалды. Бұл Ж. Верро жасады, сондықтан көптеген адамдар оған қате түрде авторлық құқықты жатқызды, бірақ ICZN Кодексінің 69.3-бабына сәйкес ол техникалық тұрғыдан оның типтік түрін кішкентай қарлығаш деп белгіледі. 1982 жылы тағы бір қате орын алды, Г.Н. Касин Пиргилауда екі рет құрылды деп сенді және ол 1870 жылы Верроу құрған деп ойлаған қарлығаш атауын Бонапарттың құсқар синонимінің кіші гомонімі деп ойлады. Ол оның орнына Степанияны құрды. Бірақ Бонапарттың аты (Верро және кейінгі авторлар қолдағандай) заңды кіші субъективті синоним болып табылады және оны ойланбағандықтан, Степанияның өзі Пиргилауданың кіші объективті синониміне айналады. Ороспиза атауы Пиргилаудаға ұқсас тарихқа ие. Бонапарт оны «кейбір» (aliquī) белгісіз авторлар қолданғанын айтты, ал көптеген кейінгі көздер оны Иоганн Якоб Каупқа жатқызды. Бірақ бұл қате түсінік, Кауп ұсынған қарлығаш тұқымдасына арналған жалғыз техникалық жарамды (әлі де синонимді) атау – Chionospina. Осылайша, Ороспиза жағдайында Бонапарт қайтадан жарамды автор, бірақ Томас Хорсфилд және Фредерик Мур типтік түрлерді бірінші болып белгіледі. 1858 жылы бұл әрекетті жасаған кезде M. nivalis әлі де жалғыз белгілі қарлығаш болғандықтан, Orospiza – Montifringilla-ның кіші объективті синонимі. Біршама басқа себептермен Оритес – Montifringilla-ның кіші объективті синонимі. Алғаш рет 1758 жылы Морингтің «Geslachten der Vogelen» еңбегінде ұзақ құйрықты тұяқ (Aegithalos caudatus) үшін ұсынылған, бұл кеңінен елемеген жұмыс 1987 жылы Халықаралық зоологиялық номенклатура жөніндегі комиссиямен таксондардың көзі ретінде басылды. Нәтижесінде, бұл атауды Эгиталостың кіші синонимі ретінде қайта құруға арналған кейінгі әрекеттерді 1840 жылы Эуген фон Кейзерлинг пен Иоганн Генрих Блазиус ақ қанатты қарлығаштың Оритіс деген атауын орнатумен алдын ала болды. Осы арада Кауптың «Chionospina» кітабын Джордж Роберт Грей «Chionospiza» деп қате жазды. Ол да Montifringilla-ның кіші объективті синонимі болғандықтан, Людвиг Рейхенбахтың бұл атауды кейіннен дұрыс белгілеуі әлі де маңызды емес, тек таксономиялық мақсаттардан басқа, өйткені ол Каупты да, Грейді де Chionospiza-ның дұрыс авторы емес, бірақ Рейхенбахты жасайды. Ақырында, Onychostruthus тұқымдасын анықтау қажет болды, өйткені Николай Пржевальскийдің 1876 жылы ұсынған ақ түлік қарлығаштың монотиптік тұқымдасына берген атауы Onychospiza алаңдаушылыққа ұшырады. Ол Рей 1872 жылы кестені құлақты балингке (бүгінгі Emberiza fucata) қажетсіз түзету ретінде берді және осылайша Бонапарттың бастапқы Onychospina-ның кіші объективті синонимі болды.