Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уильям Болл Сатч (27 маусым 1907 – 28 қыркүйек 1975) – Жаңа Зеландия экономисі, тарихшысы, жазушысы, мемлекеттік қызметкер және қоғамдық зиялы болған. Ол Кеңес Одағының тыңшысы деген күдікке ілікті және 1974 жылы Жаңа Зеландия үкіметінің құпия ақпаратын Кеңес Одағына жеткізуге тырысқаны үшін сотқа тартылды. Ол кінәсіз деп танылды, бұл үкім содан бері көп пікірталас тудырды. Кейіннен КГБ-дан оның тыңшы болғаны мүмкін екенін көрсететін мәліметтер келсе де, оның тыңшы болғанына нақты дәлел табылмады.
William Ball Sutch (27 June 1907 – 28 September 1975) was a New Zealand economist, historian, writer, public servant, and public intellectual. He was suspected of being a Soviet spy and in 1974, he was charged with trying to pass New Zealand Government information to the Soviet Union. He was acquitted, an outcome that was the subject of much debate since then. Although there were subsequent disclosures from the KGB which indicated that he may have been a spy, no definitive proof that he was has ever been uncovered.
Ерте өмір
Сатч 1907 жылы Англияның Саутпорт қаласында дүниеге келді, бірақ оның отбасы ол сегіз айлық болғанда Жаңа Зеландияға көшіп кетті. Оның әкесі Эбенезер (Тед) Сатч – шебер ағаш ұстасы, ал анасы Эллен Сатч (қызметтік аты Болл) – тігінші болған. Ол методист дінінде тәрбиеленді, және бұл дін оның өміріне үлкен әсер етті. Ол Бруклин бастауыш мектебінде, Веллингтон колледжінде, содан кейін Веллингтон білім беру колледжінде және Виктория университетінде (кейін Веллингтонның Виктория университеті) білім алды, онда MA және B. Com дәрежелерін алды. Университетте оның ең қызығушылығын қоздырған сала – ағылшын кедейлер заңнамасы болды, және осы жұмысының нәтижесінде Колумбия университетінен стипендия ұсынылды, бұл оның осы кезге дейінгі еңбектері үшін берілген сыйлық еді. Бұл мүмкіндікті пайдалану алдында ол Нельсон колледжінде (білімін алудың көп бөлігін сабақ берген кезінде жартылай уақытта жалғастырды) және Вангануи техникалық колледжінде оқытумен айналысты. Колумбия университетінде ол 1932 жылы «Жаңа Зеландиядағы баға белгілеу» тақырыбында экономика ғылымы бойынша PhD дәрежесін алды.
Sutch was born in Southport, England in 1907, but his family moved to New Zealand when he was eight months old. His father, Ebenezer (Ted) Sutch, was a journeyman carpenter, and his mother, Ellen Sutch (née Ball), a dressmaker. He grew up in the Methodist faith, which was to have a strong influence on him throughout his life. He went to Brooklyn primary school, Wellington College, then the Wellington College of Education and Victoria University College (later Victoria University of Wellington) where he gained a MA and B. Com. His field of interest at University, particularly, was in the English Poor Law, and it is this work that led to a fellowship being offered to Columbia University, the offer effectively a prize for his work up till then. Before taking this up he had taught at Nelson College (he did much of his degrees part time, while teaching) and Wanganui Technical College. At Columbia he was awarded a PhD in Economics in 1932 on "Price fixing in New Zealand.
Мансап
Саяси тұрғыдан алғанда, Сатч көбінесе солшыл бағытта болған, бірақ оның кең таныстарының арасында барлық саяси көзқарастағы адамдар бар еді, және ол ең көп құрметтеген адам оң орталық саясаткер Гордон Коутс болған шығар. Ол бірнеше солшыл ұйымдар мен қауымдастықтарда қатысты, олармен байланысты әдебиеттерді редакциялауға және жариялауға көмектесті. 1939 жылы ол Лейборист партиясының қарсыласы Джон А. Ли жазған «Саясаттағы психопатология» атты кітабын жариялауға көмектесті, ол партия жетекшісі Майкл Джозеф Савиджге қарсы бағытталған еді. Сатч көптеген кітаптар жазды. Олардың арасында: «Жаңа Зеландиядағы кедейлік және прогресс» (1941, 1969), ол «бірден-бір [жер] салығын жақтаушы» деп белгілі калифорниялық Генри Джорджтың (1879) «Прогресс және кедейлік» еңбегін еске түсірді; және «Жаңа Зеландиядағы қауіпсіздікке ұмтылыс» (1942, 1966), бұл Сатч үшін байланысты тақырып болды.
Politically, Sutch was generally on the left, although his wide network of friends included people of all political persuasions, and perhaps the person he most admired was the centre right politician Gordon Coates. He was involved in a number of left leaning organisations and associations, and helped edit and publish literature connected with them. In 1939, he assisted the publication of "Psycho pathology in Politics", written by Labour Party dissident John A. Lee which was an attack on the party's leader, Michael Joseph Savage. Sutch wrote numerous books. Among the first were: Poverty and Progress in New Zealand (1941, 1969), which echoed the work Progress and Poverty, by the Californian Henry George (1879), known as the "single [land] taxer"; and The Quest for Security in New Zealand (1942, 1966)., which to Sutch was a related topic.
Ерте мансап
1933 жылы Палмерстон Солтүстік ер балалар орта мектебінде сабақ бергеннен кейін Сатч Қаржы министрі Гордон Коутстың кеңсесінде жұмыс істеді. Үкімет ауысқанда ол Коутстың ізбасары, Бірінші Лейбористік үкіметтегі Уолтер Нэштің кеңсесінде қызметін жалғастырды. Осы кезеңде ол жаңа құрылған Жаңа Зеландия ғылыми қызметкерлер қауымдастығының (қазіргі N.Z. Ғылымгерлер қауымдастығы) алғашқы президенті болып сайланды. Ол сол кездегі экономикалық саясатқа маңызды үлес қосты. Бірақ, Сатчтың саяси қызметі оның лауазымдық міндеттерімен үйлеспейтін болғандықтан, ол экономикалық саладан алынып, басқа жұмысқа ауыстырылды. Ол мемлекеттік қызметтен кетіп, әскерге қабылданып, нұсқаушы болды. Кейін ол Жабдықтандыру министрлігіне қайта оралып, жабдықтар мен қаржыны ұйымдастырумен айналысты.
In 1933, following some teaching in Palmerston North Boys' High School, Sutch took up a position in the office of Gordon Coates, who was Minister of Finance. When the government changed, he continued on in the office of Coates's successor, Walter Nash of the First Labour Government. During this time he was elected as the first President of the newly formed New Zealand Association of Scientific Workers (now known as the N. Z. Association of Scientists). He had considerable input into economic policy at the time. Eventually, Sutch's political activities were deemed incompatible with his official role, and he was transferred out of the economic sphere. He left the civil service to join the army, becoming an instructor. He returned to the Ministry of Supply arranging equipment and finance.
Шетелде жұмыс
Соғыс аяқталғаннан кейін ол жаңадан құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының Көмек және қайта құру басқармасында (UNRRA) қызмет етті, Сиднейде, содан кейін Лондонда соғыстан қираған Еуропаны қамтыды. Осы жұмысының нәтижесінде ол Біріккен Ұлттар Ұйымына Жаңа Зеландия делегациясын басқаруға таңдалды, онда ол Экономикалық және әлеуметтік комиссияда және ЮНИСЕФ-те қызмет етті. АҚШ ЮНИСЕФ-ті жабуды қалағанмен, ол БҰҰ-ның ЮНИСЕФ-пен жұмысын жалғастыру туралы шешім қабылдауында шешуші рөл атқарды. Бен Альперс ЮНИСЕФ-тің Бейбітлік үшін Нобель сыйлығының бір бөлігін Сатч пен Жаңа Зеландияға қарыз деп айтты. Кеңес Одағының құжаттарында ол 1950 жылы тыңшы ретінде тартылғаны жазылған.
At the end of the war, he took up a position with the new United Nations Relief and Rehabilitation Administration (UNRRA), working in Sydney and then in London, covering war devastated Europe. As a result of this work, he was selected to head the New Zealand delegation to the United Nations, where he held positions with the Economic and Social Commission and UNICEF. He played a crucial role in a UN decision to continue with UNICEF, despite a United States desire to close it down. Ben Alpers has said that some of the credit for UNICEF's Nobel Prize for Peace should go to Sutch and New Zealand. Soviet documents claim he was recruited as a spy in 1950.
Жаңа Зеландияға оралу
1951 жылы Жаңа Зеландияға оралғаннан кейін Сатч Өнеркәсіп және сауда министрлігінде жұмыс істеді, және 1958 жылы ақырында министрліктің хатшысы болды. Бірінші Ұлттық үкімет Сатчтың министрлік басшылығына тағайындалуын АҚШ-тың Жаңа Зеландияның қауіпсіздігіне күмән келтіретіні туралы ескертуіне байланысты тоқтатты (АҚШ өзінің ANZUS және SEATO одақтастарына, Жаңа Зеландияны қоса, құпия ақпарат жіберді). Ұлттық партияның жетекші мүшелері Сатчты ашық түрде коммунист деп есептеді. Дегенмен, Екінші Лейбористік үкімет Сатчты министрліктің тұрақты басшысы етіп тағайындады. Сатчты жақсы білетін премьер-министр Уолтер Нэш, тағайындалудың АҚШ-қа адалдықтың бұзылуына әкелмейтінін ойлап, Қауіпсіздік қызметінің наразылығын елемеді. Нэштің өмірбаяуын жазған автор Сатчтың жоғарылатуын «батыл шешім» деп сипаттады. Ол Жаңа Зеландия экономикасын дамытуды қолдады, сол кездегі саяси құралдарды – бағаны реттеу, субсидиялар және импортты бақылауды пайдаланды. Ол мал өнімдерін экспорттау ғана толық жұмыспен қамтуды қамтамасыз ете алмайтынын, және экономиканы халықаралық жағдайлардың өзгеруіне осал қылатынын түсінді. Сондықтан ол импортты алмастыруға, ауылшаруашылық өнімдерін экспортқа өңдеуге, сондай-ақ мал өнімдерінен басқа ауылшаруашылық өнімдерін, өндірісті және қызметтерді (туризм сияқты) экспорттауға ұмтылды. Осылайша ол 1970-ші жылдардағы экспортты әртараптандырудың негізін қалады. Сатчтың индустрияландыруды қолдауы шаруалар қауымының көп бөлігіне қарсы болды, бірақ көптеген бизнес өкілдері оны қолдады. 1965 жылдың наурыз айында 40 жыл мемлекеттік қызметте жұмыс істегеннен кейін ол зейнетке шығуға мәжбүр болды. Оның жұмыстан босату туралы хатында: «Сіз бизнес қауымдастығының және үкіметтің сіздің министрлігіңіздің тұрақты басшысы ретінде қажетті деңгейде сенімін пайдалана алмайсыз» делінген. 57 жасында ол кеңесші болып жұмыс істеді. Оның көптеген жарияланған еңбектерінің ішінде «Колония ма, Ұлт па?», «Жаңа Зеландиядағы жауапты қоғам», «Жаңа Зеландияны басып алу» және «Ісі бар әйелдер» кітаптары бар. Оның естелік жинағы «Заман рухы» 1975 жылы жарық көрді. Сатч өнер және сәулет қауымдастықтарында, соның ішінде Веллингтон сәулет орталығында белсенді болды. Ол Жаңа Зеландия дизайнының ерте және белсенді жақтаушысы болды, сапалы дизайн экономикалық және әлеуметтік дамудың кілті екенін мәлімдеді. Ол Веллингтон сәулет орталығын құруға көмектесті, Жаңа Зеландия өнеркәсіптік дизайн кеңесінің құрылуына әкелген идеялық негізін қалады және Королева Елизавета II Өнер кеңесінің (қазіргі Creative New Zealand) төрағасы болды.
Upon returning to New Zealand in 1951, Sutch worked for the Department of Industries and Commerce, eventually in 1958 rising to be its Secretary. The First National Government had blocked Sutch's promotion to the head of the department because of an American threat that they would regard New Zealand's security as suspect (The United States communicated secret information to its ANZUS and SEATO allies which included New Zealand). Leading National Party MPs openly regarded Sutch to be a Communist. However the Second Labour Government appointed Sutch to be permanent head of the department. Prime Minister Walter Nash, who knew Sutch well, ignored the objections of the Security Service who thought an appointment was not worth compromising allegiance to the United States. Nash's biographer described Sutch's elevation as a "courageous decision". There he promoted the development of the New Zealand economy using the policy instruments of the day, including price controls, subsidies and import controls. He concluded that pastoral exports by themselves would not generate enough foreign exchange to maintain full employment, and would continue to make the economy highly vulnerable to fluctuations in international conditions. So he sought import substitution, the further processing of agricultural production for export, and the exporting of non pastoral agricultural exports, manufacturing and services (such as tourism). As such he foresaw, championed and laid the foundations of the great export diversifications of the 1970s. Sutch's promotion of industrialisation was anathema to much of the farming community, though many in the business community supported him. In March 1965 he was forced to retire after 40 years of public service employment. His dismissal letter said, "you do not enjoy the confidence of the business community and of the Government to the measure desired of the permanent head of your department." At the age of 57 he became a consultant. Among his many further publications were the books, Colony or Nation?, The Responsible Society in New Zealand, Takeover New Zealand, and Women with a Cause. His festschrift, Spirit of an Age, was published in 1975. Sutch became active in the arts and architectural communities, including the Wellington Architectural Centre. He was an early and active promoter of New Zealand design, asserting that quality design was central to economic and social development. He helped to set up the Wellington Architectural Centre, provided the intellectual framework that led to the formation of the New Zealand Industrial Design Council and chaired the Queen Elizabeth II Arts Council (now Creative New Zealand).
Мұра
Сатчтың жазбалары Жаңа Зеландияның ең толық сипаттамалары мен болжамдарының бірін ұсынады. Оның көзқарастары көбінесе жаңа және тәуелсіз болғанымен, сол кезде қабылданбаған көптеген ойлары қазір мойындалған. Ол экономикалық тұрғыдан күшті және әлеуметтік тұрғыдан әділ, экономикалық немесе саяси отаршылдық байланыстардан бос Жаңа Зеландияны құруды қалаған ұлтты құрушы еді. Ол белсенді ұлтшыл және көптеген мәселелерде заманынан озық болған адам. Экономист Брайан Истон былай деді: «Сот процесіне байланысты оқиғалар оның бұрынғы еңбектерінің маңыздылығын басып тастады және оның зияткерлік үлесіне толыққанды мойындау жасауға кедергі келтірді». Сатч 1951 жылғы британдық заңға негізделген және 1983 жылы күшін жойған Ресми құпиялар туралы заңның тыңшылық тармақтары бойынша сотқа тартылған жалғыз жаңа зеландиялық азамат еді. ҚҚҚ Сатчты қоғамдық саябақтағы түнгі кездесуде ақпарат беру кезінде ұстауға тырысты, бірақ Расгоров кеткеннен кейін ғана ұстады. Олар оны қылмыс жасаған жерде ұстап алғанда ынтымақтасатынына сенген. Бірақ ол олай істемегендіктен, Сатчтың кеңес дипломатына қандай ақпарат бергені туралы нақты мәліметтер ұсына алмады (сондықтан ол Ресми құпиялар туралы заң бойынша Кеңес Одағына белгісіз ақпарат бергені туралы күдікпен айыпталды). Сатч кеңес шенеуніктерімен өткізген кездесулерінің себебі, Ресейдің оған Жаңа Зеландиядағы Израиль достарының өкілі ретінде Жаңа Зеландиядағы сионистер туралы ақпарат беру және Қытайды талқылау үшін жүгінгенін айтты. Сотта ҚҚҚ зейнеткер Сатчтың кеңестік тарапқа беру үшін ресми үкіметтік ақпарат алғанын, бірақ қандай ақпарат екенін нақты айта алмағанын мәлімдеді. Көпшілікке танымал сот процесінен кейін, 1975 жылдың ақпан айында қазылар алқасы Сатчты барлық айыптан босатты. Сатч тұтқындалған кезде денсаулығы нашарлап, соттан кейін алты айдан соң, 1975 жылдың 28 қыркүйегінде Веллингтонда бауыр қатерінен қайтыс болды, соңғы рет туған күнінде ұлының қолында тұрған бірінші немересі Пиерсті көріп үлкерді. «New Zealand Herald» газетінің редакторы кітаптың жарық көргеніне қуанды және «Беннеттің рұқсатсыз жазған есебі ҚҚҚ-ға пайда келтірді» деп жазды. 2008 жылдың 9 мамырында Сатч пен сотқа қатысты ҚҚҚ-ның көп бөлігі құпиясы ашылды. Файлдарда жаңа мәліметтер жоқ еді. Алайда, 1976 жылғы бас омбудсмен сэр Гай Паулестің құпия баяндамасында ҚҚҚ-ның әрекеттері заңсыз деп танылды, өйткені олар оның кеңсесіне еніп, тыңдау құрылғысын орнатқан. 2014 жылдың тамызында Кембридж университеті 1992 жылы кеңестік дезертир Василий Митрохин ұсынған архивтерде сақталған Веллингтон елшілігінің КГБ файлдарынан мәліметтерді жариялады. «The Dominion Post» газетінің тілшісі Фил Китченнің сөзінше, «құжаттарда Сатчтың аты аталмаған, бірақ егжей-тегжейлі мәліметтер оны анық көрсетеді және ол 1950 жылы [КГБ-ға] тартылғанын көрсетеді». Егер бұл адам шынымен Сатч болса, ол Жаңа Зеландияны Біріккен Ұлттар Ұйымында өкілдік еткен кезде жұмысқа алынған және 24 жыл бойы КГБ-мен байланыста болған, оның ішінде 15 жыл жоғары мемлекеттік лауазымда қызмет еткен. Сатчтың қызы бұл дәлелдерге келіспеді: «КГБ агенттері, әдетте, өздерінің жоғарғы жағынан қысым көргендіктен, кез келген байланыстары туралы айтуға құштар еді».
Sutch's writing provides one of the most comprehensive accounts of, and visions for, New Zealand. While his views were often original and independent, many that were rejected at the time are now accepted. He was a nation builder who wanted to see an economically strong and socially fair New Zealand, free from colonial ties, whether economic or political. He was a committed nationalist, and on many matters ahead of his times. Economist Brian Easton has argued that: "The events surrounding the trial overshadowed the significance of what went before, and have muted subsequent recognition of his intellectual contributions." Sutch was the only New Zealander ever to stand trial under the espionage provisions of the Official Secrets Act, based on the British Act of 1951 and repealed in 1983. The SIS aimed to catch Sutch passing on information during a meeting at night in a public park, but did not detain Sutch until after Rasgovorov had left. They assumed Sutch would co operate once caught red handed. When he did not, they could not provide specific details of what information Sutch had passed to the Soviet diplomat (hence the curious charge that he faced, under the Official Secrets Act, of passing unspecified information to the Soviet Union). Sutch claimed his meetings with Soviet officials were after the Russian ostensibly approached him in his capacity as a stalwart of the NZ Friends of Israel, for information about who were the Zionists in New Zealand, and to discuss China. At trial the SIS claimed that the retired Sutch had obtained official government information to give to the Soviets but was unable to provide details of what information. Following a high profile trial, a jury acquitted Sutch of the charges in February 1975. Sutch began to suffer ill health at about the same time as he was arrested and died from liver cancer six months after the trial on 28 September 1975 at Wellington, shortly after holding his just born first grandson, Piers. In an editorial, the New Zealand Herald applauded the publication of the book, and said "Bennetts' unauthorised account has done the SIS a service". On 9 May 2008, most of the SIS file on the Sutch and the trial were declassified. The files contained no new material information. On the other hand a Top Secret 1976 report by chief ombudsman Sir Guy Powles found that SIS actions had been unlawful when they burgled and bugged his office. In August 2014, the University of Cambridge released details from the KGB files from the Wellington Embassy that they held in archives that had been provided by Soviet defector Vasili Mitrokhin in 1992. According to Phil Kitchen of The Dominion Post, "The documents don't name Sutch but the details clearly identify him and state he was recruited [by the KGB] in 1950." If the person was indeed Sutch, he was recruited while representing New Zealand at the United Nations, and continued contact with the KGB for 24 years, including 15 years when he was employed in high Government office. Sutch's daughter did not accept the evidence, stating: "It is well known that KGB agents in general were desperate to talk up any contacts they had because they were under pressure from their superiors".
Жеке өмір
1934 жылы 12 қаңтарда Веллингтонда Билл Сатч мектеп мұғалімі Морва Милберн Уильямсқа үйленді. Олардың некесінен бала тумады. 1944 жылы 2 ақпанда Морвамен некелері ажырасып, сол жылдың 2 маусымында Оклендте лектор, кейіннен заңгер болған Ширли Хилда Стэнли Смит (1916–2008) әйел алады. Олардың Хелен есімді бір қызы болды, ол премьер-министр Дэвид Лангеге экономикалық кеңесші болып қызмет етті және Дүниежүзілік банкте жоғары лауазымға көтерілді. 1953 жылы Билл мен Ширли Веллингтон қаласының Бруклин ауданында атақты австриялық сәулетші Эрнст Плишке жобалаған үйді (Сатч Хаусы) салдырды, ол 1939 жылдан 1963 жылға дейін Жаңа Зеландияда тұрып жұмыс істеді. Ширли және оның Сатчпен некесі туралы екі өмірбаяны жарық көрді; Сара Гайтаностың "Ширли Смит: Зерттелген өмір" кітабы 2019 жылы Окхэмс сыйлығының тізіміне енді. 2020 жылы оның күйеу баласы Кит Овенден "Билл мен Ширли – естеліктер" атты кітабын шығарды, онда Гайтаностың өмірбаяны еске алынбаған (отбасы оны жазу кезінде ынтымақтастық көрсетпеді).
On 12 January 1934 at Wellington, Bill Sutch married Morva Milburn Williams, a schoolteacher. There were no children of the marriage. His marriage to Morva was dissolved on 2 February 1944, and he married Shirley Hilda Stanley Smith (1916–2008), a lecturer and later a lawyer, in Auckland on 2 June that year. They had one daughter, Helen, who was economic adviser to Prime Minister David Lange and rose to a prominent position with the World Bank. In 1953 Bill and Shirley commissioned a house (the Sutch House) in the Wellington suburb of Brooklyn designed by the prominent Austrian architect Ernst Plischke who lived and worked in New Zealand from 1939 to 1963. Two biographies have been published of Shirley and her marriage to Sutch; Shirley Smith: An Examined Life Sarah Gaitanos 2019 was shortlisted for the Ockhams award. In 2020 her son in law, Keith Ovenden, published "Bill and Shirley – a memoir" which does not mention Gaitanos' biography (the family had withdrawn cooperation during the writing of it).