Кіріспе

Уильям Болл Сатч (27 маусым 1907 – 28 қыркүйек 1975) – Жаңа Зеландия экономисі, тарихшысы, жазушысы, мемлекеттік қызметкер және қоғамдық зиялы болған. Ол Кеңес Одағының тыңшысы деген күдікке ілікті және 1974 жылы Жаңа Зеландия үкіметінің құпия ақпаратын Кеңес Одағына жеткізуге тырысқаны үшін сотқа тартылды. Ол кінәсіз деп танылды, бұл үкім содан бері көп пікірталас тудырды. Кейіннен КГБ-дан оның тыңшы болғаны мүмкін екенін көрсететін мәліметтер келсе де, оның тыңшы болғанына нақты дәлел табылмады.

Ерте өмір

Сатч 1907 жылы Англияның Саутпорт қаласында дүниеге келді, бірақ оның отбасы ол сегіз айлық болғанда Жаңа Зеландияға көшіп кетті. Оның әкесі Эбенезер (Тед) Сатч – шебер ағаш ұстасы, ал анасы Эллен Сатч (қызметтік аты Болл) – тігінші болған. Ол методист дінінде тәрбиеленді, және бұл дін оның өміріне үлкен әсер етті. Ол Бруклин бастауыш мектебінде, Веллингтон колледжінде, содан кейін Веллингтон білім беру колледжінде және Виктория университетінде (кейін Веллингтонның Виктория университеті) білім алды, онда MA және B. Com дәрежелерін алды. Университетте оның ең қызығушылығын қоздырған сала – ағылшын кедейлер заңнамасы болды, және осы жұмысының нәтижесінде Колумбия университетінен стипендия ұсынылды, бұл оның осы кезге дейінгі еңбектері үшін берілген сыйлық еді. Бұл мүмкіндікті пайдалану алдында ол Нельсон колледжінде (білімін алудың көп бөлігін сабақ берген кезінде жартылай уақытта жалғастырды) және Вангануи техникалық колледжінде оқытумен айналысты. Колумбия университетінде ол 1932 жылы «Жаңа Зеландиядағы баға белгілеу» тақырыбында экономика ғылымы бойынша PhD дәрежесін алды.

Мансап

Саяси тұрғыдан алғанда, Сатч көбінесе солшыл бағытта болған, бірақ оның кең таныстарының арасында барлық саяси көзқарастағы адамдар бар еді, және ол ең көп құрметтеген адам оң орталық саясаткер Гордон Коутс болған шығар. Ол бірнеше солшыл ұйымдар мен қауымдастықтарда қатысты, олармен байланысты әдебиеттерді редакциялауға және жариялауға көмектесті. 1939 жылы ол Лейборист партиясының қарсыласы Джон А. Ли жазған «Саясаттағы психопатология» атты кітабын жариялауға көмектесті, ол партия жетекшісі Майкл Джозеф Савиджге қарсы бағытталған еді. Сатч көптеген кітаптар жазды. Олардың арасында: «Жаңа Зеландиядағы кедейлік және прогресс» (1941, 1969), ол «бірден-бір [жер] салығын жақтаушы» деп белгілі калифорниялық Генри Джорджтың (1879) «Прогресс және кедейлік» еңбегін еске түсірді; және «Жаңа Зеландиядағы қауіпсіздікке ұмтылыс» (1942, 1966), бұл Сатч үшін байланысты тақырып болды.

Ерте мансап

1933 жылы Палмерстон Солтүстік ер балалар орта мектебінде сабақ бергеннен кейін Сатч Қаржы министрі Гордон Коутстың кеңсесінде жұмыс істеді. Үкімет ауысқанда ол Коутстың ізбасары, Бірінші Лейбористік үкіметтегі Уолтер Нэштің кеңсесінде қызметін жалғастырды. Осы кезеңде ол жаңа құрылған Жаңа Зеландия ғылыми қызметкерлер қауымдастығының (қазіргі N.Z. Ғылымгерлер қауымдастығы) алғашқы президенті болып сайланды. Ол сол кездегі экономикалық саясатқа маңызды үлес қосты. Бірақ, Сатчтың саяси қызметі оның лауазымдық міндеттерімен үйлеспейтін болғандықтан, ол экономикалық саладан алынып, басқа жұмысқа ауыстырылды. Ол мемлекеттік қызметтен кетіп, әскерге қабылданып, нұсқаушы болды. Кейін ол Жабдықтандыру министрлігіне қайта оралып, жабдықтар мен қаржыны ұйымдастырумен айналысты.

Шетелде жұмыс

Соғыс аяқталғаннан кейін ол жаңадан құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының Көмек және қайта құру басқармасында (UNRRA) қызмет етті, Сиднейде, содан кейін Лондонда соғыстан қираған Еуропаны қамтыды. Осы жұмысының нәтижесінде ол Біріккен Ұлттар Ұйымына Жаңа Зеландия делегациясын басқаруға таңдалды, онда ол Экономикалық және әлеуметтік комиссияда және ЮНИСЕФ-те қызмет етті. АҚШ ЮНИСЕФ-ті жабуды қалағанмен, ол БҰҰ-ның ЮНИСЕФ-пен жұмысын жалғастыру туралы шешім қабылдауында шешуші рөл атқарды. Бен Альперс ЮНИСЕФ-тің Бейбітлік үшін Нобель сыйлығының бір бөлігін Сатч пен Жаңа Зеландияға қарыз деп айтты. Кеңес Одағының құжаттарында ол 1950 жылы тыңшы ретінде тартылғаны жазылған.

Жаңа Зеландияға оралу

1951 жылы Жаңа Зеландияға оралғаннан кейін Сатч Өнеркәсіп және сауда министрлігінде жұмыс істеді, және 1958 жылы ақырында министрліктің хатшысы болды. Бірінші Ұлттық үкімет Сатчтың министрлік басшылығына тағайындалуын АҚШ-тың Жаңа Зеландияның қауіпсіздігіне күмән келтіретіні туралы ескертуіне байланысты тоқтатты (АҚШ өзінің ANZUS және SEATO одақтастарына, Жаңа Зеландияны қоса, құпия ақпарат жіберді). Ұлттық партияның жетекші мүшелері Сатчты ашық түрде коммунист деп есептеді. Дегенмен, Екінші Лейбористік үкімет Сатчты министрліктің тұрақты басшысы етіп тағайындады. Сатчты жақсы білетін премьер-министр Уолтер Нэш, тағайындалудың АҚШ-қа адалдықтың бұзылуына әкелмейтінін ойлап, Қауіпсіздік қызметінің наразылығын елемеді. Нэштің өмірбаяуын жазған автор Сатчтың жоғарылатуын «батыл шешім» деп сипаттады. Ол Жаңа Зеландия экономикасын дамытуды қолдады, сол кездегі саяси құралдарды – бағаны реттеу, субсидиялар және импортты бақылауды пайдаланды. Ол мал өнімдерін экспорттау ғана толық жұмыспен қамтуды қамтамасыз ете алмайтынын, және экономиканы халықаралық жағдайлардың өзгеруіне осал қылатынын түсінді. Сондықтан ол импортты алмастыруға, ауылшаруашылық өнімдерін экспортқа өңдеуге, сондай-ақ мал өнімдерінен басқа ауылшаруашылық өнімдерін, өндірісті және қызметтерді (туризм сияқты) экспорттауға ұмтылды. Осылайша ол 1970-ші жылдардағы экспортты әртараптандырудың негізін қалады. Сатчтың индустрияландыруды қолдауы шаруалар қауымының көп бөлігіне қарсы болды, бірақ көптеген бизнес өкілдері оны қолдады. 1965 жылдың наурыз айында 40 жыл мемлекеттік қызметте жұмыс істегеннен кейін ол зейнетке шығуға мәжбүр болды. Оның жұмыстан босату туралы хатында: «Сіз бизнес қауымдастығының және үкіметтің сіздің министрлігіңіздің тұрақты басшысы ретінде қажетті деңгейде сенімін пайдалана алмайсыз» делінген. 57 жасында ол кеңесші болып жұмыс істеді. Оның көптеген жарияланған еңбектерінің ішінде «Колония ма, Ұлт па?», «Жаңа Зеландиядағы жауапты қоғам», «Жаңа Зеландияны басып алу» және «Ісі бар әйелдер» кітаптары бар. Оның естелік жинағы «Заман рухы» 1975 жылы жарық көрді. Сатч өнер және сәулет қауымдастықтарында, соның ішінде Веллингтон сәулет орталығында белсенді болды. Ол Жаңа Зеландия дизайнының ерте және белсенді жақтаушысы болды, сапалы дизайн экономикалық және әлеуметтік дамудың кілті екенін мәлімдеді. Ол Веллингтон сәулет орталығын құруға көмектесті, Жаңа Зеландия өнеркәсіптік дизайн кеңесінің құрылуына әкелген идеялық негізін қалады және Королева Елизавета II Өнер кеңесінің (қазіргі Creative New Zealand) төрағасы болды.

Мұра

Сатчтың жазбалары Жаңа Зеландияның ең толық сипаттамалары мен болжамдарының бірін ұсынады. Оның көзқарастары көбінесе жаңа және тәуелсіз болғанымен, сол кезде қабылданбаған көптеген ойлары қазір мойындалған. Ол экономикалық тұрғыдан күшті және әлеуметтік тұрғыдан әділ, экономикалық немесе саяси отаршылдық байланыстардан бос Жаңа Зеландияны құруды қалаған ұлтты құрушы еді. Ол белсенді ұлтшыл және көптеген мәселелерде заманынан озық болған адам. Экономист Брайан Истон былай деді: «Сот процесіне байланысты оқиғалар оның бұрынғы еңбектерінің маңыздылығын басып тастады және оның зияткерлік үлесіне толыққанды мойындау жасауға кедергі келтірді». Сатч 1951 жылғы британдық заңға негізделген және 1983 жылы күшін жойған Ресми құпиялар туралы заңның тыңшылық тармақтары бойынша сотқа тартылған жалғыз жаңа зеландиялық азамат еді. ҚҚҚ Сатчты қоғамдық саябақтағы түнгі кездесуде ақпарат беру кезінде ұстауға тырысты, бірақ Расгоров кеткеннен кейін ғана ұстады. Олар оны қылмыс жасаған жерде ұстап алғанда ынтымақтасатынына сенген. Бірақ ол олай істемегендіктен, Сатчтың кеңес дипломатына қандай ақпарат бергені туралы нақты мәліметтер ұсына алмады (сондықтан ол Ресми құпиялар туралы заң бойынша Кеңес Одағына белгісіз ақпарат бергені туралы күдікпен айыпталды). Сатч кеңес шенеуніктерімен өткізген кездесулерінің себебі, Ресейдің оған Жаңа Зеландиядағы Израиль достарының өкілі ретінде Жаңа Зеландиядағы сионистер туралы ақпарат беру және Қытайды талқылау үшін жүгінгенін айтты. Сотта ҚҚҚ зейнеткер Сатчтың кеңестік тарапқа беру үшін ресми үкіметтік ақпарат алғанын, бірақ қандай ақпарат екенін нақты айта алмағанын мәлімдеді. Көпшілікке танымал сот процесінен кейін, 1975 жылдың ақпан айында қазылар алқасы Сатчты барлық айыптан босатты. Сатч тұтқындалған кезде денсаулығы нашарлап, соттан кейін алты айдан соң, 1975 жылдың 28 қыркүйегінде Веллингтонда бауыр қатерінен қайтыс болды, соңғы рет туған күнінде ұлының қолында тұрған бірінші немересі Пиерсті көріп үлкерді. «New Zealand Herald» газетінің редакторы кітаптың жарық көргеніне қуанды және «Беннеттің рұқсатсыз жазған есебі ҚҚҚ-ға пайда келтірді» деп жазды. 2008 жылдың 9 мамырында Сатч пен сотқа қатысты ҚҚҚ-ның көп бөлігі құпиясы ашылды. Файлдарда жаңа мәліметтер жоқ еді. Алайда, 1976 жылғы бас омбудсмен сэр Гай Паулестің құпия баяндамасында ҚҚҚ-ның әрекеттері заңсыз деп танылды, өйткені олар оның кеңсесіне еніп, тыңдау құрылғысын орнатқан. 2014 жылдың тамызында Кембридж университеті 1992 жылы кеңестік дезертир Василий Митрохин ұсынған архивтерде сақталған Веллингтон елшілігінің КГБ файлдарынан мәліметтерді жариялады. «The Dominion Post» газетінің тілшісі Фил Китченнің сөзінше, «құжаттарда Сатчтың аты аталмаған, бірақ егжей-тегжейлі мәліметтер оны анық көрсетеді және ол 1950 жылы [КГБ-ға] тартылғанын көрсетеді». Егер бұл адам шынымен Сатч болса, ол Жаңа Зеландияны Біріккен Ұлттар Ұйымында өкілдік еткен кезде жұмысқа алынған және 24 жыл бойы КГБ-мен байланыста болған, оның ішінде 15 жыл жоғары мемлекеттік лауазымда қызмет еткен. Сатчтың қызы бұл дәлелдерге келіспеді: «КГБ агенттері, әдетте, өздерінің жоғарғы жағынан қысым көргендіктен, кез келген байланыстары туралы айтуға құштар еді».

Жеке өмір

1934 жылы 12 қаңтарда Веллингтонда Билл Сатч мектеп мұғалімі Морва Милберн Уильямсқа үйленді. Олардың некесінен бала тумады. 1944 жылы 2 ақпанда Морвамен некелері ажырасып, сол жылдың 2 маусымында Оклендте лектор, кейіннен заңгер болған Ширли Хилда Стэнли Смит (1916–2008) әйел алады. Олардың Хелен есімді бір қызы болды, ол премьер-министр Дэвид Лангеге экономикалық кеңесші болып қызмет етті және Дүниежүзілік банкте жоғары лауазымға көтерілді. 1953 жылы Билл мен Ширли Веллингтон қаласының Бруклин ауданында атақты австриялық сәулетші Эрнст Плишке жобалаған үйді (Сатч Хаусы) салдырды, ол 1939 жылдан 1963 жылға дейін Жаңа Зеландияда тұрып жұмыс істеді. Ширли және оның Сатчпен некесі туралы екі өмірбаяны жарық көрді; Сара Гайтаностың "Ширли Смит: Зерттелген өмір" кітабы 2019 жылы Окхэмс сыйлығының тізіміне енді. 2020 жылы оның күйеу баласы Кит Овенден "Билл мен Ширли – естеліктер" атты кітабын шығарды, онда Гайтаностың өмірбаяны еске алынбаған (отбасы оны жазу кезінде ынтымақтастық көрсетпеді).