Кіріспе

Арнольд Тойнби (1852–1883) – ағылшын экономикалық тарихшысы. Ол экономикалық тарихшы ретінде және жұмысшы табының тұрмыс жағдайын жақсартуға деген әлеуметтік жауапкершілігімен де белгілі болды.

Өмір және мансап

Тойнби Сирияда, мұрын-жұтқыншақ саласындағы пионер дәрігер Джозеф Тойнбидің ұлы болып дүниеге келді. Тоғыз баланың бірі, оның әпкесі бактериолог Грейс Франкланд, ал ағасы Данте ғалымы Пейджет Тойнби болды. Тойнби ағасы Гарри Валпи Тойнби арқылы универсалды тарихшы Арнольд Джозеф Тойнбидің (1889–1975 жж.) туысы еді. Аттарының ұқсастығынан олар жиі шатасады. Тойнби Блэкхит пен Вулвич қалаларындағы мемлекеттік мектептерде білім алды. 1873 жылы Оксфорд университетінде саяси экономиканы оқыды, бастапқыда Пемброк колледжінде, ал 1875 жылдан бастап Баллиол колледжінде оқыды, содан кейін 1878 жылы бітіргеннен кейін онда оқытушы болып жұмыс істеді. Оксфордта оқыған кезінде Джон Раскиннің ықпалына қатты түсті. В. Г. Коллингвудтың айтуынша, Тойнби Раскиннің ең жылы жақтастарының бірі және ең қабілетті шәкірттерінің бірі болған. Ол Тойнбидің қайырымдылық қызметі Раскиннің ең ұлы кітаптарының бірі – «Бұл соңғыға дейін» кітабындағы ойларды толыққанды бейнелегенін атап өтті. Оның 18 және 19 ғасырлардағы Ұлыбританиядағы Өнеркәсіптік революция тарихы бойынша оқыған лекциялары кеңінен танылды; шын мәнінде, Тойнби ағылшын тілді әлемде «Өнеркәсіптік революция» терминін енгізді немесе оны тиімді танымал етті. Германияда және басқа елдерде бұл терминді Фридрих Энгельс индустриалды өзгерістердің әсерінен туындаған бұрын қолданысқа енгізген. 1879 жылдың 26 маусымында колледж әкімшісі Шарлотта Этвудқа үйленді. Оның әйелі өзінен 12 жас үлкен және Стиффкидің танымал пасторы Гарольд Дэвидсонның туысы болды. Тойнби 1883 жылы 30 жасында қайтыс болды. Оның денсаулығы тез нашарлаған, бәлкім, тым көп жұмыс істеуден шаршағандықтан. Фредерик Роджерс Генри Джордждың «Прогресс және кедейлік» атты еңбегінің жариялануы Тойнбидің өліміне себеп болды деп санайды: text=As [Toynbee] saw the book, it was full of economic heresies, and he resolved to answer them. Денесі әлсіз болғанымен, рухани ынтаға толы, ол Оксфорд көшесіндегі Сент-Эндрю залында кітапқа қарсы екі лекция оқыды және бұл күш-жігер оның мансабын аяқтады. Ол өзі білген шындық үшін өмірін берді, оны білгендер оның өлімі ұлттық қайғыға ұласты деп ойлады.

Экономикалық тарих

Тойнбидің пікірінше, экономикада тарихи әдісті қолдану, жалпыға бірдей экономикалық заңдардың іс жүзінде салыстырмалы екенін аңғартуға мүмкіндік береді. Мысалы, ол, қалыпты сенімдерге қарамастан, еркін сауданың өзіндігінен тиімді емес, тек белгілі жағдайларда ғана пайдалы екенін, ал оларды абсолютті деп қарастыру дұрыс емес екенін айтты. Тойнби жалпыға бірдей дұрыс заңдардың, мысалы, шешімді табыстың заңы сияқты, азабын тартты. Сондықтан, мемлекеттің нарыққа қаншалықты араласуы керек екеніне қатысты жалпы ережелер жоқ; бәрі жағдайға байланысты, және реттеудің әртүрлі деңгейлері орынды болуы мүмкін. Тойнби бас тартқан тағы бір идея – еркін бәсекелестіктің экономикалық және қоғамдық прогреске жалпыға бірдей пайдалы екендігі, әсіресе оның әлеуметтік дарвинизмдегі бейнесінде көрініс тапқандай, ол еркін нарық капитализмін қолдады. Тойнби «жалпы өмір үшін күресті» және «белгілі бір өмір салты үшін күресті» бірдей санамады. Ол, тарихтың басынан бері, барлық адамзат өркениеті негізінен «осы қатыгез күреске араласу үшін» құрылғанын дәлелдеді. Біз күрес аясын өзгертуге, әлсіздердің тапталып қалмауын қамтамасыз етуге ниеттіміз. Экономикалық бәсекелестік техникалық прогреске қозғаушы күш ретінде артықшылықтарға ие болғанымен, олар «реттеу арқылы болдырмауға болатын адам өмірі мен еңбегінің зор ысырабының есебінен» қол жеткізілді. Тойнби өндірістегі бәсекелестік пен тауарды бөлудегі бәсекелестік арасында ажыратуды ұсынды: адамдардың өндірісте бірін-бірі басып өтуге тырысуы қоғамға пайдалы, бірақ бірлескен өнімді бөлу үшін күресуі емес. Күшті жақ өзінің талаптарын диктаттайды, және шындығында, бәсекелестіктің алғашқы күндері капиталистер жұмысшыларды қанау үшін барлық күштерін жұмсады және жалақыны аштық шегіне дейін төмендетті. Мұндай бәсекелестікті тексеру қажет; оның бірігу, заңнама немесе олардың екеуі арқылы ұзақ уақыт бойы өзгертілмейтін тарихи мысалы жоқ. Англияда екі тәсіл де қолданылады, біріншісі – кәсіподақтар арқылы, екіншісі – зауыт заңнамасы арқылы. Өзінен-өзі, бәсекеге негізделген нарық жақсы да емес, жаман да емес, «оның күшін және бағытын бақылау қажет, осылайша оның жұмысын зиянсыз және пайдалы ету үшін бөгеттер тұрғызуға болады». Алайда, индустриалды капитализмнің алғашқы кезеңінде «оған сенім білдірілді, одан бас тартуды жамандық деп санады».

Әлеуметтік міндеттеме

Тойнби үшін ертедегі өнеркәсіптік капитализм және ондағы жұмысшы табының жағдайы тек қана «азулы мұнара» зерттеулерінің тақырыбы емес еді; ол жұмысшылардың тұрмыс жағдайын жақсартуға белсенді түрде қатысты. Ол ірі өнеркәсіптік орталықтардағы жұмысшыларға лекция оқыды, кәсіподақтар мен кооперативтер құруға демеу берді. Оның қызметінің басты бағыты – Шығыс Лондондағы Уайтчепель ауданы болды, онда ол жұмысшы табының халқы үшін қоғамдық кітапханалар ашуға көмектесті. Тойнби студенттерін өздерінің аудандарында жұмысшыларға арналған тегін курстар ұйымдастыруға шақырды. Оның идеяларынан шабыт алған Сэмюэл Август Барнетт және Генриетта Барнетт 1884 жылы, Тойнби қайтыс болғаннан кейін жақын уақытта, алғашқы университеттік жатақжайын құрды. Ол оның құрметіне Тойнби залы деп аталды. Тойнби залы әлеуметтік реформалар орталығы болды және Уайтчепельдегі Коммерциялық көшеде орналасқан. Ол бүгінгі күнге дейін қызмет етеді. Концепциясы – жоғары және орта таптың студенттерін төменгі таптың аудандарына білім беру және әлеуметтік көмек көрсету үшін ғана емес, сонымен қатар олардың тұрғындарымен бірге өмір сүруге және жұмыс істеуге тарту болды. Бұл жақын арада әлемдік масштабта университеттік жатақжайлар қозғалысын тудырды. Мақсаты – болашақ элита өкілдеріне британдық қоғамның мәселелерін түсінуге көмектесу болды; бұл, әсіресе, таптық айырмашылықтардың күшті болған, әлеуметтік мобильділіктің шектеулі болған және кедейлердің тұрмыс жағдайлары жоғарғы таптың көптеген өкілдеріне белгісіз болған кезде өте маңызды болды. Траст кеңесінің алғашқы төрағалары Филип Литтелтон Гелл және Лорд Альфред Милнер болды. Тойнби залы көптеген студенттерді, әсіресе Оксфордтың Вадхэм колледжі мен Баллиол колледжінен, Тойнби оқытқан. 1916 жылы Нью-Йоркте Арнольд Тойнби үйі Мэдисон үйіндегі Стивенсон клубының мүшелері мен қайырымдастық қор жетекшісі Роза Грунингтің көмегімен құрылды. Сегіз жылдан кейін жатақжай Гранд-стрит жатақжайы деп аталды.

Индустриялық революция туралы пікірлер

Тойнби ағылшын тілінде "өнеркәсіптік революция" терминін қолдануды басталған тарихшы ретінде кеңінен танылды. Француз және неміс зерттеушілері бұл терминді тоғызыншы ғасырдың басында қолданғанмен, Тойнбидің Англиядағы Өнеркәсіптік революция туралы лекциялары оның қайтысынан кейін жарияланғанға дейін ағылшын тілінде оның қолданылуы сирек және тұрақсыз болды. Тойнбидің пікірінше, "Өнеркәсіптік революцияның мәні" – "бұрын байлықты өндіру мен таратуды бақылап келген ортағасырлық регламенттерді бәсекелестікпен алмастыру" болды. Оның құрамдас бөліктері арасында "шаруа мен жұмысшы арасындағы жатсыну" және өндіріс саласында "ірі капиталистік кәсіпкерлердің жаңа класының" пайда болуы бар "аграрлық революция" жатты. "Ескі шебер-ұста мен жұмысшы арасындағы қарым-қатынас жойылды, ал адамдық байланыс "ақшамен байланыспен" ауыстырылды". Тойнби түсіндірмесін қорытындылап, "Ұлттардың байлығы және бу машинасы ескі әлемді жойып, жаңасын құрды" деп жазды. Тойнби үшін бұл байланыс өзінен-өзі түсінікті болды. Бумен жұмыс істейтін фабрикалар, Ұлттардың байлығы, бәсекелестік, ақшамен байланыс және кедейліктің өсуі – бір құбылыстың бір бөлігі болды. Осы күңгірт сценарийге жауап ретінде Тойнби мемлекеттің экономикалық немесе әлеуметтік саланың реттелуіне қашан араласуы керектігін анықтау үшін тест ұсынды, өнеркәсіп пен еңбек арасындағы тепе-теңдікті сақтау үшін. Ол бұны "Радикалды сенім" деп атады, мен оны былай түсінемін: Біз бостандыққа, әділдікке және өз күшіне сенуге деген ескі сенімімізден бас тартқан жоқпыз, бірақ кейбір жағдайларда адамдар өздеріне көмектесе алмайды және онда мемлекет, бүкіл халықты тікелей білдіретін, оларға көмектесуі керек деп санаймыз. Осы мемлекеттік көмек көрсетуде біз үш талап қоямыз: біріншіден, мәселе маңызды әлеуметтік мәселе болуы керек; екіншіден, оның іске асырылуы мүмкін екені дәлелденуі керек; үшіншіден, мемлекеттік араласу өзін-өзі қамтамасыз етуді төмендетпеуі керек. Тіпті үлкен әлеуметтік жамандықты жою мүмкіндігі туындаса да, ағылшын халқының ұлылығын құраған жеке адамның өзін-өзі сену және ерікті бірлесу дағдыларын әлсірету үшін ештеңе істеуге болмайды.