Кіріспе

Фигалия немесе Фигалея немесе Фигалея (Φιγαλεία немесе Φιγαλέα немесе Φιγάλεια немесе Φιγαλία), сонымен қатар Фиалия деп те аталады (Φιαλία), Месения шекарасына жақын, Неда өзенінің оң жағалауында, осы өзеннің бастауы мен құйылысы арасындағы шамамен ортасында орналасқан. Бұл сонымен қатар жақын маңдағы қазіргі заманғы ауылдың аты, ол 20-ғасырдың басына дейін Павлица (Παύλιτσα) деп белгілі болған. Қазіргі географиялық тұрғыдан ол Оңтүстік-Шығыс Элисте орналасқан. Ол Пелопоннес төңірегіндегі ең биік таулардың арасында, биік тасты жерде жатыр, олардың ең айқындылары – Котлиум және Элаим таулары; соңғысының анықталғаны әлі белгісіз.

Атауы

Фигалия атауы Фиалиядан көнерек болатын, бірақ Паусаниас заманында бұрынғы атауы қайта қолданысқа енді. Қаланың көне аты Ликаонның ұлы Фигалдан, ал кейінгі аты Ликаонның екінші ұлы Фиалдан шыққан деп есептелді, олардың екеуі де қаланың құрылтайшылары болып саналады.

Тарих

659 ж.б.д. Фигалия қаласын лакедемондықтар басып алды, бірақ көп ұзамай орестасиандықтардың көмегімен тәуелсіздігіне қайта қол жеткізді. Аңыз бойынша, олар лакедемондықтарға қарсы шайқаста қаза тапты. 375 ж.б.д. Фигалия қаласын қарсыластыратын топтар жарып жіберді. Лакедемондықтарды қолдаушылар қаладан қуылғаннан кейін, Heraea деп аталатын көршілес бекініске орналасып, Фигалияға шабуылдар жасады. 221 ж.б.д. Ахай және Этолия лигалары арасындағы күрес кезінде Доримах қаланы басып алды, бірақ Македонияның Филипп V-нің жақындағанын сезіп, оны тастап кетті. Аркадияның басқа қалалары сияқты, Страбонның мәліметінше, Рим үкімшілігі кезінде Фигалия толығымен құлдырап қалды.

Жағдай және қалдықтар

Фигалия таулармен қоршалған, Паузания олардың екеуін атап көрсетеді: Котилий немесе Котилий (τὸ Κωτίλιον) және Элаеум (τὸ Ἐλάϊομ). Біріншісі қаланың сол жағында, 30 стадий қашықтықта, ал екіншісі оң жағында, сондай-ақ 30 стадий қашықтықта орналасқан. Котилиум Фигалияның солтүстік-шығысында жатқандықтан, Паузания осы сипаттамасында шығысқа қарағандай, Элаеум тауы Фигалияның қарсы жағында, яғни Неданың оңтүстігінде болуы керек. Бұл жағдайда ол Кувеланың биік тауымен сәйкес келеді. Элаеум тауында Қара Деметраға арналған қасиетті үңгір, емен тоғайының ішінде орналасқан. Котилиум тауының орналасқан жеріне күмән жоқ. Онда Афинадағы Парфенонның сәулетшісі Иктинус Пелопоннес соғысында салған Аполлон Эпикурий храмы орналасқан. Фигалеялықтар бұл храмын Пелопоннес соғысындағы обадан Аполлонның көмегімен құтқарылғандары үшін салған, содан бері ол Эпикурий атымен белгілі болды. Храм Бассае деген жерде орналасқан және Паузанияның айтуынша, тас өңдеуінің дәлдігі және тас сұлулығы жағынан Тегеядағы Афина Алея храмынан басқа Пелопоннестің барлық храмынан асып түседі. Ол храмның төбесінің де, қалған бөліктерінің де тастан жасалғанын айтады. Бұл храм бүгінгі күнге дейін көбінесе сақталған және Афинадағы Тесей храмымен қатар Грекия храмдарының ең жақсы сақталғандарының бірі болып табылады. Ол тау басына жақын жердегі (Βᾶσσαι, дорийлікте Βήσση, Βῆσσαι) аңғарда, қалың топырақ шөл даланың ортасында, ескі түйінді емендермен қапталған жерде орналасқан. XIX ғасырдың британдық ғалымы Уильям Мюр бұл жерді аралағанда: «Грекия сәулетінің осы храмынан гөй тілді әурелеуге арналған нәрсе жоқ: не оның көлемі мен сұлулығы, не қоршаған табиғаттың құлазыған күйіне ұсынайтын контраст, не оның орналасқан жерінен көрінетін кеңдігі мен әртүрлілігі» деп жазған. Храмның солтүстігінде таудың ең биік шыңы орналасқан. Бұл шың Котилум (Κώτιλον) деп аталды, содан кейін бүкіл тау Котилиан атымен белгілі болды. Мұнда Афродитаға арналған киелі орын болған, оның іздері әлі де сақталған. Храмның қираған жерлерінің ұлылығы бүкіл аймаққа Бағаналар (στοὺς στύλους немесе κολόνναις) деген ат берді. Храм қаланың қираған жерлерінен кем дегенде екі жарым сағаттық жол қашықтықта орналасқан, демек Паузанияның Фигалиядан Котилиумға дейінгі қашықтық ретінде атаған 40 стадийден артық. Бірақ бұл қашықтық, мүмкін, қаладан таудың ең жақын бөлігіне қатысты болар. Фигалия маңында балыққұйрықты құдай Эвринома және жылқы басы бар Қара Деметра сияқты бірнеше ерекше культтер сақталған, оның бейнесін Онатас жаңартқан. Грек тарихында осы туралы мәліметтер сирек және аз. Оның қазіргі қираған жерлері мен Паузанияның сипаттамасы, ол оны биік және тік төбеде орналасқан деп сипаттаған, қабырғалардың көп бөлігі тау жыныстарына салынған, бұл оның күшті және маңызды орын болғандығын көрсетеді, бірақ Фигалияның автономды монеталары белгілі емес. Паузанияның шамамен 170 жылғы сапары кезінде Артемида немесе Дионис храмдарынан және көптеген мүсіндер мен өнер туындыларынан жер бетінде ештеңе қалмаған. Қала қабырғасының үлкен бөлігі, жақсы грек таспен салынған, ішінара көпбұрышты таспен және ішінара изодомдық таспен салынған, сондай-ақ дөңгелек мұнарасы бар үлкен шаршы бекініс, кем дегенде қазба жұмыстарының көмегінсіз, қазіргі кезде іздеуге болатын қалдықтар ғана. Бір кезде 3 шақырымдай ұзындығы бар қабырғалар, Нэда өзеніне қарай төмен қарайтын жартастарға берік орнатылған. Қала тұрған жартас Нэдаға қарай төмендейді. Батыс жағынан ол шатқалмен шектеледі, ал шығыс жағынан Нэдаға құятын Лаймакс өзенімен шектеледі. Қабырғалар әдеттегідей қалың, екінші реттік таспен бетпе-бет, ал ортасы қираған үйінділермен толтырылған. Акропольдің қабырғалар ішіндегі шыңында ішкі диаметрімен өлшенетін, ұзындығы бойынша дөңгелек мұнарасы бар, ұзындығында бөлінген цитадельдің қалдықтары бар. Ежелгі заманда Акрополь шыңында Артемида Сотейра храмы тұрған. Таудың беткейінде спорт залы мен Дионис Акратофор храмы орналасқан; ал төменгі жерде, жоғары Фигалея ауылы тұрған жерде, агора болды, Олимпиада ойындарында өмірін қиған панкратист Аррахионның мүсінімен және Фигалеялықтарды туған қалаларына қайтару үшін қаза тапқан Орестасиялықтардың қабірімен безендірілген. Лиммакс пен Нэданың қосылған жеріне жақын жердегі қиын қол жетімді жартаста Еврином храмы орналасқан, ол Артемиданың аты деп есептеледі, ол жылына бір рет ғана ашылатын. Сол маңайда және қаладан 12 стадий қашықтықта жылы сулы ванналар болған, олардың іздері Tragói ауылында көрініс тапқан, бірақ су ағыны ұзақ жылдар бұрын тоқтаған.