Кіріспе
Жылқы тұмауы (ат тұмауы) – жылқыларда энзоотиялық болып таралған А тұмауы вирусының штаммдарынан туындайтын ауру. Жылқы тұмауы бүкіл әлемде кездеседі және бұрын екі негізгі штамммен – жылқы 1 (H7N7) және жылқы 2 (H3N8) байланысты болды. Дүниежүзілік мал денсаулығы ұйымы H7N7 штаммдарының жойылғанын санайды, себебі бұл штаммдар 20 жылдан бері оқшауланбаған. Қазіргі кезде халықаралық айналымда басым H3N8 штаммдары – американдық тектің Флорида тармағы. Америкада 1 клад, ал Еуропада 2 клад басым. (Элтон және Куллинан, 2013; Пейлот, 2014). Бұрын вирусқа ұшырамаған вакциналанбаған жылқылар арасында аурудың жұқтыру деңгейі шамамен 100% құрайды. Жылқы тұмауының адамдарға әсері туралы тарихи мәліметтер жоқ, алайда өткен індеттердің салдары байланыс (пошта), әскери (атты әскер) және жалпы көлік саласында жылқыға экономикалық тәуелділік болғандықтан, ауыр болған. Қазіргі заманда жылқы тұмауының салдары жылқы жарысы индустриясында ең анық көрінеді.
Equine influenza (horse flu) is the disease caused by strains of influenza A that are enzootic in horse species. Equine influenza occurs globally, previously caused by two main strains of virus: equine 1 (H7N7) and equine 2 (H3N8). The World Organisation for Animal Health now considers H7N7 strains likely to be extinct since these strains have not been isolated for over 20 years. Predominant international circulating H3N8 strains are Florida sublineage of the American lineage; clade 1 predominates in the Americas and clade 2 in Europe. (Elton and Cullinane, 2013; Paillot, 2014;). The disease has a nearly 100% infection rate in an unvaccinated horse population with no prior exposure to the virus. While equine influenza is historically not known to affect humans, impacts of past outbreaks have been devastating due to the economic reliance on horses for communication (postal service), military (cavalry), and general transportation. In modern times the ramifications of equine influenza are most clear in the horse racing industry.
Клиникалық белгілері
Жылқы тұмауы жылқылар арасында өте жоғары жұғу қабілетімен сипатталады және инкубациялық кезеңі бір-үш күнге созылады. Жылқы тұмауының клиникалық белгілеріне қызба (дәрежесі ), мұрыннан шырыш бөліну, құрғақ, қырылдаған жөтел, жалбырлық, тәбет жоғалу және әлсіздік кіреді. Жеңіл түріне шалдыққан жылқылар 2-3 апта ішінде жазылып кетеді, ал ауыр түріне шалдыққандардың жазылуы 6 айға дейін созылуы мүмкін.
Себептер
Жылқы тұмауы жылқыға тән А тұмауы вирусының бірнеше штаммынан туындайды. Жылқы тұмауын қоздыратын вирустар алғаш рет 1956 жылы бөлініп алынған. Жылқының 1-ші вирусы жүрек бұлшық етіне әсер етеді, ал 2-ші вирусы әлдеқайда ауыр және организмдық. Вирус, инфекция жұқтырған, жөтелген жылқылармен қатар, ластанған шелектер, щеткалар, жабдықтар және басқа да шаруашылық құралдары арқылы таралады. Тұмау вирусы тыныс жолдарының эпителий жасушаларында көбейіп, трахея мен бронхтың эпителийін және кірпікшелерді бұзып, симптомдарға себеп болады. Жылқы тұмауы вирусы (EIV) үздіксіз антигендік өзгеріске ұшырайды, ал вакцинаның иммуногендік стимуляциядан қорғанысы, вакцина штамдары айналымдағы штамдармен салыстырғанда жақын болғанда ең жоғары деңгейге жетеді. Вакциналанған жылқылар тірі вирусты бөліп шығарып, вакциналанбаған немесе тиісінше вакциналанбаған жылқыларға қауіп тудыруы мүмкін. Жұқпаның болмауына әкелетін бейтараптандырушы иммунитет сирек кездеседі. (Paillot, 2014 жыл)
Тарих
Ауруды сипаттайтын толық баяндама – Солтүстік Америкада 1872 жылы болған індеттің салдарынан – аурудың тарихының егжей-тегжейлі зерттелуін қамтиды. 1870 жылы американдықтардың төрттен үш бөлігі ауылдық жерлерде (2500 адамнан кем халқы бар қалалар мен шаруашылықтарда) тұрды. Аттар мен есектер вагон мен каретаны жылжытуға, сондай-ақ плуг пен шаруашылық құралдарын тартуға пайдаланылды. 1870 жылғы халық санауы бойынша 7,1 миллион жылқы, 1,1 миллион есек және 39 миллион адам тіркелді. Қалалық аттар мен есектердің көпшілігі бір-екі аптаға қабілетсіз болғандықтан, адамдар арбаларды қолмен тартты. Жануарлардың 1 пайызы қырылды, ал қалғаны толыққанды жазылып кетті. Аурудың алғашқы жағдайлары Канаданың Онтарио провинциясынан хабарланды. 1872 жылдың 1 қазанында Торонтода алғашқы жағдай тіркелді. Үш күн ішінде барлық трамвай аттары мен ірі жемі-жол станциялары зардап шекті. Қазанның ортасында індет Монреаль, Детройт және Жаңа Англияға жетті. 1872 жылдың 25 қазанында «Нью-Йорк Таймс» газеті індеттің таралу ауқымы туралы хабарлап, қаладағы барлық дерлік қоғамдық тұрақтар зардап шеккенін және жеке сектордағы жылқылардың көпшілігі иелері үшін тиімсіз болып қалғанын мәлімдеді. Бірнеше күннен кейін «Таймс» газеті Нью-Йорк штатының Рочестер қаласындағы барлық жылқылардың 95 пайызына індет жұққандығын, ал індет Мэн штатына жылдам таралып, Род-Айленд штатының Провиденс қаласындағы барлық өрт сөндіру аттарына зардап келтіргенін хабарлады. 1872 жылдың 30 қазанында «Нью-Йорк Таймс» газетінде штат ішіндегі жол жүрудің толық тоқтатылғаны туралы хабарланды. Сондай-ақ, бұл баяндамада індеттің салдарынан туындаған көлік құралдарының жетіспеушілігінен жүк тасымалының үлкен кептелуі тіркелді. Бұффало және Нью-Йорк сияқты қалалар көшелер арқылы тауар тасымалдаудың тиімді жолдарынан айырылды, тіпті Эри каналы да жылқылармен тартылатын тауарларға толы қайықтарымен суында тоқтап қалды. Қараша айында көптеген штаттардан індеттің ошақтары туралы хабарлар келіп түсті. 1872 жылдың соңында көше теміржолдары тоқтап қалды. Бостон 9 қарашада қала орталығында болған ірі өрттен қатты зардап шекті, өйткені өрт сөндірушілер қажетті өрт сөндіру құралдарын қолмен тартты. Өртке қатысты комиссия өрт сөндірушілердің жауап беру уақыты бірнеше минутқа кешіккенін анықтады. Содан кейін қала бумен жұмыс істейтін жабдықтарды сатып ала бастады. Нью-Йоркте қаладағы 11000-ға жуық жылқының 7000-і ауырып, өлім-жітім көрсеткіші 1,0-10,0 пайызды құрады. Көптеген жылқылар тұрақтарында тұра алмады, ал тұра алатындары қатты жөтелді және жүкті тартуға немесе мінгізуге әлсіз болды. Ауырып қалған жылқылардың басым көпшілігі келесі көктемге дейін толыққанды жазылып кетті. 1872 жылдың желтоқсан айында Мексика АҚШ-қа тірі жылқы түрінде көмек жіберді.
2003 жылы Ұлыбританияда ошақ
2003 жылдың көктемінде Ньюмаркетте 21 жарыс орталығында 1300 жылқыға қатысты індет болды. Жарыс күшін жоймады.
2004 жылы АҚШ-та ошақ шашу: иттерге H3N8 жұқтыру
H3N8 атты жылқы тұмауының вирусы АҚШ-та иттер арасында тұмаудың пайда болуына себеп болды. Иттердегі инфекция алғаш рет 2004 жылдың қаңтарында грейхаундтардың жарыс иттерінде байқалды. Жұғу және таралу, көрініс беретіндей, ат жарыс жолдарында болған, онда сонымен қатар иттердің жарыстары да өткізілген.
2007 жылғы австралиялық індет
Австралия 2007 жылдың тамызына дейін жылқы тұмауынан мүлдем бос болды, бірақ сол айда үш айдың ішінде 10 651 жылқыға жұққан ошақ пайда болды. Ауруды жоюға кеткен шығын 1 миллиард долларға бағаланды, ақырында вирус сәтті тоқтатылды және Австралия жылқы тұмауынан таза статусына қайта оралды.
2019 жылғы Ұлыбритания ошақтары
2019 жылдың ақпан айында болған індет салдарынан 7-12 ақпан аралығында Ұлыбританиядағы жылқы жарыстары тоқтатылды, себебі Чеширдегі жұққан шаруашылықтан келген жылқылар күні бұрын жарысқа қатысқан еді. Осы шаруашылықтағы алғашқы үш жағдайдан кейін тағы үш жағдай тіркелді. Соңғы кезде Еуропа бойынша бірнеше індет ошағы тіркелді, ал 2019 жылдың басынан бері Ұлыбританияда 7 жағдай анықталды. Соңғы оқиғада бастапқыда үш вакциналанған жылқыдан сынақ нәтижесі оң шықты, соның салдарынан Британдық жылқы жарыстары басқармасы (BHA) жарыстарды тоқтатып, "карантин және биологиялық қауіпсіздік шараларын" қолданды. BHA "әлеуетті таралу ауқымы толыққанды белгісіз" деп мәлімдеді. Індет Солтүстік Еуропаға таралып, Ирландия Республикасы, Франция, Бельгия және Нидерландыда да тіркелді. Бірақ алты күннен кейін BHA жарыстарды қайта бастауға шешім қабылдады (вакцинацияға қатысты қатаң ережелермен). Саланың кейбір өкілдері жарыстардың қайта басталғанын құптады, бірақ Animal Health Trust ұйымының докторы Ричард Ньютон британдық жарыстардың "әлі толыққанды қауіпсіздікке қол жеткізбегенін" ескертті. 2019 жылдың алғашқы алты аптасында Ұлыбританиядағы жылқылар арасында 2018 жылғы барлық кезеңмен салыстырғанда сегіз есе көп тұмау жағдайы тіркелді, сондай-ақ вакциналанған жылқылар мен таза қанды жылқыларда індеттің пайда болуы ерекше алаңдаушылық тудырды.