Кіріспе

Фридрих Карл Альберт Доллманн (2 ақпан 1882 – 29 маусым 1944) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 7-ші армияға қолбасшылық еткен неміс генералы. Ол Францияға жасалған шабуыл кезінде және 1944 жылғы маусымдағы өліміне дейін Нормандияға одақтас әскерлердің басып кіруінің алғашқы кезеңдерінде 7-ші армияны басқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1882 жылы туған Доллман 1899 жылы әскер қатарына қосылды. 1909 жылдан бастап Бас штабтың әскери академиясында оқыды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы екі жылында әуе бақылаушысы болып қызмет етті. Доллман 1917 жылғы 5 қарашада 6-шы жаяу әскер дивизиясы құрамындағы соғыс уақытындағы Бас штабқа тағайындалды. Ол Бавария Бас штабына ауыстырылды, онда 1918 жылғы 21 қаңтарда 6-шы армияға қолбасшылық етті. 1919 жылғы наурыз айында ол Әскери істер министрлігіне, содан кейін Бас штабтың бейбітшілік комиссиясына тағайындалды. Өзін ерекше көзге шығарған Доллман 1936 жылдың соңында он екі Wehrkreise-нің 11 офицерімен бірге толық генерал шеніне көтерілді. Доллманның мансабы мен өмірін зерттеген көптеген тарихшылар, оның кейде нацистік көзқарастарды көрсеткенімен, ол шын нацист болмағанын айтады. Алайда, тарихшы Доллманның бұйрықтарында нацистік идеялардың анық байқалатынын атап көрсетеді. Осыған байланысты, ол Доллманның ұлттық социализмге деген бейімділігі күшті болғанын болжайды. Доллманның 1935 жылғы 8 ақпандағы директивасынан, ол офицерлеріне НСДАП билігімен толық ынтымақтасуға нұсқау бергені белгілі. Сондай-ақ, ол барлық офицерлерінен нацистік партияны толық қолдауды талап еткені және оларға өз пікірлерін сәйкестендіруді ұсынғаны туралы куәліктер бар; тіпті офицерлерінің әйелдерінен Ұлттық социалистік әйелдер лигасына белсенді қатысуын талап еткен. Сол сияқты, Доллман офицерлерінің кеңселерi мен тамақтандыру залында кайзердің суреттерін емес, фюрердің суреттерін ілуін күткен. 1937 жылы Доллман католик дін қызметкерлерін нацистік режимді жеткілікті деңгейде қолдамағаны үшін сынады, оларға Wehrmacht мүшелері және ұлттық социализмнің жақтастары ретінде, олар әрдайым "фюрерге, мемлекетке және халыққа нақты және ешқандай күмәндіксіз адалдық" көрсетуі керек екенін айтты. 1939 жылғы 25 тамызда Доллман 7-ші армияның командирі болып тағайындалды. Шамамен бір аптадан кейін Гитлер Польшаға шабуыл жасауға бұйрық берді. Доллманның жалғыз ұлы, 15-ші жаяу әскер полкінде лейтенант атағын алуға ниеттенген, Польшаға қарсы науқанда қаза тапты.

Францияға шабуыл

1940 жылы Францияға басып кірген кезде Доллманнның міндеті оны Зигфрид сызығының оңтүстік жиегіне, Мажино сызығының қарсы жағына орналастырды. Француз Мажино сызығы бұрынғы шабуылдарға берік емес деп есептелгенмен, Гитлер оған алаңдамады, себебі оның қорғанысы басып кіру кезінде оңай айналып өтілді. Францияға басып кіру барысында Доллманнның 7-армиясы француз армиясының көп бөлігі жойылғанға дейін шабуылға шығарылмады, содан кейін ол Гудерианның 1-танкілік дивизиясымен бірігіп, Вогез тауларында 400 000 француз әскерін қоршап алды – осыдан кейін француз әскері капитуляциялады. Гитлер осы операцияға қатысқан генералдарды, Доллманн сияқты, атаққа көтерді, осылайша ол генерал-оберст (генерал-полковник) шеніне ие болды.

Францияны басып алу

Француз жеңілісінен кейін Доллманның 7-армиясы Батыста қалды. Фельдмаршал Эрвин фон Вицлебенмен бірге Доллман Батыс науқанының Шығыс майданында Кеңес Одағына қарсы қызмет етпеген жалғыз қолбасшысы болды. Тарихшы Питер Либтің пікірінше, себебі Доллман Шығыстағы соғысқа тым қатаң және техникалық тұрғыдан қолайсыз деп есептелген болуы мүмкін. Ол заманауи әскери тактиканың дамуына ілесе алмады, сонымен қатар соғыстың барысын да жақсы қадағаламады. Оның орнына ол өзіне разы болып, семіріп, тікелей басшысы, фельдмаршал Герд фон Рундштедттың ықпалында болып, Францияның жағалау қорғанысын ескермеді. Төрт жыл бойы Доллман мен Рундштедт француз жағалауындағы қорғаныс позицияларын нығайтуға көңіл бөлген жоқ. Тек 1943 жылдың желтоқсанында оның құрамасы Армиялар тобының В фельдмаршалы Эрвин Роммельдің қатаң бақылауына түскенде ғана Доллман француз жағалауының қорғанысын жақсарту үшін белсенді және қарқынды құрылыс жұмыстарын бастады. Бірақ ол кеш болды. Доллманның штаб бастығы қорғаныс участасын күшейтуге жасалған әрекеттер жоғары басшылықтан қолдау таппағанын мәлімдеді. Доллман Францияда оккупация кезінде өмір сүруден ләззат алуға тырысты, діни қызметтерге жиі қатысып, соборлар мен мұражайларды аралады. Сонымен бірге ол терең депрессияға түсіп, өзін жіберді, шарап пен темекіге құмар болды. Осы уақытта Доллманның денсаулығының нашарлауы майдан тактикасы туралы білімінің азаюында және әуедегі басымдықтың маңыздылығын түсінбеуінде көрінді – бұл оның D күні Нормандияға жасалатын жауап шабуылға дайын еместігін көрсетті. Тарих жақын арада Германияның қорғанысы 1944 жылдың 6 маусымында болған күшті және жоғары ұйымдастырылған шабуылды тойтаруға жеткіліксіз екенін дәлелдеді.

D-күн

Ривьерадан Солтүстік теңізге дейінгі жағалауды қорғауға 60-қа дейін неміс дивизиясы тартылды, олар түрлі әскерлерден – казактар, Волга татарлары, грузиндер және тағы басқалардан құралды. Олар Франция, Польша және Югославиядан алынған қару-жарақпен жабдықталған еді. Әскер жетіспеушілігін ескермегенмен, Рундштедт неміс әскерлерін француз жағалауында осылай шашыратуды абсурдты деп санады және Роммельдің Атлантика қабырғасы туралы идеяларымен келіспеді. Бейімделу жұмыстары біркелкі болмады, кейбір бөлімдері жақсы салынған, ал басқаларында кемшіліктер болды. Сонымен қатар, жағалаудың әртүрлі бөліктерінде тікелей отты бағыттау және атыс күшін жеткізу мүмкіндігі де сенімсіз болды. Басқындылыққа бірнеше күн қалғанда, немістерге арнаның арғы жағындағы оқиғалар туралы барлау хабарлады. Одақтас әскери құпия қызметтерінің алдау амалдары немістерді шабуыл Норвегия маңында немесе Кале тұсында болады деп сендірді. 1944 жылдың 5 маусымындағы барлау есептері маңызды оқиға жатқанын көрсеткенімен, бұл ақпарат Берхтесгадендегі ОКВ-ға немесе Доллманның 7-ші армиясына жеткізілмеді. Бұл күштерді қайта бөлуге себеп болмас еді, себебі Гитлер одақтастардың басты шабуылы Па-де-Каледе болады деп сенді. 1944 жылдың 5 маусымында қараңғы түнгі жамылғысымен Нормандияға шабуыл басталды. 6 маусым күні түнде 130 мыңға жуық әскер мен 20 мың одақтас танкы теңіз бомбалауының тынысымен жағаға шықты. Доллман 21-ші танк дивизиясымен дереу қарсы шабуыл ұйымдастыруға тырысты. Генерал-лейтенант Фриц Байерлейн наразылық білдірді, күндізгі сап түзу одақтас авиациясына дивизиясын жоюға шақыру екенін айтты. Ол басқа жоспарларды ұсынды, бірақ Доллман талаптарынан мойын алмады. Сөйтіп, Роммель 1944 жылдың 9 маусымында ғана күштерін жинап алды. Одақтастардың шабуылын тойтару үшін жасақтар стратегиялық түрде кеңейіп келе жатқан майданға орналастырылды. Доллманның 7-ші армиясы (16 дивизия және бес корпус штабы) шабуыл майданының сол жақ қанатына жіберілді. 1944 жылдың 21 маусымында олар тұрақты қарсылық көрсету үшін қажетті жабдықтардың қамтамасыз етілмейтінін білді. Неміс әскерлері қарсылық көрсеткенімен, одақтастардың ілгерілеуін тек баяулатты. Жағалауды қорғау барысында және апатты жағдайларға қарамастан, Доллман өз әскерлерін қатаң жазалаумен қорқытып, тәртіпке келтіруді жалғастырды. Вермахттың нақты емес барлау мәліметтері және Гитлердің екінші шабуыл кез келген сәтте басталатынына сендіруі, бес Люфтваффе дивизиясы, екі танк дивизиясы және 24 жаяу әскер дивизиясынан тұратын неміс армия тобын, қосымша нұсқауларды күтіп, қозғалмай отырды. Осы уақытта Германияның Жоғарғы Бас қолбасшылығы Роммель мен Рундштедтқа "929 000 адамнан, 177 000 көлік құралынан және 586 000 тонна материалдық заттан" тұратын одақтас әскерлеріне қарсы ірі бронетранспорттық қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді, бұл бұйрықты орындау мүмкін емес еді.

Шербург және өлім

1944 жылғы 26 маусымда француздық Шербур порты генерал-лейтенант Карл Вильгельм фон Шлибеннің тапсыруымен түсті. Бұл Гитлерді ашуландырып, генерал-фельдмаршал Вильгельм Кейтельдің әскери сот тергеуін бастауына себеп болды. Гитлер 1944 жылғы 28 маусымда Рундштедт пен Доллманды Берхтесгаденге шақырды және Доллманның әскери сотта отыруын талап етті. Рундштедт бұл идеяны қабылдамады, себебі Доллман сәтсіздікке өзінен кем емес жауапты еді. Бәрібір қанағаттанбаған Гитлер Доллманды кем дегенде командирліктен босатуды талап етті, бұл Роммельдің тағы бір қорғанысын тудырды. Гитлер ер адамдар кеткенше Доллманды қолбасшылықтан босату үшін күтті, оның орнына Вафен-СС-тің Пол Хаузерді тағайындады. Біраз уақыттан кейін Гитлер Рундштедтті де қолбасшылықтан босатты. Доллман өзінің босатылғанын білмесе де, шаршап, стрессте болды. 1944 жылғы 29 маусымда қайтыс болды. Оның өлімінің нақты жағдайы әлі де даулы. Кейбір деректер бойынша, ол жүрек талмасынан қайтыс болды, ал басқалары у ішіп, өз-өзіне қол жұмсады дейді. 2003 жылы Роммель сияқты Доллман да Гитлердің мәжбүрлеуімен өзін-өзі өлтірді деген теория айтылды. Ол 1944 жылғы 2 шілдеде Францияда жерленді, сол жерде фельдмаршалдар Рундштедт, Роммель және Хьюго Сперрле қатысты. Сол күні ол өлімінен кейін Есімдік жапырақтары бар Темір крестің рыцарь кресімен марапатталды. Кейін Гитлер Доллманның атынан мақтаулы некролог оқыды. Ол Шампиньи Сен-Андре неміс әскери зиратында жерленген.