Кіріспе

Эве халқының барабан ансамбльдері

Эве барабан тағылымы – Гана, Того және Бенин елдерінде мекен ететін эве халқының барабан ансамбльдерін білдіреді. Эве халқы Батыс Африкада барабан ойнаудағы тәжірибесімен әйгілі. Эве барабанындағы күрделі өзара байланысты ырғақтар мен полиритмдер афро-кариб музыкасы мен жаз музыкасының кейінгі үлгілеріне ұқсас. Эве барабанының бастапқы мақсаты – жауынгерлердің ән айтуы немесе орындауы болған. Қазір әндер мерекелеу үшін немесе демалыс мақсатында орындалады. Мысалы, агбадза биі бастапқыда жауынгерлік би ретінде пайдаланылған, бірақ қазір оны түрлі шараларды тойлау үшін қолданады.

Түрлілігі

Еве барабандары өте алуан түрлі және олардың ойналуының көптеген ерекшеліктері бар. Мысалы, Тогодан шыққан еве музыканты бір пьесаны немесе аспапты Ганадан шыққан еве музыкантынан сәл өзгеше ойнауы мүмкін. Бенин халқының фондары да осы айырмашылықтың тағы бір мысалы. Олар өздерінің ауылдарын, қалаларын және кенттерін судың үстінде салады, сондықтан басқа евелер ойнайтын тік барабандарды ойнамайды. Оның орнына, олар суға үлкен қабақтарды барабан ретінде қояды.

Құралдық орындау

Эве барабан ансамблі бірнеше барабан, қоңырау және сыңғырқайдан тұрады. Әр ансамбльде әдетте бас барабан, gankogui деп аталатын темір қоңырау және бірнеше қосалқы барабаншы болады.

Ганкогуи

Ганкогуи, сондай-ақ гакпеви деп те аталады, – ағаш таяқпен ойналатын қоңырау немесе гонг. Ол соғылған темірден жасалады және төмен дыбысты қоңыраудан (әдетте «аналық қоңырау» деп аталады) және жоғары дыбысты қоңыраудан (немесе «балалық қоңырау», қорғаушы аналық қоңыраудың жанында орналасқан деп есептеледі) тұрады, олар бір-бірімен берік байланысқан. Ганкогуи – барлық дәстүрлі эве музыкасының қаңқасы, тірек тірегі және негізі. Ганкогуиді ойнаушы туындының бойында тұрақтылықты сақтап, қате жібермеуі керек. Ганкогуиді ойнаушы сенімді болуы тиіс, ал аспапты және оның ансамбльдегі рөлін толық түсінбесе, соқыр деп есептеледі. Ансамбльде ганкогуи ойнаушы ешқандай өзгеріс жасамайды.

Атоке

Атоке – қайық немесе банан пішіндес, соққымен жасалған темір қоңырау. Оны ойнаушының әлсіз қолының алақанында ұстап, күшті қолындағы кішкентай соққымен ойнайды. Қоңыраудың сыртына соққы жасау арқылы дыбыз шығарылады. Атоке gankogui сияқты мақсатта қолданылады және кейде gankogui-дің орнына немесе оның орнына пайдаланылады. Gankogui және атоке әртүрлі өлшемдерде болады.

Қалқалы аспап

Эве дәстүрлі барабандарында қолданылатын келесі аспап – аксаце (ахахачай деп айтылады). Аксаце – іші қуыс қымызқабақтан жасалған, тұқымдар немесе мұныштардың торымен жабылған, сылдырлағыш сияқты аспап. Аксаце көбінесе отырып тартады. Ол тұтқасынан және ойнаушының күшті қолынан ұсталады, қолға шапалақтау арқылы және тізеге соғу арқылы екі түрлі дыбыс шығарылады. Аксаце көбінесе қоңыраудың ойнайтынын ойнайды, бірақ соққылар арасында қосымша ноталар қосады. Оны ганкогуидің сегізінші ноталық нұсқасы деп айтуға болады. Сондай-ақ, ол ганкогуидің ойнаған әнін байытады немесе күшейтеді делінеді. Жалпы, ол музыкаға энергия береді және оны итермелейді. Аксаце құрғақ, сыңғырлаған, бірақ күшті дыбыс шығарады.

Стандартты қоңырау үлгісі және оған ілеспе аксац бөлігі

Ганкогуидің ең көп таралған бөлігі – 12 импульстық негізгі Эве немесе стандартты үлгі. Стандартты үлгіге сүйемелдесетін аксатсе бөлігі: "па ти па па ти па ти па ти па па". "Па" дыбысы қабақты тізеге соғу арқылы стандартты үлгіні тудырады. "Ти" дыбысы қоңыраудың соққылары арасында, қабақты жоғары көтеріп, бос қолмен соғу арқылы шығарылады. Көптеген африкалық ырғақтардағыдай, аксатсе бөлігі қоңыраудың екінші соққысынан басталады (бірінші "па"), ал соңғы "па" 1-ге сәйкес келеді. Циклдің басында аяқталу арқылы аксатсе бөлігі ырғақтың жалпы циклдік сипатына үлес қосады. Қараңыз: стандартты қоңыраумен бірге аксатсе бөлігі. Ациагбекор.

Бас барабандар

Батыс Африканың барабан аспаптарының көпшілігінде топты жетекші барабан немесе бас барабан басқарады. Бас барабаншы ұжымға қашан ойнау керектігін және қашан тоқтау керектігін айтады, сондай-ақ басқа ойнаушыларға темпті немесе барабан үлгісін өзгерту туралы сигналдар береді. Кейбір Батыс Африка барабан аспаптарында бас барабаншы пьесаның басты тақырыбын ойнайды және импровизация жасайды. Эве барабанында бас барабаншы кидимен әңгімелесіп ойнайды. Ол кидидің бөлігіндегі бос орындарды толтыру арқылы киди фразасын байытады. Бас барабан да импровизациялай алады. Эве барабанында бас барабан термині нақты бір барабан түрімен ғана шектелмейді. Бас барабан ретінде ацимеву, саго, кробото, тотодзи немесе агбоба қолданылуы мүмкін; дегенмен, бас барабан ретінде осы барабан түрлері ғана пайдаланылады. Әртүрлі пьесаларда әртүрлі бас барабандар қолданылады. Мысалы, егер топ "Агбадза" (ежелгі Эве соғыс биі) ойнаса, бас барабаншы сагоны ойнайды. Барабанды ойнау техникасы мен стилі, қандай барабан қолданылғанына қарамастан, көбінесе бірдей болады.

Сого

Басты барабанды саго (соға) деп атайды. Саго – бас барабанның орнын әрқашан баса алатын барабан. Кейбір пьесалар үшін ол нақты "дұрыс" бас барабан болып табылады. Саго – кидидің үлкен нұсқасы, ол кидиден биік және кең. Оны екі ағаш таяқпен, бір қолмен және бір таяқпен, немесе екі қолмен де ойнауға болады. Бұл ойналып жатқан пьесаның техникасына байланысты. Пьесаға қарай, саго кейде киди сияқты қолдаушы рөл атқарады. Ол төмен дыбыс шығарады және көбінесе отырып не тұрып ойналады.

Атсимеву

Тағы бір шебер домбырасы – атсимеву (аһ чи мев вуо) деп аталады. Атсимеву – эве барабандарының ең биік түрі. Оның биіктігі шамамен 4,5 футқа жетеді. Атсимевумен ойнау үшін барабаншы оны вудэдзи деп аталатын тірекке еңкейтіп, барабанның бір жағында тұрып, екі ағаш таяқпен немесе бір қолмен және бір таяқпен ойнауы керек. Атсимеву орташа диапазондағы дыбыс шығарады, сонымен қатар дыбыста бас та бар. Барабаншы үшін таяқ – қолдың жалғасы. Ол мембранаға тиген кезде қажетті тербеліс жиілігін ғана шығару үшін үнемі бақылауда ұсталады. Шебер барабан ойнау өнерінде төрт түрлі таяқпен ойнау техникасы бар: негізгі техника және осы техниканың үш түрі. Бұл техникалардың әрқайсысы атсимеву дыбыс қатарының ерекше биіктігін тудырады. Орындау техникасы тұрғысынан алғанда, дыбыстың резонанс ұзақтығы әдетте әлсіз қол саусақтарының жеңіл, бірақ берік тиюімен шеткі мембрананы басу арқылы бақыланады. Бұл техника барабан музыкасының немесе вугбе құрылымын жасауда маңызды рөл атқарады. Ол барабан музыкасының негізгі мотивтерін, фразаларын және бөлімдерін көрсетуге мүмкіндік береді (Ladzekpo, 1995: web).

Ағбоба

Жаңа, сирек қолданылатын бас барабан agboba деп аталады (ағ бо ба немесе кейде бо ба деп айтылады). Бұл барабанды эве тайпасы 1950 жылдары жаңадан құрастырылған agahu музыкалық шығармасын орындау үшін ойлап тапты. Абобо – эве тайпасының ең терең дыбыстайтын барабаны. Оның корпусы кең, және атсимеву барабанына арналған тірек сияқты тірекке еңкейіп ойнайды.

Клобото мен Тотодзи

Клобото (кло бо то) немесе тотодзи (то то джи) – бұл тағы екі бас домбыра түрі, негізінен бірдей, тек ырғағымен ғана ерекшеленеді. Бұлар Эве тайпасы қолданатын ең кішкентай барабандар. Олардың ұзындығы шамамен он сегіз дюймді құрайды. Кейбір пьесаларда бұл екі барабан тек бас домбыра ретінде ғана емес, кейде киди барабанының қызметін де атқарады. Клобото мен тотодзи әрқашан екі ағаш таяқпен ойнатылады, ал оларды ойнаушы әдетте отырып ойнайды.

Киди

Киди – екі ағаш таяқпен ойналатын орташа өлшемді барабан. Басқа Эве барабандары сияқты, барабанның қабығы бұғы немесе антилопа терісінен жасалады. Оның корпусы ағаштан жасалған және кейде күрделі ою-өрнектермен безендіріледі. Әдетте, ол сегізінші нота үлгісін, кейбір өзгерістермен (мысалы, фразаның бірінші нотасы орнына ролл ойнату) орындайды. Киди, Эве халқы айтқандай, бас барабанмен сөйлеседі немесе әңгімелеседі. Бұл көбінесе барабандық диалог деп аталады. Киди тиіс уақыттарда көбінесе сәл импровизация жасайды.

Қағану

Қағану – эве тайпасы қолданатын ең кішкентай және ең жоғары дыбысты барабан, бірақ оның дыбысында да төмен жиілікті дыбыс бар. Оның биіктігі шамамен 50 сантиметрдей. Эве тайпасының барлық барабандары сияқты, қағанудың да барабан басы антилопа немесе бұғы терісінен жасалған. Барабанның корпусы ағаштан жасалады және көбінесе ою-өрнектермен безендіріледі. Қағану екі ұзын, жіңішке ағаш таяқшамен ойнатылады, әдетте ойнаушы отырып ойнайды. Ганкокуи мен аксатсе сияқты, оның ырғағы да туындының барлық уақытында өзгермейді. Мысалы, Ағахуда оның ойнайтын ырғағы – екі нотадан тұрады. Ағаху 4/4 өлшемімен ойналғандықтан, қағану 1, 2, 3 және 4-ші такттардың аралық уақыттарында екі нотаны орындайды. Қағану музыкаға энергия мен күш сыйлайды.

Тоналды барабандар

Батыс Африка барабандары сияқты, бас барабан және кейде киди тіл сөйлеу қабілетіне ие. Африка тілдерінің көпшілігі тоналды болғандықтан, барабанның әртүрлі биіктіктерінде әртүрлі дыбыстарды шығару арқылы барабаншы тілдің тондарын имитациялай алады. Кейбір африкалық барабандар тіпті таяқ немесе қолдың әртүрлі бұрыштарымен және әртүрлі бөліктерімен соғып, дауыссыз дыбыстарды да имитациялай алады. Эве тайпасы да Гананың барлық аймақтарында «сөйлейтін барабан» ретінде қолданылатын атумпан (ah toom pahn деп айтылады) деп аталатын екі барабанды ойнайды. Атумпан ойнаушы орнынан тұрып, L әрпі сияқты пішінделген екі таяқпен барабанды ойнайды.

Аңло-эве мәдени түсінігінде барабан – адам даусының жоғары проекциясы. Осы көзқарас бойынша, барабанның ойнаудағы рөлі мен күші Сахара астындағы аймақтың ғаламның табиғи күштерін біріктіріп, табиғаттан тыс құбылыстарды қалыптастыру тұжырымын бейнелейді. Бұл саналы тәжірибеде адам күші басқа табиғи күштермен – жануардың терісі, ойылған ағаш діңі сияқтылармен біріктіріліп, адамзаттың назарын аудару және реакциясын ояту үшін орта құрал ретінде қолданылады. Биіктік, тембр, қарқындылық және күрделі ырғақтар сияқты әртүрлі дыбыстық қасиеттері арқылы барабан мен барабаншы өзара ынтымақтастықта оларға тиген адамдарға шабыт сыйлайтын сана үлгілерін жасайды. Аңло-эве тайпасы арасында «эла куку деа 'гбе ву ла еву» деген сөздерден тұратын аңыздық метафора бар, ол «өлген жануар тірісінен гөрі қаттырақ айқайлайды» дегенді білдіреді. Бұл сөздер барабанның пайда болуына түрткіс болған адам тәжірибесін түсіндіру үшін қолданылады. Адам өлгенде тірі кезіндегіден гөрі көбірек назар аударуға бейім. Сондықтан, дауысты күшейту қажет болған кезде, өлген жануардың терісінен жасалған, хабарды қаттырақ және анық жеткізе алатын суррогат дауыс құрылды (Ladzekpo, 1995: web).

Қиысқы ритмдік құрылым

Этномузыкатанушы Дэвид Локк былай дейді: "Қиылысқан ритм Еве барабандарының өнеріне сіңген". Шындығында, ырғақтың жалпы құрылымы қиылысқан ритм арқылы жасалады. Крос-ритм алғаш рет А. М. Джонстың ерте жазбаларында Сахара астындағы Африка ырғағының негізі ретінде танылды, ал кейін Еве ұлы барабаншысы және ғалымы К. К. Ладзекпоның дәрістерінде және Локк жазбаларында толыққанды түсіндірілді. Композитор өз ойларын жеткізетін ырғақтық дәстүрлердің ядросында – қиылысқан ритм техникасы жатыр. Крос-ритм техникасы – бірдей акценттер немесе өлшемдер шеңберінде қарама-қарсы ырғақтық үлгілерді бір уақытта қолдану. Anlo Ewe мәдени түсінігінде, қиылысқан ритм техникасы – нақты адам өмірінде кездесуі мүмкін қарама-қарсы жағдайлардың немесе эмоционалдық стресс құбылыстарының динамикасын имитациялайтын, әртүрлі ырғақтық қозғалыстардың жоғары дамыған, жүйелі өзара әрекеттесуі. Алдын алу шарасы ретінде, болашақта тууы мүмкін проблемаларға қатысты ойдың алаңдауы немесе өзіне сенімсіздік сезіміне қарсы, осы имитацияланған стресс құбылыстары немесе қиылысқан ритмдік фигуралар би барабандарының өнерінде, адам ойының туа біткен әлеуетін өзгертуге бағытталған, сананы жетілдіретін жаттығулар ретінде бейнеленеді. Осы идеяның мәні – осы имитацияланған эмоционалдық стресс құбылыстарына сананы дұрыс бағыттап, батылдыққа қол жеткізуге болады. Anlo Ewe көзқарасы бойынша, батылдық немесе қайсарлық – бұл ерекше сана күші. Ол сананы үлкен қауіптерді күту немесе көруден туындайтын қиындықтардан, бұзылыстардан және эмоциялардан жоғары көтереді. Осы күш арқылы, қарапайым адамдар өздерін тыныш күйде ұстап, ең таңғаларлық және қорқынышты жағдайларда да ақыл-ойының еркін қолданылуын сақтап, батырларға айналады. – Ладзекпо (1995: Web).

3: 8

Келесі қоңырау үлгісі Эве ритмінің кадодосында қолданылады. 24 импульстық үлгі тактилік сызықты кесіп өтеді, үштік өлшемге қайшы келіп, сегіз негізгі соққыда бес соққыдан тұратын үш топқа бөлінеді (әрқайсысы төрт негізгі соққыдан тұратын екі такт). Үш жеке соққыны басудан бас тартады. Кадодо қоңырау үлгісі – екі тактқа созылатын үш "баяу" қиылыс соққылардың әшекейі, макро "гемиоланың" бір түрі. Қиылысқан ритм сегізге үш (3:8) құрайды, ал төрт соққылық цикл (бір такт) ішінде арақатынас 1,5:4 болады. Үш қиылысқан соққыны көруге қолайлы болу үшін төменде толық ноталар түрінде көрсетілген.